G. Zamanaşımından feragat
Madde 160 - Zamanaşımından önceden feragat edilemez. Müteselsil borçlulardan birinin feragat etmiş olması, diğerlerine karşı ileri sürülemez. Bölünemez bir borcun borçlularından birinin feragat etmiş olması durumunda da aynı hüküm uygulanır. Asıl borçlunun feragati de kefile karşı ileri sürülemez.
Akademik Değerlendirme
Borçlar hukuku dogmatiğinde hakların ileri sürülmesi ve savunulması, Medeni Usul Hukukunun "Tasarruf İlkesi (Dispositionsmaxime)" ve "Taraflarca Getirilme İlkesi (Verhandlungsmaxime)" üzerine inşa edilmiştir. Özel hukuk, tarafların kendi menfaatlerini koruyacak basirete sahip oldukları varsayımından hareket eder.
İşte TBK Madde 160, bu evrensel ilkenin zamanaşımı alanındaki mutlak yansımasıdır. Hükme göre; "Zamanaşımı ileri sürülmedikçe, hâkim bunu kendiliğinden göz önüne alamaz." Bir alacağın üzerinden 10 yıl, 20 yıl veya 50 yıl geçmiş olması, o alacağı hukuk âleminden silip atmaz; sadece onu "eksik borca (naturalis obligatio)" dönüştürür. Eksik borçlar, dava edildiğinde mahkeme tarafından resen (kendiliğinden) reddedilemez. Borçlu, mahkemeye gelip açıkça "Bu borç zamanaşımına uğramıştır" diyerek "def'i (Einrede)" hakkını kullanmadığı sürece, hâkim dosyadaki tarihlere bakıp "Bu dava çok eski, reddediyorum" diyemez. TBK m. 160, hâkime borçlunun avukatlığına soyunmayı yasaklayan çelikten bir duvardır.
Bu usuli kalkanın, senin normatif hatan neticesinde zikrettiğin Borçluya Uyarı ve İhtar Koşulları (TBK m. 117 ve m. 123 / Temerrüt Rejimi) ile kesişimi ise maddi hukuktaki "yüklerin (Obliegenheit)" çarpışmasıdır. TBK m. 117/1 uyarınca; "Muaccel bir borcun borçlusu, alacaklının ihtarıyla temerrüde düşer." Bir borcun vadesinin gelmiş olması (muacceliyet) kural olarak borçlunun temerrüde düştüğü anlamına gelmez. Alacaklı, borçluya "Borcunu öde!" şeklinde açık, kesin ve net bir "ihtar" göndermedikçe, temerrüt faizi (TBK m. 120) veya gecikme tazminatı (TBK m. 118) işlemeye başlamaz. Dahası, alacaklı sözleşmeden dönmek (feshetmek) istiyorsa, kural olarak TBK m. 123 uyarınca borçluya bir "ek süre (mehil)" vermek zorundadır.
Sistematik düğüm tam burada düğümlenir: Alacaklı, borcunu ifa etmeyen borçluya ihtar çeker ve onu temerrüde düşürür. Temerrüt faizi işlemeye başlar. Ancak alacaklı dava açmakta gecikir ve 10 yıllık genel zamanaşımı süresi dolar. Alacaklı 11. yılda dava açtığında, borçlu mahkemede "Zamanaşımı doldu (TBK m. 160)" der. Alacaklı ise "Ama ben ona ihtar çekmiştim, uyarmıştım!" diyerek feryat eder. Oysa ihtar (TBK m. 117) borçluyu temerrüde düşürür ama zamanaşımını (TBK m. 154) kesmez! Biri alacaklıya "hakkını almak istiyorsan uyaracaksın" derken, diğeri borçluya "kendini kurtarmak istiyorsan susmayıp def'i ileri süreceksin" der. İkisi de tarafların aktif bir irade göstermesini emreder.
