A. Bağlanma parası
Madde 177 - Sözleşme yapılırken bir kimsenin vermiş olduğu bir miktar para, cayma parası olarak değil sözleşmenin yapıldığına kanıt olarak verilmiş sayılır. Aksine sözleşme veya yerel âdet olmadıkça, bağlanma parası esas alacaktan düşülür.
Akademik Değerlendirme
Borçlar hukuku dogmatiğinde sözleşmelerin kurulması, tarafların karşılıklı ve birbirine uygun irade beyanlarıyla gerçekleşir. Kural olarak, beyan edilen irade ile iç iradenin uyumlu olduğu varsayılır. Ancak bazı durumlarda taraflar, üçüncü kişileri aldatmak veya kanuni bir yükümlülükten kaçınmak amacıyla, gerçekte hiç yapmak istemedikleri bir hukuki işlemi dış dünyaya karşı yapmış gibi gösterebilirler. İşte tarafların iradeleri ile beyanları arasında bilerek ve isteyerek yaratılan bu uyumsuzluk "muvazaa" (danışıklılık/simulatio) olarak adlandırılmaktadır.
6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu'nun 19. maddesinin 1. fıkrası, bu kurumu sözleşmelerin yorumu ve nitelendirilmesi bağlamında şu amir hükümle düzenlemiştir: "Bir sözleşmenin türünün ve içeriğinin belirlenmesinde ve yorumlanmasında, tarafların yanlışlıkla veya gerçek amaçlarını gizlemek için kullandıkları sözcüklere bakılmaksızın, gerçek ve ortak iradeleri esas alınır.". Bu düzenleme, Kıta Avrupası hukuk sistemlerinde benimsenen "İrade Teorisi"nin (Willenstheorie) borçlar hukukundaki en net yansımasıdır. Tarafların birbirine karşı ileri sürdükleri muvazaa iddialarında, dışa yansıyan beyan (görünürdeki işlem) değil, tarafların iç dünyasında birleşen gerçek irade (gizli işlem veya işlemsizlik) korunur.
Muvazaa, öğretide mutlak muvazaa ve nispi muvazaa (mevsuf muvazaa) olmak üzere ikiye ayrılır. Mutlak muvazaada taraflar gerçekte hiçbir hukuki işlem yapmak istemedikleri hâlde, sırf üçüncü kişileri aldatmak için bir sözleşme yapmış gibi görünürler. Nispi muvazaada ise taraflar, gerçekte yapmak istedikleri bir hukuki işlemi, dış dünyaya karşı akdettikleri başka bir hukuki işlemin arkasına gizlerler. Hukuk düzeni, her iki ihtimalde de tarafların gerçek iradelerini yansıtmayan görünürdeki işlemi kesin hükümsüzlük (mutlak butlan) yaptırımına tabi tutar.
Buna karşılık, tarafların gerçek iradeleriyle kurdukları geçerli bir sözleşmede, taraflardan birine sözleşmeden dönme yetkisi tanımak amacıyla verilen "Cayma Parası" (TBK m. 177) tamamen farklı bir hukuki rejimdir. Cayma parası, tarafların sözleşmeyle bağlı kalmama iradelerini meşru bir zemine oturturken; muvazaa, sözleşmenin varlığına ilişkin sahte bir zemin yaratma eylemidir.
Muvazaa kurumunun hukuki niteliğini ve sonuçlarını tespit edebilmek için, kurumun kurucu unsurlarının doktrindeki (Eren, Oğuzman/Öz, Nomer) yaklaşımlar çerçevesinde analiz edilmesi zorunludur:
A. Görünürdeki İşlem (Zahiri İşlem): Tarafların, gerçek iradelerine uymadığını bildikleri hâlde, dış dünyaya ve üçüncü kişilere karşı akdetmiş gibi göründükleri işlemdir. Görünürdeki işlem, tarafların ortak iradesiyle sırf bir "paravan" olarak kurgulandığından, taraflar arasında hiçbir hüküm ve sonuç doğurmaz. Hukuk düzeni, irade ile beyan arasındaki bu kasıtlı uyumsuzluk nedeniyle görünürdeki işlemi mutlak butlan ile batıl (kesin hükümsüz) sayar. Görünürdeki işlemin geçersizliği, baştan itibaren (ex tunc) hüküm ifade eder ve bu geçersizlik tarafların sonradan onamasıyla (icazet) dahi geçerli hâle gelemez.
