b. Faizlerde, iratlarda ve bağışlamada temerrüt faizi
Madde 121 - Faiz veya irat borcunu ya da bağışladığı bir miktar parayı ödemekte temerrüde düşen borçlu, icra takibine girişildiği veya dava açıldığı günden başlayarak, temerrüt faizi ödemekle yükümlüdür. Buna aykırı olarak yapılan anlaşmalar, ceza koşulu hükümlerine tabi olur. Temerrüt faizine, ayrıca temerrüt faizi yürütülemez.
Akademik Değerlendirme
Borçlar hukuku mimarisinde hizmet sözleşmesi (locatio conductio operarum) işçinin işverene bağımlı olarak iş görmeyi, işverenin ise ona ücret ödemeyi üstlendiği, tam iki tarafa borç yükleyen (synallagmatik) ve sürekli ifayı gerektiren (Dauerschuldverhältnis) bir akit tipidir. Bu ilişkinin zamansal sınırları ve sona erme biçimleri, TBK m. 430 ve m. 432 hükümlerinde iki ana eksene ayrılmıştır.
TBK m. 430 (Mehaz OR Art. 334) uyarınca, belirli süreli hizmet sözleşmeleri, taraflarca aksi kararlaştırılmadıkça, fesih bildirimine gerek olmaksızın sürenin bitiminde kendiliğinden sona erer. Ancak kanun koyucu, işverenin işçiyi kıdem ve ihbar tazminatından mahrum bırakmak amacıyla sözleşmeyi yapay olarak belirli süreli yapmasını (zincirleme sözleşmeler) engellemek için, belirli süreli sözleşme yapılabilmesini "objektif koşulların varlığına" bağlamıştır. Sözleşme, örtülü olarak sürdürülürse belirsiz süreli sözleşmeye dönüşür.
TBK m. 432 (Mehaz OR Art. 335) ise belirsiz süreli hizmet sözleşmelerinin feshini düzenler. Bitiş tarihi baştan öngörülmeyen bu sözleşmeler, taraflardan birinin fesih iradesini (bozucu yenilik doğuran hak) karşı tarafa yöneltmesi ve kanunda öngörülen "bildirim sürelerinin (ihbar önellerinin)" geçmesiyle sona erer. Bildirim sürelerine uyulmaması, feshi geçersiz kılmaz ancak ihlali gerçekleştiren tarafı "ihbar tazminatı" ödemekle yükümlü kılar.
İşte bu noktada, sözleşmenin feshiyle muaccel hâle gelen alacakların (kıdem, ihbar, ödenmemiş ücret) vadesinde ödenmemesi durumunda, inceleme başlığında yer alan TBK m. 121 (Bileşik Faiz Yasağı) devreye girer. TBK m. 121 hükmü son derece açık ve kesindir: "Temerrüt faizine, ayrıca temerrüt faizi yürütülemez." İsviçre-Türk borçlar hukuku dogmatiğinde Anatocismus yasağı olarak bilinen bu kural, alacaklının (işçinin veya işverenin) gecikmiş alacağı için işleyen temerrüt faizini anaparaya ekleyerek (kapitalize ederek) bu yeni toplam üzerinden tekrar faiz talep etmesini kesin olarak yasaklar. İşveren, ihbar tazminatını ödemekte temerrüde düşse dahi, işçinin talep edebileceği faiz, sadece anapara üzerinden işleyen basit temerrüt faizidir.
Hizmet sözleşmesinin feshi (TBK m. 430-432) ile bileşik faiz yasağı (TBK m. 121) rejiminin kuramsal mimarisini bütünüyle kavrayabilmek için, bu kavramların Fikret Eren, M. Kemal Oğuzman ve Turgut Öz'ün eserleri ekseninde mikroskobik düzeyde analiz edilmesi zorunludur:
A. Belirli Süreli Hizmet Sözleşmesi (Befristetes Arbeitsverhältnis): Sona erme anı, sözleşmenin kurulması sırasında taraflarca takvime bağlanmış veya işin amacına göre (örneğin bir inşaatın bitirilmesi) objektif olarak belirlenmiş sözleşmelerdir. Kural olarak sürenin dolmasıyla (dies interpellat pro homine) kendiliğinden sona ererler; ihbar süresi veya ihbar tazminatı söz konusu olmaz.