TBK m. 160'daki resen gözetilme yasağının ve TBK m. 117'deki ihtar koşullarının teorik mimarisini bütünüyle kavrayabilmek için, bu kavramların Fikret Eren, M. Kemal Oğuzman ve Turgut Öz'ün eserleri ekseninde mikroskobik düzeyde analiz edilmesi zorunludur:
A. Def'i (Einrede) ve İtiraz (Einwendung) Ayrımı (TBK m. 160): Borçlar hukuku dogmatiğinin en hayati ayrımıdır. İtiraz, bir hakkın hiç doğmadığını (örneğin ehliyetsizlik, şekil eksikliği) veya doğduktan sonra sona erdiğini (örneğin ifa, ibra, takas) gösteren maddi hukuk vakıasıdır. İtirazlar, hâkim tarafından dosyadan anlaşıldığı sürece resen (kendiliğinden) dikkate alınır. Def'i ise, hakkın doğduğunu ve var olduğunu kabul eden, ancak borçluya ifadan kaçınma yetkisi veren (örneğin ödemezlik def'i - TBK m. 97, zamanaşımı def'i) özel bir karşı haktır. Zamanaşımı bir itiraz değil, bir def'idir. TBK m. 160'ın temel felsefesi budur: Hâkim, borçluya tanınan bu özel "ödemekten kaçınma" lütfunu onun yerine kullanamaz.
B. İhtarın Hukuki Niteliği (TBK m. 117): Sisteminizdeki "Borçlu Temerrüdünde İhtar" incelemelerinde hararetle tartışıldığı üzere; ihtar, alacaklının borcunun ifa edilmesini istediği yönündeki tek taraflı irade beyanıdır. İhtar, bir hukuki işlem (Rechtsgeschäft) değildir! Doktrinde baskın görüşe (Eren, Oğuzman/Öz) göre ihtar, "hukuki işlem benzeri fiil (geschäftsähnliche Handlung)" niteliğindedir. Çünkü ihtarın sonuçları (temerrüde düşürme, hasarın geçişi) alacaklı bunu bilse de bilmese de doğrudan kanun tarafından (ex lege) bağlanır.
C. Ek Süre (Mehil / Nachfrist) Kavramı (TBK m. 123): Karşılıklı borç yükleyen sözleşmelerde, borçlu temerrüde düştüğünde alacaklı hemen sözleşmeden dönemez. TBK m. 123 uyarınca, borçluya ifa etmesi için "uygun bir süre" vermesi veya hâkimden bu sürenin verilmesini istemesi şarttır. Bu ek süre tayini, borçluyu ağır sonuçlardan kurtarmak için son bir şans mahiyetindedir. Ek süre beyanı, tıpkı ihtar gibi tek taraflı, varması gerekli ve kural olarak şekle bağlı olmayan bir irade açıklamasıdır.
D. Zımni Feragat ve Hukuki Dinlenilme Hakkı: Eğer borçlu, aleyhine açılan davaya cevap vermezse veya cevap dilekçesinde zamanaşımından hiç bahsetmezse, usul hukuku (HMK m. 141) gereği savunmasını genişletemez. TBK m. 160'ın emrettiği üzere zamanaşımı resen dikkate alınamayacağından, borçlunun bu sükûtu maddi hukukta "zamanaşımından zımni feragat" veya usuli olarak "hakkın düşmesi" olarak kabul edilir.
TBK m. 160'daki usuli savunma kurgusu ve TBK m. 117'deki ihtar mekanizması; Borçlar Kanunu'nun zamanaşımının kesilmesi (TBK m. 154) mutlak butlan (TBK m. 27) ve dürüstlük kuralı (TMK m. 2) mimarisiyle son derece radikal bir diyalektik bağ içindedir:
A. İhtarın (TBK m. 117) Zamanaşımını Kesmemesi (TBK m. 154) Paradoksu: Avukatların borçlar hukuku pratiğinde en sık düştükleri dogmatik çukur burasıdır. Alacaklı, noterden borçluya "Ödeme emri (İhtarname)" gönderdiğinde borçlu TBK m. 117 uyarınca temerrüde düşer ve faiz işlemeye başlar. Ancak TBK m. 154'te alacaklının zamanaşımını kesecek işlemleri tahdidi (sınırlı sayı) olarak sayılmıştır: Dava, def'i, icra takibi, iflas masasına başvuru. İhtarname göndermek bu listede yoktur. Alacaklı, borçluyu her ay ihtarname yağmuruna tutsa bile, o 10 yıllık zamanaşımı saati acımasızca işler. Eğer 11. yılda dava açılırsa ve borçlu TBK m. 160 uyarınca mahkemede zamanaşımı def'ini ileri sürerse, alacaklının elindeki ihtarnameler bir kâğıt parçasından öteye geçemez; dava reddedilir.