B. Muvazaa Anlaşması: Muvazaanın belkemiğini teşkil eden bu unsur, tarafların görünürdeki işlemin kendilerini bağlamayacağı yönünde karşılıklı olarak mutabık kalmalarıdır. Muvazaa anlaşması, görünürdeki işlemle eş zamanlı veya ondan daha önce yapılmalıdır. Görünürdeki işlemden sonra yapılan bir anlaşma muvazaa değil, mevcut sözleşmenin değiştirilmesi (tecdit/ikâle) niteliğindedir. Doktrinde (Eren, Oğuzman/Öz) ve Yargıtay içtihatlarında oybirliğiyle kabul edildiği üzere, muvazaa anlaşması hiçbir şekil şartına tabi değildir. Asıl işlem resmi şekle tabi olsa bile (örneğin taşınmaz satışı) muvazaa anlaşması sözlü hatta zımni olarak dahi yapılabilir.
C. Gizli İşlem: Yalnızca nispi (mevsuf) muvazaada söz konusu olan bir unsurdur. Tarafların gerçek iradelerini yansıtan, ancak görünürdeki işlemin arkasına gizledikleri sözleşmedir. Kanun koyucu TBK m. 19 uyarınca tarafların gerçek ve ortak iradelerine değer verdiğinden, kural olarak gizli işlem geçerlidir. Ne var ki, gizli işlemin geçerli olabilmesi için, kanunun o işlem için öngördüğü ehliyet, içerik ve özellikle "şekil" şartlarını taşıması zorunludur. Uygulamada nispi muvazaa en çok taşınmaz devirlerinde (muris muvazaasında) görülür ve gizli işlem (bağışlama) genellikle tapu memuru önünde resmi şekilde yapılmadığı için şekle aykırılıktan dolayı mutlak butlanla batıl olur.
D. Üçüncü Kişileri Aldatma Kastı: Tarafların muvazaalı işlemi yaparken güttükleri temel amaç, aralarındaki hukuki durum hakkında üçüncü kişilerde yanlış bir intiba uyandırmaktır. Ancak doktrinde (Oğuzman/Öz, Eren, Antalya) vurgulandığı üzere, aldatma kastının mutlaka hukuka veya ahlaka aykırı, kötüniyetli bir amaç (örneğin alacaklılardan mal kaçırma) taşıması şart değildir. Bazen taraflar, tamamen zararsız veya meşru saiklerle de (örneğin ailevi bir meseleyi gizlemek için) muvazaalı işlem yapabilirler; önemli olan irade ile beyan arasındaki uyumsuzluğun bilerek yaratılmasıdır.
Muvazaa kurumu; inançlı işlemler, şekil kuralları, haksız fiil ve sebepsiz zenginleşme rejimleriyle çok derin dogmatik etkileşimler içindedir.
A. İnançlı İşlemler ile Muvazaanın Karşılaştırılması: Öğretide ve uygulamada sınırları en çok karıştırılan iki müessese inançlı işlem (Fiduziarisches Rechtsgeschäft) ve muvazaadır. Her iki kurumda da tarafların dış dünyaya karşı yarattıkları hukuki durum ile kendi aralarındaki iç ilişki farklıdır. Ancak aralarındaki dogmatik uçurum şuradadır: İnançlı işlemde taraflar, görünürdeki işlemi (örneğin mülkiyetin devrini) gerçekten isterler ve iradelerine uygundur. İnanılan (fidusyer) malın mülkiyetini tam ve geçerli olarak kazanır; ancak iç ilişkideki inanç sözleşmesi gereği bu hakkı belirli sınırlar içinde kullanmayı ve şartlar gerçekleştiğinde malı inanana iade etmeyi taahhüt eder. Oysa muvazaada, taraflar malın mülkiyetinin geçmesini kesinlikle istemezler, devir işlemi bütünüyle sahtedir (simüledir) ve mülkiyet hiçbir zaman geçmez.