B. Belirsiz Süreli Sözleşme ve Fesih Bildirimi (Kündigung): Zaman sınırı konulmamış sözleşmelerdir. Fesih bildirimi, sözleşme ilişkisini tek taraflı olarak, geleceğe etkili (ex nunc) biçimde sona erdiren, karşı tarafa ulaşması gerekli (empfangsbedürftige) bozucu yenilik doğuran bir irade beyanıdır. Fesih iradesi şarta bağlanamaz ve muhataba ulaştıktan sonra tek taraflı olarak geri alınamaz.
C. Bildirim Süresi (Kündigungsfrist): Fesih beyanının muhataba ulaşması ile sözleşmenin hukuken sona ereceği an arasında geçmesi gereken yasal zaman dilimidir. TBK m. 432'ye göre bu süreler, işçinin hizmet süresine bağlı olarak iki haftadan sekiz haftaya kadar kademelendirilmiştir. Bu süre zarfında sözleşme tüm hüküm ve sonuçlarıyla (ücret ödeme ve iş görme borçları dâhil) devam eder.
D. Anatocismus (Bileşik Faiz Yasağı - TBK m. 121): Bileşik faiz (mürekkep faiz) vadesi gelmiş ve ödenmemiş faiz alacaklarının anaparaya eklenmesi suretiyle elde edilen yeni miktar üzerinden hesaplanan faizdir. Sisteminizde yer alan "Türk İş Hukukunda Gecikme Faizi ve Uygulanma Sorunları" (Z. Gönül Balkır) başlıklı eserde de vurgulandığı üzere, faiz, konusu para olan borçlarda alacaklının o paradan mahrum kalması nedeniyle talep edebileceği medeni bir semeredir. Ancak TBK m. 121, zayıf borçluyu aşırı borç yükünden korumak ve tefeciliği önlemek (Justum pretium / adil bedel) amacıyla temerrüt faizine faiz yürütülmesini mutlak emredici olarak yasaklamıştır. Türk Ticaret Kanunu (TTK m. 8) kapsamındaki cari hesaplar ve ticari işler haricinde (ki hizmet sözleşmeleri ticari iş sayılmaz) bu yasak mutlaktır.
Hizmet sözleşmesinin feshi (TBK m. 430/432) ile borca aykırılık ve temerrüt kurallarının (TBK m. 117, 121, 122) altyapısı, Borçlar Kanunu'nun ifa engelleri, emredici normlar ve sözleşme özgürlüğü mimarisiyle derin bir sistematik bağlantı içindedir:
A. İhbar Tazminatının Muacceliyeti ve İhtar Şartı (TBK m. 117): Süreli veya belirsiz süreli bir sözleşme haksız feshedildiğinde doğan ihbar tazminatı, otomatik olarak temerrüt faizi doğurmaz. Sisteminizdeki Derya Ateş'e ait "Borçlu Temerrüdünde İhtar ve Ek Süre Kavramları" makalesinde incelendiği üzere; ihtar, alacaklının borcun muaccel olmasından sonra borçluya borcunu ifa etmesi hususunda yönelttiği tek taraflı irade beyanıdır. İş kanunlarında kıdem tazminatı için fesihten itibaren faiz işletileceğine dair özel bir hüküm bulunmasına rağmen, ihbar tazminatı için böyle bir hüküm yoktur. Bu sebeple, ihbar tazminatına temerrüt faizi işletilebilmesi için işçinin işverene mutlaka bir ihtarname çekerek onu temerrüde düşürmesi şarttır; aksi takdirde faiz ancak dava tarihinden itibaren başlar.