B. Muvazaa/Butlan (TBK m. 27) ile Zamanaşımı (TBK m. 160) Çatışması: Bir sözleşme kanunun emredici hükümlerine aykırı ise (örneğin ahlaka aykırı bir faiz anlaşması) bu durum TBK m. 27 uyarınca mutlak butlanla sakattır. Mutlak butlan bir "itiraz"dır ve zamanaşımı gibi "def'i" değildir. Eğer bir davada borçlu, TBK m. 160 gereği zamanaşımı def'ini ileri sürmeyi unutsa bile; sözleşmenin ahlaka aykırı (batıl) olduğu dosya kapsamından anlaşılıyorsa, hâkim bu geçersizliği resen dikkate alarak davayı reddetmek zorundadır. Borçlu zamanaşımından kurtulamaz ama butlan kalkanı onu hâkimin elleriyle kurtarır.
C. Ek Süre (TBK m. 123) İçinde Yapılan Kısmi İfanın Zamanaşımına Etkisi: Alacaklı, temerrüde düşen borçluya TBK m. 123 uyarınca 10 günlük bir "ek süre" verirse ve borçlu bu süre içinde borcun ufak bir kısmını (örneğin 1.000 TL) öderse, bu cüzi ödeme TBK m. 154/1 uyarınca bir "ikrar" teşkil eder. İkrar, o güne kadar işlemiş olan zamanaşımı süresini bıçak gibi keser ve sıfırlar. Temerrüt rejiminde verilen bir nefes borusu (ek süre) zamanaşımı rejiminde alacaklıya yıllarca sürecek yepyeni bir hak bahşeder.
TBK m. 160'ın o affetmez usuli duvarını, ihtarnamenin temerrüt faizine etkisini ve ek süre kuralının sınırlarını test etmek adına şu iki laboratuvar vakayı inceleyelim:
Olay 1 (TBK m. 160'ın İhlali ve Sessizliğin Bedeli): Müteahhit (A) Arsa Sahibi (B)'ye binayı 2005 yılında teslim eder ancak 500.000 TL hak edişini alamaz. Aradan 15 yıl geçer, yıl 2020 olur. (A) 2020 yılında doğrudan (hiç ihtar çekmeden) Asliye Hukuk Mahkemesi'nde alacak davası açar. (B) mahkemeye gelir, ancak cevap dilekçesinde sadece "Benim ona borcum yok, binayı kötü yaptı" der. Zamanaşımı (TBK m. 146) lafzını hiç kullanmaz. Hâkim dosyayı inceler, borcun 15 yıllık olduğunu, 10 yıllık sürenin çoktan dolduğunu görür. Hâkim, "Süre geçmiş, davayı reddediyorum" diyebilir mi? Dogmatik Analiz: Bu vaka, TBK m. 160'ın kusursuz bir laboratuvarıdır. Hâkimin böyle bir ret kararı vermesi, dogmatik bir faciadır ve yargıtay tarafından derhâl bozulur. TBK m. 160 amir hükmü gereğince, zamanaşımı bir def'idir ve borçlu (B) tarafından açıkça ileri sürülmedikçe hâkim bunu resen dikkate alamaz. (B) cevap dilekçesinde zamanaşımından bahsetmediği için savunmasını da HMK gereği genişletemez. Sonuç olarak, (B) o 500.000 TL'yi faiziyle birlikte ödemeye mahkûm edilir. Ancak dikkat: (A) dava açmadan önce ihtar (TBK m. 117) çekmediği için, temerrüt faizi 2005'ten değil, ancak davanın açıldığı 2020 tarihinden itibaren işlemeye başlar.
