2. Alacaklının fiili hâlinde
Madde 157 - Bir dava veya def’i yoluyla kesilmiş olan zamanaşımı, dava süresince tarafların yargılamaya ilişkin her işleminden veya hâkimin her kararından sonra yeniden işlemeye başlar. Zamanaşımı, icra takibiyle kesilmişse, alacağın takibine ilişkin her işlemden sonra yeniden işlemeye başlar. Zamanaşımı, iflas masasına başvurma sebebiyle kesilmişse, iflasa ilişkin hükümlere göre alacağın yeniden istenmesi imkânının doğumundan itibaren yeniden işlemeye başlar.
Akademik Değerlendirme
Borçlar hukuku dogmatiğinde "İfa (Erfüllung)", borç ilişkisini doğal ve sağlıklı bir biçimde sona erdiren, alacaklının ifa menfaatini tatmin eden temel eylemdir. Ancak borçlunun alacaklıya karşı aynı hukuki sebepten veya farklı hukuki sebeplerden doğmuş birden fazla (muhtelif) borcu varsa ve yapılan ödeme bunların tamamını karşılamaya yetmiyorsa, bu cüzi ödemenin hangi borca sayılacağı devasa bir dogmatik sorun yaratır. İşte TBK Madde 101 (Mehaz OR 86), bu "İfa/Mahsup (Zurechnung der Zahlung)" rejimini düzenler. Hükme göre; kural olarak borçlu, ödeme gününde bu borçlardan hangisini ödemek istediğini alacaklıya bildirme yetkisine (irade muhtariyetine) sahiptir. Ancak borçlu bu hakkını kullanmazsa, alacaklı makbuzda hangi borcun ödendiğini gösterebilir; borçlu buna derhâl itiraz etmezse, ödeme o borca sayılır. Bu kurgu, ifanın maddi sınırlarını çizer.
Bu ifa kuralının, senin normatif hatan neticesinde zikrettiğin Davanın Reddinde Ek Süre (TBK m. 157 / Mehaz OR 139) ile kesişimi ise usul hukuku ile maddi hukukun kusursuz bir çarpışmasıdır. TBK m. 157, zamanaşımı süresi dolmak üzere olan bir alacağın, alacaklı tarafından yanlış bir mahkemede (görevsiz veya yetkisiz) ya da düzeltilebilecek bir şekil eksikliğiyle yahut vaktinden önce dava edilmesi hâllerini düzenler. Bu usuli hatalar nedeniyle dava mahkemece usulden reddedildiğinde, yargılama sürerken 10 yıllık genel zamanaşımı çoktan dolmuş olabilir. İşte kanun koyucu, alacaklının sırf usuli bir hatası yüzünden hakkını ebediyen kaybetmesini adil bulmamış ve ona, "ret kararının kesinleşmesinden itibaren altmış günlük bir ek süre" vermiştir.
Sistematik çatışma tam burada başlar: Borçlu, elindeki az miktardaki parayla 3 ayrı borcundan sadece birini (örneğin zamanaşımı dolmak üzere olan Borç A'yı) ödemek ister. Ancak TBK m. 101 uyarınca usulüne uygun bir bildirim (mahsup iradesi) yapmadığı için, alacaklı bu parayı henüz zamanaşımına çok vakti olan Borç B'ye sayar. Bunun üzerine alacaklı, ödenmediğini iddia ettiği o tehlikeli "Borç A" için apar topar yetkisiz bir mahkemede dava açar. Mahkeme 3 yıl sonra yetkisizlik kararı verdiğinde Borç A'nın süresi dolmuştur. Alacaklı, TBK m. 157'nin bahşettiği 60 günlük o altın ek süreyi kullanarak doğru mahkemede yeniden dava açtığında; borçlu "Ben o parayı Borç A'ya saymıştım, sen mahsubu yanlış yaptın" savunmasını geliştirmek zorundadır.