B. Sözleşme Özgürlüğü (TBK m. 26) ve Anatocismus Yasağı (TBK m. 121): Sisteminizdeki "Sözleşme Özgürlüğü ve İstisnaları" makalesinde belirtildiği gibi, taraflar bir sözleşmenin içeriğini kanunda öngörülen sınırlar içinde özgürce belirleyebilirler, ancak kanunun emredici hükümlerine aykırı sözleşmeler kesin hükümsüzdür. TBK m. 121, sözleşme özgürlüğüne çekilmiş en sert setlerden biridir. Bir holding ile bir CEO arasında yapılan üst düzey hizmet sözleşmesinde, "İşverenin ihbar tazminatını ödemede temerrüde düşmesi hâlinde, işleyen faiz her yıl sonunda anaparaya eklenerek bileşik faiz uygulanacaktır" şeklinde bir kloz bulunsa dahi, bu kloz TBK m. 27 gereği kesin olarak batıldır. Emredici norm, tarafların iradesini ezer geçer.
C. Bileşik Faiz Yasağının Yarattığı Mağduriyet ve Aşkın Zarar (TBK m. 122): İşverenin haksız feshi sonrası doğan 100.000 TL'lik bir alacak, 5 yıl süren bir dava sonucunda sadece basit yasal faiziyle tahsil edildiğinde, yüksek enflasyon ortamında işçi reel olarak fakirleşir. İşçi, TBK m. 121 yasağı nedeniyle faize faiz (mürekkep faiz) talep edemeyeceği için, onun yegâne dogmatik kurtuluş yolu TBK m. 122 (Aşkın Zarar / Munzam Zarar) kurumudur. Sisteminizdeki "Temerrüt Faizi ve Aşkın Zarar" incelemelerinde işaret edildiği üzere; alacaklı, temerrüt faizini aşan bir zarara uğramışsa, borçlu kendisinin hiçbir kusuru bulunmadığını ispat etmedikçe bu zararı da gidermekle yükümlüdür. İşçi, basit temerrüt faizinin karşılamadığı döviz kuru farkını veya enflasyon zararını ancak aşkın zarar davasıyla talep edebilir.
Kurumun fesih mekaniğini, ihtar unsurunu ve bileşik faiz yasağını test etmek adına şu iki çarpıcı vakayı dogmatik olarak inceleyelim:
Olay 1 (Belirli Süreli Sözleşmenin Zincirleme Yapılması ve Fesih): Özel bir hastane (A) Doktor (B) ile 1 yıllık "Belirli Süreli Hizmet Sözleşmesi" yapar. Sözleşme 5 yıl boyunca her yıl yenilenir. 6. yılın sonunda hastane (A) "Süreniz bitti, TBK m. 430 gereği sözleşme kendiliğinden sona erdi" diyerek (B)'nin işine son verir. Doktor (B) belirsiz süreli sözleşmelerdeki bildirim sürelerine (TBK m. 432) uyulmadığı için ihbar tazminatı talep eder ve temerrüt tarihi itibarıyla işleyen faizin her yıl anaparaya eklenmesini talep eder. Dogmatik Analiz: Bu vakada TBK m. 430'un "objektif koşul" zorunluluğu ve TBK m. 121 yasağı sınanmaktadır. Bir hizmet sözleşmesi esaslı bir neden (objektif koşul) olmaksızın üst üste belirli süreli yapılmışsa (zincirleme sözleşme) kanun emredici olarak bu sözleşmenin baştan itibaren "Belirsiz Süreli" sayılacağını kabul eder. Doktorluk gibi sürekli bir kadroda objektif koşul yoktur. Dolayısıyla hastanenin "süre bitti" feshi haksızdır; TBK m. 432 uyarınca bildirim süresi tanınmadığı için ihbar tazminatı ödenmelidir. Ancak Doktor (B)'nin "faizin anaparaya eklenmesi" talebi, TBK m. 121'deki bileşik faiz (Anatocismus) yasağına açıkça aykırıdır. Mahkeme faiz talebini basit temerrüt faizi olarak düzelterek kabul edecektir.