Olay 2 (İhtarname Yanılgısı ve Ek Sürenin Yokluğu): Tedarikçi (X) Şirket (Y)'ye 1 Milyon TL'lik malı teslim etmez. Vade belirli değildir. (Y) 9. yılda noterden bir ihtarname çeker: "Malı derhâl teslim et, aksi hâlde sözleşmeden dönüyorum!" der. (X) malı teslim etmez. (Y) 11. yılda sözleşmeden dönme (menfi zarar) davası açar. (X) mahkemede TBK m. 160 uyarınca "Zamanaşımı doldu" def'inde bulunur. Ayrıca "Bana ek süre (TBK m. 123) vermeden sözleşmeden dönemezsin" itirazını yapar. Dogmatik Analiz: Bu olay, borçlar hukukunun üç devasa müessesesinin (İhtar, Ek Süre, Zamanaşımı) çarpışmasıdır. Şirket (Y)'nin davası iki ayrı giyotinle paramparça olacaktır. Birincisi; (Y)'nin gönderdiği ihtarname borçluyu temerrüde düşürür (TBK m. 117) ancak zamanaşımını KESMEZ. Dolayısıyla 11. yılda açılan davada (X)'in TBK m. 160 kapsamında ileri sürdüğü zamanaşımı def'i geçerlidir. İkincisi; (Y) ihtarname ile doğrudan sözleşmeden dönmeye kalkmıştır. Oysa TBK m. 123 uyarınca karşılıklı borç yükleyen sözleşmelerde dönme için kural olarak bir "ek süre (mehil)" verilmesi şarttır. Kesin vade veya ifanın yararsız olması gibi istisnai durumlar (TBK m. 124) ispatlanmadıkça, ek süre verilmeden yapılan dönme beyanı geçersizdir. Dava her iki yönden de (usul ve esas) çökecektir.
TBK m. 160 (Zamanaşımı Def'i) ve TBK m. 117-123 (İhtar ve Ek Süre) kurallarının usul hukukunda (HMK/İİK) sözleşme mimarisinde (Legal Drafting) ve uyuşmazlık tasfiyesinde avukatların dikkat etmesi gereken stratejik boyutları şunlardır:
1. Cevap Dilekçesinde "Def'i" İbaresinin Açıkça Yazılması (HMK m. 119): Avukatların en ölümcül hatası, cevap dilekçesine "Olayın üzerinden çok zaman geçmiştir, dava dinlenemez" gibi muğlak ifadeler yazmalarıdır. Yargıtay içtihatlarına göre bu ifadeler TBK m. 160 anlamında geçerli bir zamanaşımı def'i sayılmayabilir. Avukat, cevap dilekçesinin "İlk İtirazlar ve Def'iler" başlığı altına mutlak surette: "TBK m. 160 uyarınca, dava konusu alacak 10 yıllık genel zamanaşımı süresini doldurduğundan, ZAMANAŞIMI DEF'İNDE bulunuyoruz. Davanın bu sebeple usulden reddi talep olunur." ibaresini çakmak zorundadır. Aksi hâlde, cevap süresi (2 hafta) geçtikten sonra bu def'i ileri sürülemez (Savunmanın Genişletilmesi Yasağı).
2. Ticari İşlerde İhtarın Şekil Şartı (TTK m. 18/3): TBK m. 117'de düzenlenen ihtar, kural olarak hiçbir şekil şartına tabi değildir; sözlü, e-mail veya Whatsapp üzerinden bile yapılabilir. Ancak sözleşmenin her iki tarafı da tacir ise ve iş ticari iş ise, Türk Ticaret Kanunu m. 18/3'ün o emredici kılıcı devreye girer: Tacirler arasında temerrüde düşürmek veya sözleşmeyi feshetmek için yapılacak ihtarların mutlaka noter aracılığıyla, taahhütlü mektupla, telgrafla veya güvenli elektronik imza (KEP) ile yapılması şarttır. Adi e-mail ile tacire çekilen ihtar geçersizdir ve temerrüt faizi başlatmaz.
