**II. Dış ilişki
Madde 163 - Alacaklı, borcun tamamının veya bir kısmının ifasını, dilerse borçluların hepsinden, dilerse yalnız birinden isteyebilir. Borçluların sorumluluğu, borcun tamamı ödeninceye kadar devam eder.
Akademik Değerlendirme
Borçlar hukuku dogmatiğinde müteselsil borçluluk (Solidarschuld) alacaklının dilediği borçluya başvurarak borcun tamamını isteyebildiği, borçlular açısından son derece tehlikeli bir rejimdir (TBK m. 162). Ancak kanun koyucu, alacaklıya bu mutlak saldırı hakkını verirken, borçluları da tamamen savunmasız bırakmamış; TBK Madde 163 ile onların "Savunma (Def'i ve İtiraz)" kalkanlarını sistemleştirmiştir. Hükme göre; "Müteselsil borçlulardan biri, alacaklıya karşı, ancak aralarındaki kişisel ilişkiden veya müteselsil borcun sebep ya da konusundan doğan def'i ve itirazları ileri sürebilir. Müteselsil borçlulardan biri ortak def'i ve itirazları ileri sürmezse, diğerlerine karşı sorumlu olur."
Kanun koyucu bu maddede, savunma araçlarını iki devasa kategoriye ayırmıştır: Ortak Savunmalar (Sebep ve Konudan Doğanlar) ve Kişisel Savunmalar (Kişisel İlişkiden Doğanlar). Borçlu, alacaklının talebi karşısında kendi kişisel savunmasını (örneğin takas hakkını veya irade bozukluğunu) ileri sürmekte özgürdür; bunu ileri sürmezse sadece kendi zararına hareket etmiş olur. Ancak borçlu, tüm borçluları ilgilendiren "ortak bir savunmayı" (örneğin borcun daha önce ödendiği, zamanaşımına uğradığı veya sözleşmenin kesin hükümsüz olduğu itirazını) ileri sürmez ve borcu ikinci kez öderse, TBK m. 163/2'nin giyotini iner: Bu ihmalkâr borçlu, diğer borçlulara rücu edemez (iç ilişkide onlardan pay isteyemez).
İşte bu mutlak savunma rejiminin, senin normatif hatan neticesinde zikrettiğin Ortak Hata (Temel Hatası - TBK m. 30) ve Sözleşmenin Uyarlanması (Aşırı İfa Güçlüğü - TBK m. 138) ile kesişimi muazzam bir doktriner çatışma alanıdır. Bir sözleşmede müteselsil borçlu olan A ve B'den sadece A'nın iradesi, sözleşmenin temel bir unsurunda hataya düşmüşse (TBK m. 30/1-b.4) A'nın bu "temel hatası" TBK m. 163 anlamında kişisel bir savunma mıdır, yoksa ortak bir savunma mıdır? Keza, ülkede yaşanan devasa bir devalüasyon neticesinde sözleşmenin ifası imkânsızlaşmamış ama aşırı derecede zorlaşmışsa ve "işlem temelinin çökmesi (clausula rebus sic stantibus)" yaşanmışsa; A'nın TBK m. 138 uyarınca hâkimden "sözleşmenin uyarlanmasını" talep etmesi, TBK m. 163 kapsamında diğer borçlu B'yi de koruyan ortak bir def'i midir? Müteselsil borçluluğun dış ilişkisi ile sözleşme teorisinin bu ağır kriz kurumları burada ölümcül bir savaşa girer.
TBK m. 163'teki savunma mimarisini ve TBK m. 30 ile 138'deki kriz anı kavramlarını bütünüyle kavrayabilmek için, bu yapıların Fikret Eren, M. Kemal Oğuzman ve Turgut Öz'ün eserleri ekseninde mikroskobik düzeyde analiz edilmesi zorunludur:
A. Ortak Def'i ve İtirazlar (TBK m. 163): Müteselsil borcun sebep ya da konusundan (objektif temelinden) doğan, tüm borçluların yararlanabileceği savunmalardır. Borcun ifa ile sona ermesi, ibra, yenileme (novasyon) kusursuz ifa imkânsızlığı, sözleşmenin şekil eksikliği veya ahlaka aykırılık nedeniyle mutlak butlanla sakat olması (TBK m. 27) vadenin henüz gelmemiş olması gibi durumlar ortak savunmadır. Alacaklı A'ya dava açtığında, A bu ortak savunmaları ileri sürmek zorundadır. Aksi hâlde, iç ilişkide B'ye rücu edemez.