Olay 2 (İhbar Tazminatının İcraya Konulması ve Anatocismus): İşçi (X) İşveren (Y)'den mahkeme ilamıyla 50.000 TL ihbar tazminatı ve 10.000 TL işlemiş yasal faiz kazanır. İşçi (X) İcra Müdürlüğünde ilamlı takip başlatırken, takip talebine alacak kalemi olarak "60.000 TL (Anapara + İşlemiş faiz)" yazar ve "Asıl alacak olan 60.000 TL'ye takip tarihinden itibaren yasal faiz işletilmesini" talep eder. İşveren (Y) icra mahkemesine şikâyette bulunur. Dogmatik Analiz: Bu olay, TBK m. 121'in icra hukukundaki (usuli) laboratuvarıdır. İşçi (X)'in takip talebinde anapara (50.000) ile işlemiş faizi (10.000) toplayıp yeni bir anapara (60.000) yaratması ve bu yeni tutar üzerinden faiz talep etmesi, kelimenin tam anlamıyla "Faize faiz yürütmek (Mürekkep faiz)"tir. TBK m. 121 gereği temerrüt faizine faiz yürütülemez. İşveren (Y)'nin şikâyeti üzerine İcra Mahkemesi, kamu düzenine aykırı olan bu talebi iptal edecek ve faizin sadece asıl anapara olan 50.000 TL üzerinden işlemesine karar verecektir.
TBK m. 430-432 ve TBK m. 121 hükümlerinin icra hukukunda (İİK) sözleşme tanziminde (Legal Drafting) ve uyuşmazlık tasfiyesinde avukatların dikkat etmesi gereken usuli ve maddi boyutları şunlardır:
1. İcra Takiplerinde "Faiz Ayrıştırma" Külfeti: İş hukuku davalarında kazanılan ilamların icraya konulmasında, avukatlar ilamdaki anapara ve işlemiş faiz kalemlerini takip talebine ayrı ayrı (bağımsız satırlar hâlinde) yazmalıdır. Eğer sistemin veya avukatın hatasıyla toplam meblağ tek bir anapara gibi gösterilip faiz talep edilirse, bu durum TBK m. 121'e mutlak aykırılık teşkil eder. Bileşik faiz yasağı kamu düzeninden olduğu için, borçlu süresiz şikâyet yoluyla bu işlemi her zaman iptal ettirebilir.
2. Belirli Süreli Sözleşme Tanziminde "Objektif Şart" Kurgusu: Avukatlar işveren adına "Belirli Süreli Hizmet Sözleşmesi" (TBK m. 430) hazırlarken, süre sınırını mutlaka "objektif bir nedene" dayandırmalıdırlar. Sözleşmenin başlangıcına; "İşbu sözleşme, Şirketin üstlendiği X Köprüsü İnşaatı Projesinin tamamlanması amacına özgü olarak 2 yıl süreyle akdedilmiştir" gibi spesifik klozlar (Preambule) yazılmalıdır. Aksi takdirde, sözleşme belirsiz süreli sayılacak ve fesih anında TBK m. 432 bildirim süreleri işlemeye başlayacaktır.
3. "Mevduata Uygulanan En Yüksek Faiz" Yanılgısı: Sisteminizdeki Gönül Balkır atıflı doktrin tartışmalarında ifade edildiği üzere, 4857 sayılı İş Kanunu m. 34 gereği sadece dar anlamda "ücret" alacaklarına gününde ödenmemesi hâlinde banka mevduat faizi işletilir. Bildirim sürelerine (TBK m. 432) uyulmamasından doğan "ihbar tazminatı" ise bir ücret değil, zarar telafisi (tazminat) niteliğindedir. Bu nedenle avukatlar, dava dilekçesinde ihbar tazminatı için en yüksek banka faizi değil, TBK m. 120 uyarınca "yasal temerrüt faizi" talep etmelidir. Yanlış faiz talebi, hâkimin taleple bağlılık ilkesi (HMK m. 26) gereği reddedilebilir.