B. Muvazaa ve Şekil Şartlarının Kesin Hükümsüzlük Yaratması: Özellikle taşınmazlara ilişkin nispi muvazaa hâllerinde dogmatik bir çıkmaz ortaya çıkar. Taraflar tapuda "satış" (görünürdeki işlem) yapmış, ancak gerçekte "bağışlama" (gizli işlem) iradesiyle hareket etmişlerdir. TBK m. 19 gereği görünürdeki işlem muvazaa nedeniyle kesin hükümsüzdür. Gizli işlem olan bağışlama ise tarafların gerçek iradesini yansıttığı için kural olarak korunmalıdır; ancak TMK m. 706 ve TBK m. 237 gereği taşınmaz bağışlamasının da tapu memuru önünde resmi şekilde yapılması zorunludur. Tapu memuru önünde "satış" iradesi açıklandığı için, gizli bağışlama sözleşmesi resmi şekil şartından mahrum kalır ve şekle aykırılıktan dolayı o da batıl olur. Bu katı şekilcilik, Yargıtay'ın muris muvazaası içtihatlarının temelini oluşturur.
C. Muvazaa ile Cayma Parası (TBK m. 177) İlişkisi: Tarafların muvazaalı olarak akdettikleri bir sözleşmeye, inandırıcılığı artırmak amacıyla bir "Cayma Parası" (TBK m. 177) klozu ekledikleri varsayıldığında; görünürdeki sözleşme TBK m. 19 uyarınca mutlak butlanla batıl olacağından, ona bağlı (fer'i) olarak kararlaştırılan cayma parası anlaşması da kendiliğinden kesin hükümsüz hâle gelecektir. Geçersiz bir sözleşmeye dayanılarak cayma parası verilmişse, taraflar bu bedeli "sözleşmeden dönme" mekanizmasıyla yakamazlar veya iki katını talep edemezler; verilen bedel "hukuki sebebin geçersizliği" (condictio sine causa) nedeniyle Sebepsiz Zenginleşme (TBK m. 77) hükümlerine göre derhâl iade edilmek zorundadır.
Muvazaanın geçersizlik yaptırımını, ispat kurallarını ve muris muvazaası konseptini somutlaştırmak adına şu iki vakayı analiz edelim:
Olay 1 (Muris Muvazaası ve Saklı Payın İhlali): Baba (M) vefatından önce, ilk evliliğinden olan kızı (A)'yı miras hakkından yoksun bırakmak (mal kaçırmak) amacıyla, en değerli taşınmazını ikinci evliliğinden olan oğlu (B)'ye tapuda "satış" işlemi göstererek devreder. Gerçekte (B) babasına hiçbir bedel ödememiştir; tarafların asıl amacı "bağışlama" yapmaktır. (M)'nin vefatı üzerine kızı (A) bu işlemin muvazaalı olduğunu belirterek tapu iptal ve tescil davası açar. (B) ise "Tapu resmi senettir, aksi ancak yazılı delille ispatlanabilir, muvazaa belgesi yoktur" diye savunma yapar. Dogmatik Analiz: Bu vaka, Türk hukukunun en bilinen nispi muvazaa türü olan "Muris Muvazaası" laboratuvarıdır. 01.04.1974 tarihli Yargıtay İçtihadı Birleştirme Kararı uyarınca; mirasbırakanın mirasçılarından mal kaçırmak kastıyla yaptığı bu devirde, görünürdeki "satış" işlemi muvazaa nedeniyle (TBK m. 19) gizli olan "bağışlama" işlemi ise resmi şekil şartına uyulmadığı için (TMK m. 706) kesin hükümsüzdür. (B)'nin ispat savunması dogmatik olarak çökmeye mahkûmdur. Zira kızı (A) sözleşmenin tarafı değil, muvazaalı işlemle hakkı ihlal edilen bir "üçüncü kişi" konumundadır. HMK m. 203/1-ç ve Yargıtay içtihatları gereğince, üçüncü kişiler (ve miras hakkı ihlal edilen mirasçılar) muvazaa iddialarını yazılı delile (senede) bağlı kalmaksızın, tanık dâhil her türlü delille ispat edebilirler. (A)'nın tapu iptal davası kabul edilecek ve taşınmaz terekeye dönecektir.