B. Kişisel Def'i ve İtirazlar: Sadece o borçlunun şahsında gerçekleşen ve yalnızca onu borçtan kurtaran (diğer borçluları etkilemeyen) savunmalardır. Borçlunun ayırt etme gücünün bulunmaması (ehliyetsizlik) kendi şahsi alacağı ile takas hakkı bulunması, alacaklının borçluyu bizzat ibra etmesi ve en önemlisi İrade Bozuklukları (Hata, Hile, İkrah) kişisel savunmalardır.
C. Yanılma (Hata) ve Temel Hatası (TBK m. 30 / Mehaz OR Art. 24): Sisteminizdeki "Saik Hatası" incelemelerinde hararetle vurgulandığı üzere; irade ile beyan arasındaki bilmeyerek yaratılan uyumsuzluğa yanılma (hata) denir. Kural olarak saik (sebep) hataları esaslı değildir ve sözleşmeyi iptal hakkı vermez. Ancak TBK m. 30/1-b.4'teki "Temel Hatası (Grundlagenirrtum)" muazzam bir istisnadır. Yanılanın, yanıldığı saiki sözleşmenin zorunlu bir temeli sayması ve dürüstlük kuralı ile iş hayatının olağan akışı çerçevesinde bunun karşı tarafça da böyle kabul edilmesinin gerekmesi hâlinde, saik hatası esaslı sayılır. Bir müteselsil borçlu, böyle bir temel hatasına düşmüşse, TBK m. 163 uyarınca bu hakkı "kişisel bir savunma" olarak kullanıp sözleşmeyi kendi yönünden iptal edebilir.
D. Sözleşmenin Uyarlanması ve Aşırı İfa Güçlüğü (TBK m. 138): Sisteminizdeki "Sözleşmenin Değişen Koşullara Göre Uyarlanması" eserlerinde detaylıca incelendiği üzere, "Pacta Sunt Servanda (Ahde Vefa)" ilkesinin en büyük istisnası "İşlem Temelinin Çökmesi (Wegfall der Geschäftsgrundlage)" teorisidir. Sözleşme kurulduktan sonra, taraflarca öngörülemeyen olağanüstü bir durum (savaş, hiperenflasyon, pandemi) ortaya çıkar ve borçludan ifayı beklemenin dürüstlük kuralına (TMK m. 2) aykırı düşecek derecede dengeyi bozarsa, borçlu TBK m. 138 uyarınca uyarlama isteyebilir. Bu hak, "dar anlamda uyarlama" olarak hâkimden edimlerin dengelenmesini veya "geniş anlamda uyarlama" olarak sözleşmeden dönmeyi kapsar.
TBK m. 163'teki savunma tasnifi (ortak/kişisel ayrımı); Borçlar Kanunu'nun işlem temelinin çökmesi (TBK m. 138) irade bozukluklarının iptali (TBK m. 39) ve rücu hakkının kaybı (TBK m. 164) mimarisiyle son derece radikal bir diyalektik bağ içindedir:
A. Uyarlamanın (TBK m. 138) Ortak mı Yoksa Kişisel Bir Def'i mi Olduğu Sorunsalı: Sözleşmenin uyarlanması talebi, TBK m. 163 bağlamında nereye oturur? Eğer ülkede devalüasyon yaşanmış ve "işlem temeli çökmüşse", bu durum müteselsil borcun objektif şartlarını ağırlaştırmış demektir. Fikret Eren ve Turgut Öz'ün öğretilerinde tartışıldığı eksende; aşırı ifa güçlüğü (TBK m. 138) kural olarak borcun konusuna ve objektif temeline ilişkin olduğundan, TBK m. 163 anlamında "Ortak Bir Savunmadır". Alacaklı, müteselsil borçlulardan A'ya dava açtığında, A "ekonomik kriz nedeniyle işlem temeli çöktü, uyarlama talep ediyorum" demez ve borcun tamamını fahiş haliyle öderse, B'ye döndüğünde B ona "Neden TBK m. 138'i ileri sürmedin? Bu ortak bir savunmaydı (TBK m. 163/2) sana rücu ödemesi yapmıyorum!" deme hakkına sahiptir.