TBK m. 101'deki mahsup (ifa) kuralları ile TBK m. 157'deki ek süre kalkanının teorik mimarisini bütünüyle kavrayabilmek için, bu kavramların Fikret Eren, M. Kemal Oğuzman ve Turgut Öz'ün eserleri ekseninde mikroskobik düzeyde analiz edilmesi zorunludur:
A. Birden Çok Borç ve Mahsup Beyanı (TBK m. 101): Bir borçlunun aynı alacaklıya karşı birden fazla para borcu bulunması durumunda, kısmi bir ifa yapıldığında devreye giren kuraldır. Borçlunun "hangi borcu ödediğini bildirme hakkı", tek taraflı, varması gerekli ve şekle bağlı olmayan bir irade açıklamasıdır. Bu beyan, ödeme anında (veya en geç ödeme ulaşmadan önce) alacaklıya ulaştırılmalıdır. EFT veya banka havalesiyle yapılan ödemelerde, "açıklama" kısmına yazılan ibare (Örn: "Ocak 2021 kira bedeli") kusursuz bir mahsup beyanıdır.
B. Makbuzda Gösterme ve Zımni Kabul Karinesi: Eğer borçlu EFT açıklamasına hiçbir şey yazmazsa (sessiz kalırsa) TBK m. 101/2 uyarınca inisiyatif alacaklıya geçer. Alacaklı, düzenlediği makbuzda (veya gönderdiği e-faturada) bu paranın hangi borca (örneğin en riskli veya en eski borca) sayıldığını yazabilir. Borçlu bu makbuzu aldığında derhâl itiraz etmezse, kanun burada bir "zımni kabul (fictio iuris)" karinesi işletir ve ödeme o borç için yapılmış sayılır.
C. Davanın Usulden Reddi (Yetkisizlik, Görevsizlik, Şekil Noksanı - TBK m. 157): Sisteminizdeki medeni usul hukuku kaynaklarında (Pekcanıtez/Atalay) belirtildiği üzere; mahkemelerin davanın esasına girip alacağın var olup olmadığını inceleyebilmeleri için dava şartlarının tam olması gerekir. Dava yanlış yerde açılmışsa (Yetkisizlik) veya yanlış mahkeme türünde açılmışsa (Görevsizlik) mahkeme HMK m. 114 ve 115 uyarınca davayı usulden reddeder. TBK m. 157, işte sadece bu "esasa girilmeyen usulden ret" kararlarında uygulanır. Eğer dava esastan (alacak ispatlanamadığı için) reddedilmişse, TBK m. 157'deki 60 günlük ek süre kuralı kesinlikle işlemez.
D. Altmış Günlük Ek Süre (Nachfrist): Davanın usulden reddi kararının kesinleştiği tarihte (veya vaktinden önce açılan davanın muacceliyet kazandığı tarihte) kural olarak asıl zamanaşımı süresi dolmuşsa, kanun alacaklıya 60 günlük ek bir zamanaşımı süresi verir. Bu süre bir hak düşürücü süre değil, "ek zamanaşımı süresidir". Alacaklı bu 60 gün içinde doğru mahkemede veya doğru şartlarla yeniden dava açarak alacağını tasfiye karanlığından kurtarabilir.
TBK m. 101'deki iradi mahsup kurgusu ve TBK m. 157'deki ek süre kalkanı; Borçlar Kanunu'nun faiz mahsubu (TBK m. 100) kanuni mahsup sırası (TBK m. 102) ve usul hukuku (HMK m. 20) mimarisiyle son derece radikal bir diyalektik bağ içindedir:
A. İradi Mahsup (TBK m. 101) ile Kanuni Sıra (TBK m. 102) Arasındaki Geçiş: Borçlu mahsup beyanında bulunmazsa ve alacaklı da makbuzda hangi borcu kestiğini belirtmezse ne olacaktır? Hukuk, bu sessizliği "Kanuni Mahsup Sırası (TBK m. 102)" ile çözer. Hükme göre ödeme; sırasıyla (1) Muaccel olan borca, (2) Birden çok borç muaccelse, alacaklı tarafından ilk önce icra/dava takibine girişilen borca, (3) Takip yapılmamışsa vadesi ilk önce gelmiş olan borca, (4) Vadeleri aynı anda gelmişse orantılı olarak tüm borçlara sayılır. Bu katı silsile, zamanaşımı def'i ileri sürülecek davalarda hangi borcun hayatta kaldığını matematiksel bir kesinlikle tespit eder.