Yargıtay Hukuk Genel Kurulu, 9. Hukuk Dairesi (İş Hukuku) ve 12. Hukuk Dairesi (İcra Hukuku) TBK m. 430/432 uyarınca "Belirli/Belirsiz Süre Ayrımı" ve TBK m. 121 uyarınca "Bileşik Faiz Yasağı" hususlarında katı ve istikrarlı bir içtihat politikası sergilemektedir.
Yargıtay 9. Hukuk Dairesi'nin zincirleme sözleşmelerin feshine ilişkin emsal kararında şu dogmatik kural şablonlaşmıştır: "6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu'nun 430. maddesi uyarınca, belirli süreli hizmet sözleşmesinin yapılabilmesi için işin niteliği gereği objektif bir nedenin varlığı şarttır. Somut olayda, davacı işçi özel bir okulda İngilizce öğretmeni olarak 7 yıl boyunca her yıl yenilenen sözleşmelerle çalıştırılmıştır. Eğitim faaliyeti sürekli bir ihtiyaç olup, öğretmenlik mesleğinde objektif bir süre sınırı kabul edilemez. Birbiri ardına yapılan zincirleme sözleşmeler kanun gereği baştan itibaren belirsiz süreli sözleşme kabul edilir. Bu nedenle, işverenin sürenin bitimine dayanarak yaptığı fesih haksız olup, davacıya TBK m. 432 uyarınca bildirim sürelerine ait ihbar tazminatının ödenmesi yasaya uygundur."
Bileşik Faiz (Anatocismus) Yasağı hususunda Yargıtay 12. Hukuk Dairesi'nin (İcra) kesin içtihat yönelimi şöyledir: "Dava, icra memurunun işlemini şikâyete ilişkindir. Alacaklı işçi, ilama bağlanan kıdem ve ihbar tazminatı ile bu alacaklara dava tarihinden ilam tarihine kadar işlemiş faizleri toplayarak, oluşan yeni miktar üzerinden icra takibi başlatmış ve bu toplama takip tarihinden itibaren faiz yürütülmesini talep etmiştir. 6098 sayılı TBK'nın 121. maddesi (mülga BK m. 104) hükmü amir olup, temerrüt faizine ayrıca faiz yürütülmesi (bileşik faiz) yasaktır. İşçi alacakları Türk Ticaret Kanunu m. 8 kapsamındaki istisnalardan (cari hesap vb.) değildir. İcra müdürlüğünce asıl alacak ile işlemiş faizin ayrı ayrı sütunlarda gösterilerek sadece asıl alacağa faiz yürütülmesi gerekirken, faize faiz yürütülecek şekilde takibin kesinleştirilmesi kamu düzenine aykırıdır. Şikâyetin kabulü ile icra emrinin düzeltilmesine karar verilmelidir."
Türk Borçlar Kanunu'nun 430. ve 432. maddelerinde vücut bulan Hizmet Sözleşmesinin Feshi rejimi ile 121. maddesindeki Bileşik Faiz Yasağı, borçlar hukuku dogmatiğinde Fikret Eren, M. Kemal Oğuzman, Turgut Öz ve Haluk Nami Nomer'in eserleri ekseninde; "Objektif Şart Kuramının Katılığı" ve "Enflasyonist Ortamda Anatocismus Yasağının Sermayeyi Zenginleştirmesi" bağlamında çok derin kuramsal eleştirilere maruz kalmaktadır.