B. Ortak (Birlikte) Hata ve Kişiselliğin Sınırı (TBK m. 30): İrade bozuklukları (Hata, Hile, İkrah) kural olarak "kişisel savunmalardır". A ve B birlikte kredi çektiklerinde, A aldatılmış (hile) ancak B durumu biliyorsa; A sözleşmeyi iptal edip borçtan kurtulur, B ise borçlu kalmaya devam eder. A'nın iptal hakkı B'ye sirayet etmez. Peki "Ortak Hata (Doppelirrtum)" durumunda ne olur? Tarafların her ikisi de (A ve B) aynı temel hatasına (örneğin satın aldıkları arsanın imar durumunun ticari olduğuna dair ortak bir yanılgıya) düşmüşlerse; bu hata artık sözleşmenin objektif temelini sarsan bir boyuta ulaşır. Ancak dikkat: Hata ne kadar "ortak" olursa olsun, irade bozukluğu niteliği gereği "kişisel bir haktır" (bozucu yenilik doğuran hak). A bu hakkı kullanarak sözleşmeyi iptal edebilir; ancak B'nin iradesi bu hakkı kullanmak yönünde değilse (B arsayı o haliyle kabul ediyorsa) A'nın hatası B'nin borçluluğunu sona erdirmez. Hata, TBK m. 163 anlamında daima kişisel bir kalkan olarak kalır.
C. TBK m. 163/2 ve Rücu Hakkının Kaybı (TBK m. 164) Çatışması: TBK m. 163/2'deki "ortak def'ileri ileri sürmeme" yaptırımı, kusur esasına dayanır. Borçlu A, sözleşmenin sahte (muvazaalı) olduğunu veya zamanaşımına uğradığını "biliyorsa veya bilmesi gerekiyorsa" ve buna rağmen alacaklıya ödeme yapmışsa, kendi ihmalinin bedelini öder ve diğer müteselsil borçlulardan pay isteyemez. Ancak A, ortak def'inin varlığını kusuru olmaksızın bilmiyorsa, rücu hakkı düşmez.
TBK m. 163'ün o katı kişisel/ortak savunma sınırlarını, işlem temelinin çökmesini (TBK m. 138) ve temel hatasını (TBK m. 30) test etmek adına şu iki laboratuvar vakayı inceleyelim:
Olay 1 (Müteselsil Borçlulukta Temel Hatası ve Kişisel Def'i Kalkanı): Tacir A ve Tacir B, ünlü bir ressamın orijinal tablosu olduğunu düşünerek bir sanat galerisinden (C) 1 Milyon TL'ye tablo satın alırlar ve sözleşmeyi "müteselsil borçlu" sıfatıyla imzalarlar. Sözleşmeden 3 ay sonra tablonun sahte olduğu ortaya çıkar. Tacir A, galerici C'ye ihtar çekerek "Tablonun niteliğinde (TBK m. 30/1-b.4) temel hatasına düştüğünü, sözleşmeyi iptal ettiğini" bildirir. Tacir B ise sessiz kalır (iptal süresini geçirir). Galerici C, 1 Milyon TL'nin tamamı için Tacir B'ye dava açar. Tacir B mahkemede, "A sözleşmeyi iptal etti, TBK m. 163 uyarınca bu savunma ortaktır, ben de borçtan kurtuldum" der. Dogmatik Analiz: Bu vaka, TBK m. 163'teki "Kişisel Savunma" kuralının kusursuz bir operasyonudur. B'nin savunması dogmatik olarak çökmeye mahkûmdur. İrade bozukluğuna dayanan iptal hakkı, sözleşmenin nesnesine (tabloya) ilişkin bir hata dahi olsa, TBK m. 163 uyarınca kişisel bir def'idir. A'nın sözleşmeyi iptal etmesi, sadece A'yı müteselsil borç bağından kurtarır. A'nın kişisel savunması B'ye sirayet etmez. B, bir yıllık hak düşürücü süre (TBK m. 39) içinde kendi iptal hakkını kullanmadığı için, sahte tabloya 1 Milyon TL ödemek zorunda kalacaktır.