Olay 2 (Bedelde Muvazaa ve Cayma Parası - TBK m. 177 Kesişimi): Tacir (X) Tacir (Y)'ye ait bir ticari aracı satın almak ister. Taraflar aracın bedeli konusunda 3 Milyon TL'ye anlaşırlar (Gizli işlem). Ancak daha az noter harcı ve vergi ödemek amacıyla, satış sözleşmesini noter önünde 1 Milyon TL bedelle yaparlar (Görünürdeki işlem). İradelerinin ciddiyetini göstermek için de (X) (Y)'ye 200.000 TL bedeli "Cayma Parası (TBK m. 177)" olarak öder. Bir süre sonra (Y) aracı devretmekten vazgeçerek sözleşmeden caydığını bildirir ve (X)'e 400.000 TL (iki katı) ödemeyi teklif eder. (X) ise aracın aynen ifasını talep eder. Dogmatik Analiz: Bu olay, sözleşmenin tamamında değil, sadece bir unsurunda (bedelde) yapılan "kısmi muvazaa" örneğidir. Taraflar arasında bir satış iradesi mevcuttur. Ancak görünürdeki 1 Milyon TL'lik satış işlemi, tarafların gerçek iradesini yansıtmadığı için muvazaa nedeniyle batıldır. Gerçek irade olan 3 Milyon TL'lik gizli işlem ise, motorlu araç satışlarının noter önünde resmi şekilde yapılması zorunluluğuna (KTK m. 20/d) aykırıdır; zira noterde 3 Milyon TL zikredilmemiştir. Dolayısıyla gizli işlem de şekil eksikliğinden dolayı kesin hükümsüzdür. Temel araç satış sözleşmesi ölü doğduğu için, bu sözleşmeye bağlı olarak verilen 200.000 TL'lik Cayma Parası (TBK m. 177) anlaşması da hükümsüzdür. (Y)'nin cayma hakkını kullanması veya (X)'in aynen ifa talep etmesi hukuken mümkün değildir. Taraflar, sebepsiz zenginleşme kuralları gereği sadece birbirlerine verdiklerini (X, 200.000 TL'sini) iade ile yükümlüdürler.
TBK m. 19 (Muvazaa) kurallarının medeni usul hukukunda (HMK) ve sözleşme uyuşmazlıklarının tasfiyesinde avukatların dikkat etmesi gereken stratejik boyutları şunlardır:
1. Muvazaanın İspatında Yazılı Delil Kuralı ve İstisnaları: Muvazaa iddialarının ispatı, iddiayı ileri sürenin sıfatına göre HMK'da ikiye ayrılmıştır. Şayet muvazaa iddiası, muvazaalı sözleşmenin bizzat taraflarınca (veya onların cüzi haleflerince) ileri sürülüyorsa, HMK m. 200 uyarınca bu iddia mutlak surette bir "yazılı delille (senetle veya delil başlangıcı ile)" ispat edilmek zorundadır. Taraflar, kendi muvazaalarını tanıkla ispat edemezler. Buna karşılık, muvazaa iddiası işlemden zarar gören üçüncü kişiler tarafından ileri sürülüyorsa (örneğin alacaklısından mal kaçıran borçluya karşı açılan tasarrufun iptali veya muvazaa davaları) üçüncü kişilerin yazılı bir muvazaa belgesine ulaşmaları hayatın olağan akışına aykırı olduğundan, onlar iddialarını tanık, bilirkişi, keşif dâhil her türlü delille ispat edebilirler.
2. Zamanşımı ve Hak Düşürücü Sürelerin Yokluğu: Muvazaalı bir hukuki işlem baştan itibaren mutlak butlanla batıl olduğundan, muvazaanın tespiti veya muvazaaya dayalı tapu iptal davaları herhangi bir zamanaşımı veya hak düşürücü süreye tabi değildir. Aradan on yıllar geçse dahi, taraflar veya hukuki menfaati bulunan üçüncü kişiler muvazaa iddiasını ileri sürebilirler ve mahkemece de bu husus re'sen dikkate alınabilir.
