III. Hazır olmayanlar arasında kurulan sözleşmenin hüküm anı
Madde 11 - Hazır olmayanlar arasında kurulan sözleşmeler, kabulün gönderildiği andan başlayarak hüküm doğurur. Açık bir kabulün gerekli olmadığı durumlarda, sözleşme önerinin ulaşma anından başlayarak hüküm doğurur.
Akademik Değerlendirme
Türk Borçlar Kanunu sistematiğinde 11. madde, "Sözleşmeden Doğan Borç İlişkileri" alt başlığı içinde, irade açıklamalarının karşılıklı uyuşması sonucu kurulan sözleşmelerin zaman boyutu ile ilgili temel hükümdür. Kanunun sözleşmenin kurulmasına ayırdığı genel çerçevenin kapanış normlarından biri olarak, kurulan bir sözleşmenin hukuki sonuçlarını hangi andan itibaren doğurmaya başlayacağını belirler.
Düzenlemenin amacı, kabul beyanını postaya veya ilgili iletişim aracına teslim ederek kendi açısından hukuki süreci tamamlayan muhatabın haklı güvenini korumak ve sözleşmesel bağın sonuçlarını öne çekmektir.
Tarihsel arka planda, 6098 sayılı TBK 1 Temmuz 2012'de yürürlüğe girmiştir; m. 11 mülga 818 sayılı Borçlar Kanunu'nun 10. maddesinin sadeleştirilmiş hâlidir. Hükmün kaynağı mehaz İsviçre Borçlar Kanunu (OR) Art. 10'dur. Türk ve İsviçre hukuku, sözleşmelerin kurulması bakımından irade açıklamalarının muhatabın hâkimiyet alanına girmesini arayan ulaşma teorisini (Empfangstheorie) benimsemişken; sözleşmenin hüküm ve sonuç doğurması bakımından istisnai olarak gönderim teorisini (Versandungstheorie) tercih etmiştir. Bu ikili sistem, hazır olmayanlar arasında kurulan sözleşmelerde kuruluş anı ile hüküm ifade etme anını birbirinden kopararak borçlar hukuku dogmatiğinde kendine özgü bir zaman kurgusu yaratır.
Borçlar hukukunda sözleşmenin kurulması ile hüküm ifade etmesi farklı kavramlardır. Hazır olmayanlar arasında sözleşme, kabul beyanının önerene ulaştığı anda kurulur. Ancak TBK m. 11 gereğince sözleşme, kabul beyanının muhatap tarafından postaya verildiği andan itibaren hüküm ve sonuçlarını doğurur. Sözleşme ulaştığı an itibarıyla hukuken doğar; ancak geçmişe yürüyerek yola çıktığı andan itibaren hak ve borç üretir.
Kabulün gönderildiği an, irade beyanını içeren aracın (mektup, telgraf, kargo) göndericinin hâkimiyet alanından çıkıp iletici kuruma teslim edildiği andır. Bu an, iradenin dış dünyada geri dönülemez biçimde yola çıkarıldığı fiziksel bir zaman noktasıdır.
Maddenin ikinci fıkrası, TBK m. 6 uyarınca örtülü kabulün geçerli olduğu (kanun, işin özelliği veya durumun gereği açık kabul beklenmeyen) istisnai durumları kapsar. Bu gibi hâllerde muhatap aktif bir kabul beyanı göndermeyeceği için, gönderim teorisinin işletilmesi mantıken imkânsızdır.
Açık kabulün aranmadığı hâllerde kanun koyucu, sözleşmenin hüküm doğurma anını "önerinin ulaşma anı" olarak belirlemiştir. Süregelen bir ticari ilişkide öneri muhataba ulaştığı andan itibaren, muhatap makul sürede ret iradesi kullanmazsa sözleşme kurulmuş sayılacak; ancak hüküm ve sonuçlar o makul sürenin sonundan değil, ilk baştaki önerinin muhataba ulaştığı andan itibaren doğacaktır.
TBK m. 11 hükmü, sözleşmenin kurulma sürecini düzenleyen TBK m. 4, m. 5 ve m. 6 ile doğrudan organik bağ içindedir. Süresiz olarak hazır olmayanlara yapılan önerileri düzenleyen TBK m. 5 uyarınca, öneren zamanında ve usulüne uygun gönderilmiş bir yanıtın ulaşmasına kadar bağlıdır. TBK m. 11, bu ulaşma anında kurulan sözleşmenin sonuçlarını geriye çeker. TBK m. 6'daki susma yoluyla örtülü kabul hâllerinde, m. 11/2 fıkrası devreye girer.