Olay 2 (Uyarlamanın Ortak Def'i Olarak İleri Sürülmemesi ve Rücu Kaybı): İnşaat Şirketi (X) ve (Y) bir AVM projesi için Arsa Sahibi (Z) ile "Müteselsil Yüklenici" sıfatıyla döviz cinsinden eser sözleşmesi yaparlar. İnşaat devam ederken ülkede eşi benzeri görülmemiş bir devalüasyon olur, döviz kuru 4 katına çıkar. "İşlem temeli çöker (TBK m. 138)". Arsa sahibi (Z) inşaatı tamamlamayan (X)'e karşı dava açar. (X) mahkemede "TBK m. 138 uyarınca sözleşmenin uyarlanması (döviz kurunun sabitlenmesi)" talebinde bulunmaz, dürüstlük kuralına aykırı olan o devasa borcu aynen ödemeye mahkûm olur. (X) ödediği paranın yarısı için diğer müteselsil yüklenici (Y)'ye rücu davası açar. (Y) "Aşırı ifa güçlüğü (TBK m. 138) tüm sözleşmenin temelini sarsan ortak bir savunmaydı, sen bunu ileri sürmedin (TBK m. 163/2) bana rücu edemezsin" der. Dogmatik Analiz: Bu olay, sözleşmenin uyarlanmasının (TBK 138) TBK m. 163 ile ölümcül dansıdır. İşlem temelinin çökmesi, borçluların şahsından bağımsız, sözleşmenin objektif dengesini (synallagma) alt üst eden bir olgudur. Dolayısıyla aşırı ifa güçlüğü, TBK m. 163 anlamında "müteselsil borcun sebep veya konusundan doğan" Ortak Bir Savunmadır. (X) kendisine karşı açılan davada bu ortak savunmayı (uyarlama hakkını) kasten veya ihmalen ileri sürmediği için, fazla ödediği miktar açısından TBK m. 163/2 uyarınca rücu hakkını kaybeder. (Y)'nin savunması kusursuzdur, (X) ona rücu edemeyecektir.
TBK m. 163 (Borçluların Savunmaları) ile TBK m. 30 (Temel Hatası) ve TBK m. 138 (Uyarlama) kurallarının usul hukukunda (HMK) sözleşme mimarisinde (Legal Drafting) ve uyuşmazlık tasfiyesinde avukatların dikkat etmesi gereken stratejik boyutları şunlardır:
1. Davanın Diğer Borçlulara İhbarı Stratejisi (HMK m. 61): Müteselsil borçlulardan sadece birine dava açıldığında, o borçlunun avukatı derhâl davayı diğer müteselsil borçlulara ihbar etmelidir. Eğer avukat, TBK m. 138 (Uyarlama) veya TBK m. 163 kapsamındaki başka bir ortak savunmayı ileri sürmeyi atlar (ihmal eder) ve davayı kaybederse; davayı önceden ihbar etmiş olması onu "Ben elimden geleni yaptım, gelip davaya katılsaydınız ve o def'ileri siz ileri sürseydiniz" diyebilecek bir pozisyona sokar. İhbar, TBK m. 163/2'deki rücu kaybı riskini minimize eden en güçlü usuli kalkanlardan biridir.