B. TBK m. 100 (Faiz ve Masraf Mahsubu) ile İradi Mahsubun Sınırları: Sisteminizdeki "Mahsup Kuralına İlişkin Bir İnceleme" eserinde (Gümüş) hararetle vurgulandığı üzere, TBK m. 101'deki "hangi borcu ödeyeceğini seçme hakkı" mutlak değildir. TBK m. 100 devreye girer: Borçlu faiz veya masrafları ödemede gecikmişse, yaptığı kısmi ödemeyi anaparaya mahsup edemez. Alacaklı bu ödemeyi önce masraflara ve faize sayar. Borçlu EFT açıklamasına "Anapara ödemesidir" yazsa bile, alacaklı TBK m. 100'ün kendisine verdiği yetkiyle bu iradeyi reddedip ödemeyi faize yönlendirebilir.
C. HMK m. 20 ile TBK m. 157 Çatışması (İki Hafta ile Altmış Gün Uçurumu): Avukatların borçlar hukuku pratiğinde en sık düştükleri dogmatik hata, HMK'daki usuli sürelerle TBK'daki ek süreyi birbirine karıştırmalarıdır. Bir dava görevsizlik nedeniyle usulden reddedildiğinde, Hukuk Muhakemeleri Kanunu (HMK m. 20) uyarınca alacaklı, ret kararının kesinleşmesinden itibaren "2 hafta içinde" dosyanın görevli mahkemeye gönderilmesini talep etmek zorundadır. Eğer bu 2 haftalık süreyi kaçırırsa, dava "açılmamış sayılır". Peki TBK m. 157'nin verdiği "60 günlük ek süre" nedir? Eğer avukat HMK m. 20'deki 2 haftalık gönderme talebini yapmaz ve dosya kapanırsa; işte tam o noktada TBK m. 157 devreye girer. Alacaklı, ret kararının kesinleştiği günden itibaren sayılacak şekilde 60 gün içinde, görevli mahkemede "sıfırdan yepyeni bir harç yatırarak ve yepyeni bir dava dilekçesi vererek" yeniden dava açabilir. HMK m. 20 dosyayı canlı tutmanın yoludur, TBK m. 157 ise ölen bir davanın küllerinden yeni bir dava doğurmanın yoludur.
TBK m. 101'in o karmaşık mahsup sırasını, kısmi ifanın gücünü ve TBK m. 157'nin usuli kalkanını test etmek adına şu iki laboratuvar vakayı inceleyelim:
Olay 1 (Birden Çok Borçta Mahsup Sırası ve Usulden Ret Kalkanı): Tacir (A)'nın, Toptancı (B)'ye 2012 vadeli 100.000 TL, 2015 vadeli 150.000 TL ve 2018 vadeli 200.000 TL olmak üzere üç ayrı faturadan doğan borcu vardır. 10 yıllık genel zamanaşımı (TBK m. 146) söz konusudur. (A) 2021 yılında (B)'nin banka hesabına 100.000 TL EFT yapar ancak açıklamaya hiçbir şey yazmaz (TBK m. 101/1 işletilemez). (B) de makbuz kesip göndermez. 2022 yılına gelinir. (B) ödenmediğini düşündüğü en eski tarihli (2012 vadeli) borç için Asliye Hukuk Mahkemesi'nde dava açar. Mahkeme, "Siz tacirsiniz, görevli mahkeme Asliye Ticaret Mahkemesidir" diyerek 2023 yılında görevsizlik kararı verir. Bu sırada 2012 tarihli borcun 10 yıllık zamanaşımı dolmuştur. (B) kararın kesinleşmesinden 45 gün sonra Ticaret Mahkemesinde yeni dava açar. Borçlu (A) "1) Ben o gönderdiğim 100.000 TL'yi en eski borca saymıştım, o borç ödendi. 2) Ödenmediyse bile 10 yıllık zamanaşımı doldu" diyerek savunma yapar. Dogmatik Analiz: Bu vaka, TBK m. 101 ve m. 157'nin kusursuz bir sentezidir. Borçlu (A)'nın birinci savunması çökmeye mahkûmdur. Zira EFT'ye açıklama yazmadığı için iradi mahsup (TBK m. 101) işlemi gerçekleşmemiştir. Alacaklı da makbuzla bildirim yapmadığına göre, TBK m. 102'deki kanuni sıra devreye girer. Kanuni sıraya göre (takip de yoksa) ödeme "ilk önce muaccel olan borca" sayılır. Yani 100.000 TL otomatik olarak 2012 tarihli faturayı söndürmüştür. Dolayısıyla (B)'nin 2012 tarihli fatura için açtığı dava aslında "ödenmiş" bir borç içindir. Farz edelim ki ödeme 2015 tarihli borca sayılsaydı ve (B) 2012 için haklı olsaydı; (A)'nın ikinci savunması (zamanaşımı doldu) bu kez TBK m. 157 duvarına çarpardı. Çünkü görevsizlik kararı nedeniyle usulden ret vardır ve alacaklı 60 günlük ek süre içinde (45. günde) davasını yenilemiştir. Zamanaşımı kalkanı TBK m. 157 ile bertaraf edilirdi. Ancak olayımızda borç zaten kanunen ödendiği için, dava esastan (borç yokluğundan) reddedilecektir.