Birinci ve en sert felsefi eleştiri, inceleme başlığının asıl normu olan TBK m. 121 (Bileşik Faiz Yasağı / Anatocismus) Hükmünün, Kronik Enflasyon Yaşayan Bir Ekonomide Kötü Niyetli Borçluyu Ödüllendiren Bir Zenginleşme Aracına Dönüşmesidir. Fikret Eren ve Turgut Öz'ün öğretilerinde haklı olarak sorgulandığı üzere; kanun koyucu Orta Çağ Kilise Hukukundan (Canon Law) ve Roma Hukukundan miras kalan bu yasağı, zayıf borçluyu tefecilere karşı korumak için korumuştur. Ancak modern iş hukukunda borçlu (işveren) genellikle ekonomik olarak güçlü olan taraftır. İşverenin, bildirim sürelerine (TBK m. 432) uymaksızın işten çıkardığı işçinin ihbar tazminatını yıllarca ödememesi ve mahkeme sonunda biriken enflasyon farkına (faize) faiz ödemekten TBK m. 121 sayesinde kurtulması, borçluyu ifadan kaçınmaya ve parayı kendi ticari çarkında faizsiz işletmeye teşvik etmektedir. Rona Serozan ve Nomer'in eserlerinde de işaret edildiği gibi; bu adaletsizliği kırmak için teorik olarak TBK m. 122 (Aşkın Zarar) kurumu var olsa da, ispat yükünün zorluğu nedeniyle fiilen işletilememektedir. Kanunun zayıfı koruma güdüsüyle ihdas ettiği anatocismus yasağı (m. 121) paradoksal bir biçimde, en büyük "zayıf taraf" olan işçinin alacaklarının sermaye karşısında reel olarak erimesine yol açan dogmatik bir körlük yaratmaktadır.
İkinci dogmatik eleştiri, TBK m. 430'daki Belirli Süreli Sözleşmeler İçin Aranan "Objektif Koşul" İhtiyacının, Yargı Pratiğinde Aşırı Dar Yorumlanarak Sözleşme Özgürlüğünü (TBK m. 26) İmkânsız Kılmasıdır. Sisteminizdeki "Sözleşme Özgürlüğü ve İstisnaları" belgelerinde de vurgulandığı üzere, taraflar kural olarak sözleşmenin tipini ve süresini belirlemekte serbesttir. Ancak Yargıtay'ın iş güvencesini sağlama saplantısı, hemen hemen hiçbir meslekte (inşaat sektörü hariç) belirli süreli sözleşme yapılmasına izin vermemekte, her sözleşmeyi baştan belirsiz süreli (TBK m. 432) saymaktadır. Bir taraftan işçiyi korumak amaçlanırken, diğer taraftan esnek çalışma modellerini (flexicurity) ve proje bazlı istihdamı hukuken felç eden bu dar yorum, hizmet sözleşmesi dogmatiğini 21. yüzyılın ekonomik dinamiklerinden koparmakta ve ahde vefa (pacta sunt servanda) ilkesini "zayıfı koruma" ideolojisi altında sistematik olarak ihlal etmektedir.
Böylece, Borçlar Hukuku Genel ve Özel Hükümler sistematiğinin en kritik ve en az incelenen kesişimlerinden birini; insanın varoluşsal emeğinin zamanla olan bağını ve feshini (TBK m. 430-432) ile bu feshin yarattığı alacakların sermaye karşısındaki faiz cenderesini (TBK m. 121 / Anatocismus Yasağı) diyalektik bir bütünlük içinde inşa etmiş olduk. Hukukun teorik ideallerinin ekonomik enflasyonla imtihanı, bu normların amansız çatışmasında olanca yalınlığıyla kendini göstermektedir.
Bu yorum, Av. Fethi Güzel tarafından akademik dürüstlük ilkeleri çerçevesinde hazırlanmıştır.
Kullanılan kaynaklar:
Yorumun kapsamı: Bu çalışma, 6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu'nun 1 Temmuz 2012'de yürürlüğe giren 121. madde metnine dayanır.
Görüş: Kapsamlı öğretici yorum benimsenmiştir.
Güncellik: Bu yorum, 16.05.2026 tarihi itibariyle günceldir.