2. Uyarlama (TBK m. 138) Talebinin Def'i Olarak İleri Sürülme Şekli: TBK m. 138 uyarınca uyarlama talebi sadece bir eda davası (bağımsız dava) olarak değil, aynı zamanda alacaklının açtığı ifa davasında bir "def'i (savunma)" olarak da ileri sürülebilir. Avukat, cevap dilekçesinde açıkça "Edimler arası denge dürüstlük kuralına aykırı olarak bozulmuştur (clausula rebus sic stantibus) ifa talebine karşı TBK m. 138 uyarınca uyarlama def'inde bulunuyoruz" demelidir. Aksi hâlde hâkim işlem temelinin çöktüğünü resen (kendiliğinden) dikkate alamaz.
3. "Ortak Hata" Durumunda İptal Bildiriminin Senkronizasyonu: Müteselsil borçluların tamamı sözleşmenin esasında (temelinde) hataya düşmüşlerse (TBK m. 30/1-b.4) avukatlar her bir borçlu adına ayrı ayrı (veya tek bir ihtarnamede hepsinin imzasını barındıracak şekilde) sözleşmeyi iptal ettiklerini alacaklıya bildirmelidir. Biri iptal bildiriminde bulundu diye diğerinin arkasına yaslanması, yukarıdaki tabloda ispatlandığı üzere, "Kişisel Savunma" kuralı (TBK m. 163) gereği o borçlunun borçlu olarak kalmasına yol açar.
Yargıtay Hukuk Genel Kurulu ve ihtilaflara bakan ilgili daireleri (özellikle 3., 11., 13. ve 15. Hukuk Daireleri) TBK m. 163 uyarınca "Kişisel Savunmaların" diğer borçlulara sirayet etmeyeceği kuralını tavizsiz uygularken; TBK m. 138 uyarınca "Uyarlama" taleplerini dar ve katı sınırlar içinde değerlendirmektedir.
Sisteminizdeki "Sözleşmenin Değişen Koşullara Göre Uyarlanması" ve "Hata Kavramı" eserleriyle uyumlu olan Yargıtay Hukuk Genel Kurulu'nun (HGK) klasikleşmiş yaklaşımında şu dogmatik kural şablonlaşmıştır: "6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu'nun 163. maddesi (mülga BK m. 145) uyarınca, müteselsil borçlulardan birinin irade fesadı (hata, hile, ikrah) nedeniyle sözleşmeyi iptal etmesi, kural olarak kişisel bir savunmadır ve diğer müteselsil borçlunun borçluluğunu sona erdirmez. Somut uyuşmazlıkta, kefil sıfatı bulunan kişinin, asıl borçlunun hileye maruz kaldığını (iradesinin sakatlandığını) ileri sürerek kendi kefalet borcundan kurtulmaya çalışması yasal dayanaktan yoksundur. Zira asıl borçlu, bir yıllık hak düşürücü süre içinde sözleşmeyi iptal etmemiş, sözleşme onun yönünden geçerlilik kazanmıştır. Asıl borçlunun kullanmadığı kişisel bir irade bozukluğu savunmasını, diğer müteselsil borçlunun (veya kefilin) kendi adına bir ortak def'i gibi ileri sürmesi TBK m. 163 hükmüne açıkça aykırıdır."
İşlem Temelinin Çökmesi ve Uyarlamanın Ortak Nitelikte Olması (TBK m. 138) hususunda Yargıtay 3. Hukuk Dairesi'nin içtihat yönelimi son derece keskindir: "TBK m. 138 hükmü (clausula rebus sic stantibus) uyarınca sözleşmenin uyarlanması için, olağanüstü ve öngörülemez bir durumun sözleşmenin ifasını dürüstlük kuralına aykırı düşecek derecede borçlu aleyhine ağırlaştırması gerekir. Müteselsil borçluların bulunduğu bir kira sözleşmesinde, pandemi koşulları nedeniyle mağazanın aylarca kapatılması sözleşmenin objektif temelini çökertmiş olup, bu husus TBK m. 163 uyarınca 'sözleşmenin konusundan doğan ortak bir savunma' niteliğindedir. Alacaklının açtığı icra takibine karşı müteselsil borçlulardan yalnızca birinin uyarlama talebinde (def'inde) bulunması hâlinde, mahkemece yapılacak uyarlama (kira indirimi) ortak def'i niteliğinde olduğundan, talepte bulunmayan diğer müteselsil borçlunun da yararına sonuç doğuracaktır.".