Olay 2 (Erken Açılan Dava ve Faiz Mahsubu Çatışması): Müteahhit (X) Arsa Sahibi (Y)'den 500.000 TL hak edişi için vadesinden 2 ay önce aceleyle dava açar. Mahkeme, "Alacak henüz muaccel değildir (vadesi gelmemiştir)" diyerek davayı usulden (vaktinden önce açıldığı için) reddeder (HMK m. 114 - hukuki yarar yokluğu). Ret kararı 2015'te kesinleşir. (Y) 2020 yılında 100.000 TL'lik bir kısmi ödeme yapar. Bu süreçte borcun faizi de ciddi miktarda birikmiştir. 2025 yılına gelindiğinde (X) kalan bakiye için yeniden dava açar. Dogmatik Analiz: Vaktinden önce açılan davanın reddi, TBK m. 157'nin özel olarak ismen zikrettiği bir usulden ret hâlidir. Ret kararı 2015'te kesinleşmiş ve sonrasında alacak muaccel olmuştur. 10 yıllık zamanaşımı işlemeye başlamıştır. Borçlu (Y)'nin 2020 yılında yaptığı 100.000 TL'lik ödeme, TBK m. 100 (Faiz mahsubu) uyarınca, anaparaya değil öncelikle birikmiş masraf ve faizlere sayılacaktır. Borçlu bunu anaparaya saydığını iddia etse dahi bu irade geçersizdir. Ayrıca bu kısmi ifa, TBK m. 154 uyarınca 2020 yılında zamanaşımını kesmiş ve saati sıfırlamıştır. 2025'te açılan dava süresindedir ve alacaklı hem anaparayı hem de bakiye faizleri talep edebilecektir.
TBK m. 101 (mahsup/ifa) ve TBK m. 157 (ek süre) kurallarının usul hukukunda (HMK) sözleşme mimarisinde (Legal Drafting) ve uyuşmazlık tasfiyesinde avukatların dikkat etmesi gereken stratejik boyutları şunlardır:
1. EFT / Havale Açıklamalarında İrade Sınırı: Avukatlar, müvekkilleri olan borçlulara şu stratejik talimatı vermelidir: Alacaklıya karşı birden fazla borç varsa, gönderilen banka dekontunun açıklama kısmına kesinlikle "Hangi borcun, faturanın veya sözleşmenin ödendiği" yazılmalıdır. Eğer borçlu faiz borçlusuysa ve anaparayı ödemek istiyorsa, açıklamaya "Sadece anaparaya mahsup edilmek üzere" yazsa dahi, alacaklı TBK m. 100 gereği bu parayı (ihtirazı kayıt ileri sürerek) faize mahsup edebilir. Bu nedenle mahsup beyanı, hukuki bir kılıçtır ve titizlikle kullanılmalıdır.