Madde aynı zamanda iradenin geri alınmasını düzenleyen TBK m. 10 ile sıkı ilişkilidir. TBK m. 10, m. 11'in uygulanmasını engelleyen bozucu bir şart gibi işler. Kabul beyanı postaya verilmiş olsa (ve TBK m. 11 uyarınca sözleşme hüküm doğurmaya başlamış görünse) bile, kabul edenin sonradan gönderdiği bir geri alma beyanı asıl kabulden önce veya aynı anda önerene ulaşırsa, kabul beyanı yapılmamış sayılır; bu durumda m. 11'deki "gönderildiği andan itibaren hüküm doğurma" kuralı baştan itibaren çöker.
Dijital haberleşme araçları (e-mail, KEP, mesajlaşma uygulamaları) söz konusu olduğunda m. 11'in uygulanması farklı bir sistematik boyut kazanır. E-mail veya KEP kural olarak "hazır olmayanlar arası" iletişim aracı kabul edilmekle birlikte, gönderim anı ile ulaşma anı arasındaki zaman farkı saniyelere inmiştir. Modern iletişimde gönderim teorisi ile ulaşma teorisi pratikte birbirine yaklaşmış, m. 11'in zaman aralığı yaratma işlevi dijitalleşmeyle birlikte asgariye inmiştir.
Bu maddeye ilişkin scraper'dan veya açık erişim kaynaklarından sağlanan bir Yargıtay kararı bulunmamaktadır. İleride güncellenecektir.
Olay 1 (kurmaca senaryo — mektupla satım):
A, B'ye antika bir saati 50.000 TL'ye satmayı önermiştir. B, kabul ettiğini belirten mektubu 7 Ekim'de postaya verir. B'nin kabul mektubu A'ya 12 Ekim'de ulaşır.
Hukuki analiz: Sözleşme, ulaşma teorisi gereği kabul beyanının A'nın hâkimiyet alanına girdiği 12 Ekim'de kurulmuştur. Ancak TBK m. 11/1 uyarınca sözleşmenin hüküm ve sonuçları kabul mektubunun postaya verildiği 7 Ekim tarihinde doğmaya başlar. Eğer bu antika saat 9 Ekim tarihinde A'nın kusuru olmaksızın bir doğal afet sonucu hasar görürse, hasar ve yarar alıcı B'ye 7 Ekim itibarıyla geçmiş sayılacağından risk B'nin üzerinde kalır.
Olay 2 (kurmaca senaryo — örtülü kabul):
Toptancı X, 10 yıldır sürekli olarak hammadde sağladığı fabrika sahibi Y'ye, 1 Mart tarihinde yeni dönem ürünlerini irsaliye ile kargolar. Mallar Y'nin fabrikasına 3 Mart tarihinde ulaşır. Y malları teslim alır, depoya koyar ve herhangi bir ret beyanında bulunmaz.
Hukuki analiz: Taraflar arasındaki süregelen ticari ilişki nedeniyle durumun gereği açık bir kabul beyanına gerek yoktur (TBK m. 6). Y'nin susması makul sürenin sonunda kabul sayılacak ve sözleşme kurulacaktır. Ancak TBK m. 11/2 uyarınca sözleşmenin hüküm ve sonuç doğurduğu an makul sürenin dolduğu tarih değil, malların ve önerinin Y'nin hâkimiyet alanına ulaştığı 3 Mart tarihidir.
İspat yükü: TMK m. 6 gereği, kabul beyanının hangi tarihte postaya veya kargoya verildiğini ispat yükü, bundan kendi lehine hak çıkaran tarafa aittir. PTT gönderi damgaları, taahhütlü posta makbuzları, kargo teslim tutanakları veya elektronik ortamdaki log/timestamp kayıtları, hüküm anını sabitleyen kesin delillerdir. Bir tarafın sadece dilekçe üzerine kendi el yazısıyla attığı tarih, tek başına gönderim anını ispatlamaya yetmez; bağımsız iletici kurumun kayıtları esas alınır.