Türk Borçlar Kanunu'nun 163. maddesinde vücut bulan Ortak ve Kişisel Savunmalar rejimi ile bunun 30. ve 138. maddelerindeki Temel Hatası ve Uyarlama kurumlarıyla etkileşimi, borçlar hukuku dogmatiğinde Fikret Eren, M. Kemal Oğuzman, Turgut Öz ve Haluk Nami Nomer'in eserleri ekseninde; "Kişisel Savunmaların Fer'ilik İlkesiyle Çatışması" ve "Uyarlama Kurumunun Sınırlarının Belirsizliği" bağlamında çok derin kuramsal eleştirilere ve teorik fay hatlarına maruz kalmaktadır.
Birinci ve en sert felsefi eleştiri, Sisteminizdeki "Muvazaanın Müeyyidesi Meselesi" ve "Hata Kavramı" tartışmalarında da yankı bulduğu üzere; TBK m. 163'teki Kişisel Savunma (Özellikle İrade Bozuklukları) İle Ortak Savunma Ayrımının, Asıl Borçlu-Kefil İlişkisinde Fer'ilik İlkesini Zedeleyecek Bir Mantıksızlığa Sahip Olmasıdır. Oğuzman/Öz ve Eren'in öğretilerinde de haklı olarak sorgulandığı üzere; asıl borçlu sözleşmeyi imzalarken "temel hatasına (TBK m. 30)" düşmüşse, aslında o sözleşmenin onun iradesini yansıtmadığı ve o borcu ödemek istemediği çok açıktır. Ancak asıl borçlu iptal süresini geçirir veya bir anlık basiretsizlikle susarsa, kefil (veya müteselsil borçlu) TBK m. 163 uyarınca "Bu borç aslında sakat bir iradenin ürünüdür" deyip kurtulamaz. Kefilin borcunu asıl borca bağlayan o mutlak (fer'ilik - accessoriness) bağı, irade bozukluklarının "kişisel savunma" olduğu gerekçesiyle şekli bir kılıfa uydurularak parçalanmaktadır. Modern Alman Hukukunda (BGB § 770) asıl borçlunun iptal hakkı olduğu sürece kefilin de ifadan kaçınma hakkı tanınarak bu mantıksızlık giderilmişken; Türk Kanun Koyucusunun 6098 sayılı Kanun'da mehaz İsviçre Hukukunun (OR Art. 145) o katı kişisellik kuralını aynen koruması, kefili ve müteselsil borçluyu asıl borçlunun pasifliğine (tembelliğine) mahkûm eden bir kanunlaştırma (Legistik) zafiyetidir.
İkinci dogmatik eleştiri, Sözleşmenin Uyarlanması (TBK m. 138) Kurumunun, Müteselsil Borçlular Arasında Ne Kadarının Ortak, Ne Kadarının Kişisel Olduğunun Tespiti Hususundaki Doktriner Kaostur. Nomer ve Eren'in eserlerinde de vurgulandığı üzere; işlem temelinin çökmesi kural olarak objektiftir. Savaş, deprem, devasa kur ş
Bu yorum, Av. Fethi Güzel tarafından akademik dürüstlük ilkeleri çerçevesinde hazırlanmıştır.
Kullanılan kaynaklar:
Yorumun kapsamı: Bu çalışma, 6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu'nun 1 Temmuz 2012'de yürürlüğe giren 163. madde metnine dayanır.
Görüş: Kapsamlı öğretici yorum benimsenmiştir.
Güncellik: Bu yorum, 16.05.2026 tarihi itibariyle günceldir.