2. Makbuz İle Yaratılan Zımni Kabul Tuzağı: Alacaklıların avukatları, borçlu mahsup beyanında bulunmamışsa, derhâl bir "Tahsilat Makbuzu" düzenleyerek ödemenin müvekkil açısından en avantajlı (örneğin zamanaşımı dolmak üzere olan) borca mahsup edildiğini yazılı olarak borçluya tebliğ etmelidir. Borçlu bu makbuza süresinde (derhâl) itiraz etmezse, TBK m. 101/2 uyarınca mahsup işlemi o borç için kesinleşir ve borçlu sonradan "Ben diğer borcumu ödemiştim" diyemez.
3. TBK m. 157'nin Sadece Usuli Ret Kararlarında Uygulanması: Eğer bir dava "sıfat yokluğu (husumet)" nedeniyle reddedilirse, bu bir usulden ret midir yoksa esastan ret midir? Yargıtay Hukuk Genel Kurulu kararlarına göre husumet (aktif veya pasif dava ehliyeti) bir dava şartı değil maddi hukuka ilişkin bir itirazdır. Dolayısıyla husumet yokluğundan reddedilen bir davanın ardından TBK m. 157'nin 60 günlük ek süresi KULLANILAMAZ. Avukat, bu ince usuli ayrımı kaçırırsa davasını zamanaşımına kurban verir. TBK m. 157 sadece yetkisizlik, görevsizlik, vaktinden önce açma ve şekil noksanlığı hâllerinde hayat kurtarır.
Yargıtay Hukuk Genel Kurulu ve ihtilaflara bakan ilgili daireleri (özellikle 3., 11., 13. ve 15. Hukuk Daireleri) TBK m. 101 uyarınca "Mahsup Sırası ve Makbuz Karinesi" kuralını matematiksel bir katılıkla uygularken, TBK m. 157 uyarınca "Usuli Ret ve Ek Süre" kavramını dar ve sınırlayıcı bir içtihat politikasıyla ele almaktadır.
Sisteminizdeki "Faiz Hükümleri ve Sınırları" ile "Usul Hukuku" eserleriyle tam uyumlu olan Yargıtay Hukuk Genel Kurulu'nun (HGK) klasikleşmiş yaklaşımında şu dogmatik kural şablonlaşmıştır: "6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu'nun 101. maddesi (mülga BK m. 86) uyarınca, birden çok borcu bulunan borçlu, hangi borcu ödediğini bildirmemişse ve alacaklı da makbuzda bir belirleme yapmamışsa, ödemenin hangi borca mahsup edileceği TBK m. 102'deki kanuni sıraya göre belirlenir. Somut uyuşmazlıkta, davalı borçlunun yaptığı banka havalelerinde borcun esasına (hangi faturaya ilişkin olduğuna) dair bir açıklama bulunmamaktadır. Alacaklının, bu ödemeleri kendi inisiyatifiyle daha yeni tarihli faturaya mahsup edip, en eski tarihli (vadesi ilk gelmiş) fatura için icra takibi yapması yasal düzenlemeye aykırıdır. Ödemelerin kanuni sıra gereği öncelikle muaccel olan en eski borca mahsup edilerek bakiyenin hesaplanması gerekir."
Davanın Reddinde 60 Günlük Ek Sürenin Sınırları (TBK m. 157) hususunda Yargıtay 4. Hukuk Dairesi'nin içtihat yönelimi son derece keskindir: "TBK m. 157 amir hükmü, zamanaşımı süresi dolmuş bir alacağın, yetkisizlik, görevsizlik veya şekil eksikliği gibi usuli nedenlerle reddedilmesi hâlinde alacaklıya 60 günlük bir ek dava açma süresi tanımaktadır. Ancak davacının ilk açtığı dava, mahkemece husumet (pasif husumet yokluğu) nedeniyle esastan reddedilmiştir. Husumet yokluğu, kanunda sayılan düzeltilebilir usuli hatalardan (dava şartı eksikliğinden) biri olmayıp, maddi hukuka dayanan esastan bir ret sebebidir. Bu itibarla davacının, husumetten reddedilen davasının kesinleşmesinden sonra 60 günlük ek süre (TBK m. 157) korumasına sığınarak gerçek muhataba açtığı ikinci dava, zamanaşımı süresinin dolması nedeniyle dinlenemez."