3. "İhtar" ile "Ek Sürenin (Mehil)" Aynı Belgede Birleştirilmesi: Zaman ve masraf tasarrufu açısından avukatlar, ihtarı ve ek süreyi (TBK m. 117 ve m. 123) tek bir ihtarnamede birleştirmelidir. İhtarnamede: "İşbu ihtarnamenin tebliğinden itibaren 7 (yedi) gün içinde borcun ifa edilmesini (TBK m. 123 uyarınca ek süre); bu süre içinde ifa edilmediği takdirde başkaca bir ihtara gerek kalmaksızın borçlu temerrüdüne düşeceğinizi (TBK m. 117) ve sözleşmeden dönme hakkımızı kullanacağımızı ihtaren bildiririz" denilerek, kanunun aradığı her iki hukuki işlem benzeri fiil aynı zarfa sığdırılmalıdır.
Yargıtay Hukuk Genel Kurulu ve ihtilaflara bakan ilgili daireleri (özellikle 3., 11., 13. ve 15. Hukuk Daireleri) TBK m. 160 uyarınca "Resen Gözetmeme" kuralını usul hukukunun katı kurallarıyla birleştirirken; TBK m. 117 uyarınca "İhtarın Temerrüt Faizini Başlatma" işlevini matematiksel bir kesinlikle uygulamaktadır.
Sisteminizdeki "Zamanaşımı" ve "Faiz Hükümleri" eserleriyle tam uyumlu olan Yargıtay Hukuk Genel Kurulu'nun (HGK) klasikleşmiş yaklaşımında şu dogmatik kural şablonlaşmıştır: "6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu'nun 160. maddesi (mülga BK m. 140) hükmü son derece açıktır: Zamanaşımı bir itiraz değil, bir def'i olup, borçlu tarafından yasal süresi içinde ve usulüne uygun olarak ileri sürülmedikçe, hâkim tarafından davanın her aşamasında (temyiz aşaması da dâhil) resen nazara alınamaz. Somut uyuşmazlıkta, davalı vekili yasal iki haftalık cevap süresi geçtikten sonra verdiği ikinci dilekçeyle zamanaşımı def'inde bulunmuştur. Davacı tarafın açık muvafakati (savunmanın genişletilmesine açık onayı) bulunmadığından, mahkemece süresinden sonra ileri sürülen bu def'inin reddedilerek işin esasına girilmesi ve alacağın tahsiline karar verilmesi yasa ve usule uygundur."
İhtar Şartı ve Temerrüt Faizi Başlangıcı (TBK m. 117) hususunda Yargıtay 3. Hukuk Dairesi'nin içtihat yönelimi son derece keskindir: "TBK m. 117/1 amir hükmü gereğince, muaccel bir borcun borçlusu alacaklının ihtarı ile temerrüde düşer. Olayda haksız fiil değil, bir sözleşme ilişkisi mevcuttur ve sözleşmede kesin vade (TBK m. 117/2) kararlaştırılmamıştır. Davacı alacaklı, dava açmadan önce borçluya usulüne uygun bir ihtarname (temerrüt ihtarı) göndermemiştir. Hâl böyle olunca, borçlu ancak davanın açıldığı tarihte temerrüde düşmüş sayılır. Mahkemece, fatura tarihlerinden itibaren temerrüt faizi işletilmesi kanunun ihtar şartına açıkça aykırıdır; faizin dava tarihinden itibaren başlatılması gerekçesiyle kararın bozulması gerekmiştir.".
Türk Borçlar Kanunu'nun 160. maddesinde vücut bulan Zamanaşımının Resen Dikkate Alınamaması rejimi ile 117. ve 123. maddelerindeki İhtar ve Ek Süre kurumları, borçlar hukuku dogmatiğinde Fikret Eren, M. Kemal Oğuzman, Turgut Öz ve Haluk Nami Nomer'in eserleri ekseninde; "Zayıfın Korunması İlkesinin Usul Hukukuna Feda Edilmesi" ve "İhtar Şekilciliğinin Ticari Gerçeklikle Çatışması" bağlamında çok derin kuramsal eleştirilere ve teorik fay hatlarına maruz kalmaktadır.