Faiz başlangıcı ve zamanaşımı: Kanunlarda veya sözleşmede sürelere bağlanan hakların hesaplanmasında bu tarih ayrımı kritik öneme sahiptir. Sözleşmenin ifa zamanının, faiz başlangıcının veya zamanaşımı sürelerinin hesaplanmasında, sözleşme tarihine atıf yapılıyorsa, TBK m. 11 uyarınca hüküm doğurma anı olan gönderim tarihi esas alınmalıdır.
Hasar ve yarar geçişi: Satım sözleşmesi gibi taşınır mülkiyetinin geçtiği ilişkilerde hasarın ve yararın geçiş anı TBK m. 11'in belirlediği hüküm doğurma tarihiyle bağlantılıdır. Bu konuda Olay 1'deki gibi olayın doğal koşullarda incelenmesi gerekir.
Mektup kaybolursa: Postadaki mektup kaybolursa, gönderim tarihine dayanan tüm hukuki kurgu boşa çıkar ve sözleşme hiç kurulmamış sayılır. Bu nedenle taahhütlü gönderim veya KEP kullanımı, kanıt güvencesi açısından kritiktir.
Yaygın uygulama hataları: (i) Hüküm anı ile kuruluş anının karıştırılması; (ii) faiz hesabında gönderim tarihinin değil ulaşma tarihinin esas alınması; (iii) örtülü kabul durumlarında hüküm anının makul süreye değil, önerinin ulaşma anına bağlanmaması; (iv) gönderim anının sadece beyan sahibinin kayıtlarıyla ispatlanmaya çalışılması.
Öğretide TBK m. 11 hükmü, sözleşmenin kurulması ile hüküm ifade etmesi arasında yarattığı "zaman yarığı" nedeniyle yoğun eleştirilere konu olmuştur. Kuruluş için ulaşma, hüküm için gönderim anının esas alınması, doktrinde "askıda kalma" (pendent) durumu yaratmaktadır. Kabul beyanının yola çıkmasından önerene ulaşmasına kadar geçen süre içinde sözleşme henüz kurulmamış olmasına rağmen, sonradan ulaştığında geçmişe etkili olarak sonuç doğurması, hukuki belirlilik ilkesini zedeleyici bulunmuştur. Şayet postadaki mektup kaybolursa, gönderim tarihine dayanan tüm hukuki kurgu boşa çıkacak ve sözleşme hiç kurulmamış sayılacaktır.
Dijital iletişim çağında bu maddenin lafzı ve işlevi büyük ölçüde arkaik kalmıştır. Klasik posta döneminin ihtiyaçlarına göre dizayn edilen bu norm, e-posta veya anlık mesajlaşma yazılımları kullanılarak akdedilen sözleşmelerde anlamını yitirmiştir. Elektronik iletilerde "gönder butonuna basılma anı" ile "karşı sunucuya ulaşma anı" arasındaki fark ancak saliselerle ifade edilebilir. Modern elektronik ticarette veya blokzincir altyapılı akıllı sözleşmelerde kuruluş anı ile hüküm anını birbirinden ayırmak hem teknik olarak anlamsız hem de hukuki uyuşmazlıklar açısından işlevsizdir.
Doktrindeki ağırlıklı reform önerisi, sözleşmelerin her anlamda ulaşma anında hüküm doğuracağı yönünde bir sadeleştirmeye gidilmesidir. Bu, klasik gönderim-ulaşma ikilemini ortadan kaldıracak ve dijital iletişim çağıyla uyumlu basit bir kural getirecektir.
Bu yorum, Av. Fethi Güzel tarafından akademik dürüstlük ilkeleri çerçevesinde hazırlanmıştır.
Kullanılan kaynaklar:
Yorumun kapsamı: Bu çalışma, 6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu'nun 1 Temmuz 2012'de yürürlüğe giren ve değişmeyen 11. madde metnine dayanır.
Görüş: Modern dijital iletişim çağında m. 11'in gönderim teorisi ile yarattığı zaman yarığının arkaik kaldığı; reform önerisinin sözleşmelerin ulaşma anında hüküm doğurması yönünde olduğu görüşü doktrinde ağırlık kazanmıştır. Bu yorumda söz konusu hâkim doktriner görüş benimsenmiştir.
Güncellik: Bu yorum, 16.05.2026 tarihi itibariyle günceldir.