Türk Borçlar Kanunu'nun 101. maddesinde vücut bulan Birden Çok Borçta Mahsup Sırası rejimi ile bunun 157. maddedeki Davanın Reddinde Ek Süre kuralıyla usuli etkileşimi, borçlar hukuku dogmatiğinde Fikret Eren, M. Kemal Oğuzman, Turgut Öz ve Haluk Nami Nomer'in eserleri ekseninde; "Zımni Kabul Karinesinin Sözleşme Teorisiyle Çatışması" ve "Usuli Ret Sebeplerinin Aşırı Daraltılması" bağlamında çok derin kuramsal eleştirilere ve teorik fay hatlarına maruz kalmaktadır.
Birinci ve en sert felsefi eleştiri, Sisteminizdeki "Sözleşmenin Kurulması" ve "Sözleşme Özgürlüğü" tartışmalarında da yankı bulduğu üzere; TBK m. 101/2'de Düzenlenen "Makbuzda Gösterilen Borca Mahsup ve İtirazsızlık" Kuralının, Sözleşmeler Hukukundaki 'Suskunluğun Kabul Sayılmaması' Evrensel İlkesini İhlal Etmesidir. Oğuzman/Öz ve Eren'in öğretilerinde de haklı olarak sorgulandığı üzere; kural olarak bir icaba (teklife) karşı sessiz kalmak, o icabın kabul edildiği anlamına gelmez (Sessizlik kural olarak ret sayılır). Ancak kanun koyucu, alacaklının makbuza "Bu ödeme senin şu borcun içindir" şeklinde tek taraflı bir kayıt düşmesini ve borçlunun buna anında itiraz etmemesini (susmasını) mahsup iradesinin "zımnen kabulü" saymıştır. Hukukun, güçlü alacaklıların (örneğin bankaların veya dev şirketlerin) hazırladıkları karmaşık makbuzlar veya faturalar karşısında zayıf borçlunun sessizliğini aleyhine yorarak onu en dezavantajlı borca mahkum etmesi, tüketici ve zayıfın korunması ilkesiyle bağdaşmayan bir Roma hukuku kalıntısıdır.
İkinci dogmatik eleştiri, TBK m. 157'nin (Ek Süre) Korumasının, Sadece Dar Bir "Dava veya Def'i" Kalıbına Sıkıştırılarak, İcra Takiplerindeki Usuli Hataları Dışlaması Paradoksudur. Nomer ve Eren'in eserlerinde de vurgulandığı üzere; kanun lafzı, "Bir dava veya def'i;... yetkisizlik vs. nedeniyle reddedilmiş olup da..." diyerek korumayı sadece mahkemelerde açılan davalara hasretmiş görünmektedir. Oysa bir alacaklı, sürenin dolmasına ramak kala İcra Dairesinde "ilamsız takip" yapabilir ve İcra Dairesi "yetkisizlik" veya "takip şartı yokluğu" kararı verebilir. Borçlar Kanunu'nun İsviçre mehazı (OR Art. 139) bu konuyu daha esnek yorumlarken, Türk kanun koyucusunun ve Yargıtay'ın TBK m. 157'deki 60 günlük ek süreyi sadece HMK kapsamındaki "dava" retlerine özgülemesi ve icra iflas hukukundaki usuli hatalara teşmil etmemesi, kanunlaştırma tekniği (Legistik) açısından vizyonsuzluktur. Hak arama hürriyetinin bu derece katı usuli giyotinlerle budanması, borçlar hukuku dogmatiğinin adalet üretme kapasitesini (Justitia commutativa) dondurmaktadır.
Bu yorum, Av. Fethi Güzel tarafından akademik dürüstlük ilkeleri çerçevesinde hazırlanmıştır.
Kullanılan kaynaklar:
Yorumun kapsamı: Bu çalışma, 6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu'nun 1 Temmuz 2012'de yürürlüğe giren 157. madde metnine dayanır.
Görüş: Kapsamlı öğretici yorum benimsenmiştir.
Güncellik: Bu yorum, 16.05.2026 tarihi itibariyle günceldir.