Birinci ve en sert felsefi eleştiri, Sisteminizdeki "Sözleşme Özgürlüğü ve İstisnaları" ile "Tüketici Hukuku" makalelerinde tartışıldığı üzere; TBK m. 160'daki 'Resen Gözetme Yasağı'nın, Hukuk Okuryazarlığı Olmayan Tüketicileri Yıkıma Uğratmasıdır. Oğuzman/Öz ve Eren'in öğretilerinde de haklı olarak sorgulandığı üzere; özel hukuk eşitler arası ilişkilere dayanır (tasarruf ilkesi). Ancak günümüzde bir banka veya telekomünikasyon şirketi ile sıradan bir tüketici eşit değildir. Tüketici, 20 yıl öncesine ait bir kredi kartı aidatı veya fatura borcu için icraya verildiğinde, korkudan veya bilgisizlikten süresi içinde "Zamanaşımı def'inde bulunuyorum" dilekçesini yazamaz. Kanun koyucunun (TBK m. 160) hâkime "Borçlu bunu söylemediyse sen de susacaksın ve onu ödemeye mahkûm edeceksin" demesi, sosyal devlet ilkesiyle (Anayasa m. 2) ve zayıfın korunması felsefesiyle bağdaşmayan bir kapitalist kalıntıdır. Modern Avrupa Tüketici Hukuku (Örn. AB Haksız Şartlar Yönergesi) hâkimin tüketicinin aleyhine olan haksız durumları resen inceleme yetkisini artırırken; Türk Kanun Koyucusunun 6098 sayılı Kanun'da mehaz İsviçre Hukukunun (OR Art. 142) o 19. yüzyıl liberal katı usuli kurallarını aynen kopyalaması, maddi adaleti usuli şekilciliğe kurban eden dogmatik bir zafiyettir.
İkinci dogmatik eleştiri, TBK m. 117 (İhtar) Kurumunun, TTK m. 18/3 ile Birleştiğinde Yarattığı Aşırı Şekilci ve Yavaşlatıcı Bürokrasidir. Nomer ve Eren'in eserlerinde de vurgulandığı üzere; ihtarın felsefi amacı, borçluya "borcunu öde" uyarısını yapmaktır. Bir esnafın diğerine gönderdiği e-posta veya attığı bir SMS mesajı, günümüz hız çağında borcun talep edildiğinin en açık ispatıdır. Ancak Ticaret Kanunu m. 18/3'ün, "ihtar mutlaka noterden veya KEP'ten olacak" dayatması, ticari hayatın o dinamik akışını mahvetmektedir. Borçlu, malı alıp parasını ödemediğini adı gibi bilmesine rağmen, sırf alacaklı ona noterden süslü bir evrak göndermedi diye temerrüt faizinden (TBK m. 117) kurtulmakta ve enflasyonist ortamda borcunu ucuza kapatmaktadır. Hukukun, "borcunu ifa etmeyen kişinin kötüniyetini", şekli bir "ihtar" noksanlığıyla örtbas etmesi ve onu koruması, dürüstlük kuralı (TMK m. 2) ile açık bir çelişkidir. İhtar, bir amaç değil; borçlunun haberdar edilmesini sağlayan bir araç olmalıdır.
Bu yorum, Av. Fethi Güzel tarafından akademik dürüstlük ilkeleri çerçevesinde hazırlanmıştır.
Kullanılan kaynaklar:
Yorumun kapsamı: Bu çalışma, 6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu'nun 1 Temmuz 2012'de yürürlüğe giren 160. madde metnine dayanır.
Görüş: Kapsamlı öğretici yorum benimsenmiştir.
Güncellik: Bu yorum, 16.05.2026 tarihi itibariyle günceldir.