3. Muvazaa ve İyiniyetin Korunması (TMK m. 1023): Muvazaalı işlem nedeniyle tapu sicilinde yolsuz bir tescil meydana gelmişse (örneğin A, muvazaalı olarak taşınmazını B'ye devretmişse) asıl malik (A) tapu iptal davası açabilir. Ancak, tapuda malik görünen (B) bu taşınmazı muvazaayı bilmeyen iyiniyetli üçüncü kişi (C)'ye satıp devrederse, (C)'nin kazanımı TMK m. 1023'teki "tapu siciline güven ilkesi" uyarınca korunur. Muvazaa iddiası, sicile iyiniyetle güvenen üçüncü kişilere karşı ileri sürülemez.
Yargıtay Hukuk Genel Kurulu ve ilgili ihtilaflara bakan daireleri, TBK m. 19 bağlamında muvazaanın unsurlarını, irade ile beyan arasındaki bilerek yaratılan uyumsuzluğu ve özellikle muris muvazaasında ispat rejimini son derece köklü içtihatlarla şekillendirmiştir.
Muvazaanın tanımı ve unsurları bağlamında Yargıtay İçtihadı Birleştirme Genel Kurulu'nun (YİBK) 07.10.1953 tarih ve 8/7 sayılı kararı temel taşı niteliğindedir: "Muvazaa, tarafların açıklanan beyanlarının gerçek maksatlarına uymadığını bildikleri hâlde, kastettikleri durumdan başka bir hukuki ilişkide kendilerini anlaşmış gibi göstermeleri hâlidir. Kısaca muvazaa, irade ile beyan arasında bilerek yaratılan bir uyumsuzluktur. Taraflar, üçüncü kişileri aldatmak amacıyla gerçekte yapmak istemedikleri bir işlemi görünüşte yaparlar. Muvazaalı bir hukuki işlem hukukça var sayılmaz ve bu yön ileri sürülen borcun doğum nedeni olması itibariyle mahkemece doğrudan doğruya (re'sen) gözetilmesi gereken yönlerdendir.".
Muris Muvazaası bağlamında Yargıtay İçtihadı Birleştirme Genel Kurulu'nun 01.04.1974 tarih ve 1/2 sayılı kararı, Türk eşya ve miras hukukunun en önemli içtihatlarından biridir: "Bir kimsenin, mirasçısını miras hakkından yoksun bırakmak amacıyla, gerçekte bağışlamak istediği tapuya kayıtlı taşınmaz malı hakkında tapu sicil memuru önünde iradesini satış doğrultusunda açıklamış olduğunun gerçekleşmesi hâlinde; saklı pay sahibi olsun ya da olmasın, miras hakkı çiğnenen tüm mirasçılar görünürdeki satış sözleşmesinin muvazaalı olduğunu ve gizli bağış sözleşmesinin de şekil koşulundan yoksun bulunduğunu ileri sürerek dava açabilirler. Bu dava hakkı, miras bırakanın kendi muvazaasına dayanamayacağı kuralının istisnasını teşkil eder; zira mirasçılar bu davayı mirasbırakanın halefi olarak değil, kendi yasal miras paylarının çiğnenmesinden ötürü kendi haklarına dayanarak açmaktadırlar ve iddialarını her türlü delille kanıtlayabilirler.".
Türk Borçlar Kanunu'nda yer alan Muvazaa (TBK m. 19 / OR Art. 18) kurumu, borçlar hukuku dogmatiğinde Fikret Eren, M. Kemal Oğuzman, Turgut Öz ve Haluk Nami Nomer'in eserleri ekseninde; "Yaptırımın Hukuki Niteliğindeki Doktriner Çatışma (Yokluk vs. Butlan)" ve "Gizli İşlemlerde Şekil Şartının Yarattığı Katılık" bağlamında çok derin kuramsal eleştirilere ve teorik fay hatlarına maruz kalmaktadır.
Birinci ve en sert felsefi eleştiri, Sisteminizdeki "Muvazaanın Müeyyidesi Meselesi" tartışmalarında merkezî bir yer tuttuğu üzere; Muvazaalı İşlemlerin Müeyyidesinin (Yaptırımının) 'Yokluk' Mu Yoksa 'Kesin Hükümsüzlük (Mutlak Butlan)' Mü Olduğu Hususundaki Derin Görüş Ayrılığıdır. Öğretide bir kısım yazarlar (İrade Teorisi savunucuları) muvazaalı işlemde tarafların işlem yapma yönünde hiçbir gerçek iradeleri bulunmadığından, kurucu unsur olan irade eksikliği sebebiyle bu işlemin baştan itibaren "yok (non-existent)" hükmünde olduğunu savunmaktadırlar. Oysa Oğuzman/Öz ve Eren'in öğretilerinde haklı olarak işaret edildiği üzere; muvazaalı bir sözleşme dış dünyada fiziken mevcuttur, tapu sicilinde tescile sebep olmakta, hatta iyiniyetli üçüncü kişilerin hak kazanımlarına (TMK m. 1023) zemin hazırlamaktadır. Yok hükmünde olan bir işlemin iyiniyetle hak kazandırması dogmatik olarak imkânsızdır. Bu sebeple, Yargıtay'ın da kabul ettiği Güven Teorisi'ne dayalı hâkim görüşe göre; muvazaalı işlemler yoklukla değil, "kesin hükümsüzlük (mutlak butlan)" yaptırımıyla maluldür. Kanun koyucunun (TBK m. 19) bu teorik kargaşayı açık bir yaptırım diliyle sonlandırmamış olması, kanunlaştırma tekniği (Legistik) açısından doktriner bir boşluk bırakmıştır.
İkinci dogmatik eleştiri, Nispi Muvazaada 'Gizli İşlemin' Geçerliliğinin Katı Şekil Şartlarına Bağlanmasının (Özellikle Taşınmaz Bağışlamalarında) Yaratığı Sosyal Adaletsizliktir. Nomer ve Eren'in eserlerinde vurgulandığı üzere; TBK m. 19, tarafların gerçek iradesi olan gizli işlemin geçerli sayılacağını emreder. Ancak taşınmaz hukukunda (TMK m. 706) bağışlama sözleşmesinin tapu memuru önünde "resmi şekilde" yapılması zorunludur. Taraflar, bir işlemi gizlemek amacıyla yola çıktıkları için, doğal olarak tapu memuru önünde "bağışlama" iradesini değil, sahte "satış" iradesini açıklarlar. Yargıtay'ın, "Tapu memuru önünde açıklanan irade satış iradesidir, gizli olan bağışlama iradesi resmi şekilde açıklanmadığı için batıldır" şeklindeki katı şekilci yorumu, Anadolu'da aile içi mal paylaşımlarında veya denkleştirmelerde yapılan haklı devirlerin dahi (örneğin babanın tarlada çalışan oğluna bedelsiz tarla devretmesinin) yıllar sonra şekil eksikliği gerekçesiyle diğer mirasçılar tarafından kolayca iptal edilmesine yol açmaktadır. Rona Serozan'ın da şiddetle eleştirdiği gibi; tarafların gerçek iradesinin "bir şekilde" resmi makam (tapu memuru) önünde ifade edilmiş olmasının, amaca uygun yorum (Teleolojik) yöntemiyle tahvile (konversiyona) olanak tanıması gerekirken; mevcut dogmatiğin şekil şartlarını bir iptal silahına dönüştürmesi, borçlar hukuku ile miras hukuku arasındaki menfaat dengesini bozmaktadır.
Bu yorum, Av. Fethi Güzel tarafından akademik dürüstlük ilkeleri çerçevesinde hazırlanmıştır.
Kullanılan kaynaklar:
Yorumun kapsamı: Bu çalışma, 6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu'nun 1 Temmuz 2012'de yürürlüğe giren 177. madde metnine dayanır.
Görüş: Kapsamlı öğretici yorum benimsenmiştir.
Güncellik: Bu yorum, 16.05.2026 tarihi itibariyle günceldir.