TBK Madde 25

1. Maddenin Sistematiği ve Genel Açıklama

Türk Borçlar Kanunu'nun (TBK) 25. maddesi, Genel İşlem Koşulları kurumunun yargısal denetim mekanizmasının nihai ve en kritik aşaması olan İçerik Denetimi müessesesini düzenlemektedir. İlgili hüküm, "Genel işlem koşullarına, dürüstlük kurallarına aykırı olarak, karşı tarafın aleyhine veya onun durumunu ağırlaştırıcı nitelikte hükümler konulamaz" şeklindeki emredici lafzıyla, klasik borçlar hukuku dogmatiğinin temel direği olan Sözleşme Özgürlüğü (İrade Muhtariyeti) ilkesine, zayıf tarafı korumak ve sosyal adaleti tesis etmek amacıyla getirilmiş en radikal sınırlamayı teşkil eder. Bu denetim, şekli hukuka uygunluğun ötesine geçerek, taraflar arasındaki maddi sözleşme adaletini sorgulayan saf bir Hakkaniyet Denetimi niteliği taşımaktadır.

Borçlar hukuku sistematiği içerisinde genel işlem koşullarının denetimi; sırasıyla Yürürlük Denetimi (TBK m. 21-22) Yorum Denetimi (TBK m. 23) ve son olarak İçerik Denetimi (TBK m. 24-25) olmak üzere üç kademeli bir süreçten oluşmaktadır. Bir sözleşme hükmünün TBK m. 25 kapsamında içerik denetimine tabi tutulabilmesi için, öncelikle yürürlük denetimini başarıyla geçerek sözleşmenin kapsamına dâhil olmuş olması ve yorum denetimi süzgecinden geçerek ne anlama geldiğinin şüpheye mahal bırakmayacak şekilde netleştirilmiş olması zorunludur. Zira anlamı ve kapsamı tam olarak belirlenememiş veya sözleşmeye hiç girememiş (yazılmamış sayılan) bir maddenin dürüstlük kuralına aykırı olup olmadığı tartışılamaz.

Karşılaştırmalı hukuk ve mehaz kanun ilişkisi bağlamında bu kurumun kökenleri incelendiğinde, Avrupa Kıta hukukunda özellikle Alman Medeni Kanunu'nun (BGB) § 307 hükmünün (Inhaltskontrolle) temel teşkil ettiği görülmektedir. İsviçre hukukunda ise uzun yıllar borçlar kanunu içerisinde genel işlem koşullarına ilişkin sistematik bir içerik denetimi kuralı yer almamış; bu eksiklik İsviçre Haksız Rekabet Kanunu (UWG) m. 8 üzerinden ve Federal Mahkeme'nin Dürüstlük Kuralını geniş yorumlamasıyla giderilmeye çalışılmıştır. Doktrinde ve İsviçre revizyon tasarılarında (özellikle OR Art. 8e ve benzeri taslak öneriler ekseninde) bu denetimin doğrudan doğruya Borçlar Kanunu'nun (OR) genel hükümleri arasına alınması yönünde yoğun tartışmalar yaşanmıştır. Türk kanun koyucusu ise, 6098 sayılı TBK'yı kaleme alırken, mehaz İsviçre hukukundaki bu dağınık ve içtihadi yapıyı terk etme cesaretini göstermiş; BGB modelinden ve Avrupa Birliği'nin 93/13/AET sayılı Haksız Şartlar Yönergesinden esinlenerek, içerik denetimini doğrudan borçlar hukukunun merkezine, TBK m. 25 olarak müstakil bir norm şeklinde kodifiye etmiştir.

2. Maddedeki Kavramların Analizi

TBK m. 25 hükmünün fiilen işletilebilmesi ve bir sözleşme hükmünün geçersiz kılınabilmesi, maddede yer alan unsurların kümülatif (birlikte) gerçekleşmesine bağlıdır. Doktrinde Fikret Eren, M. Kemal Oğuzman, Turgut Öz ve Haluk Nami Nomer'in eserleri ışığında, içerik denetiminin parametreleri şu şekilde analiz edilmektedir:

A. Dürüstlük Kuralına Aykırılık (Objektif Kriter): İçerik denetiminin temel ölçütü, sözleşme hükmünün Türk Medeni Kanunu m. 2'de düzenlenen objektif Dürüstlük Kuralına aykırı olmasıdır. Nomer ve Oğuzman/Öz'ün isabetle vurguladığı üzere, burada aranan husus düzenleyen tarafın iç dünyasındaki kötü niyet (sübjektif hüsnüniyet eksikliği) değildir. Önemli olan, sözleşmenin dış dünyaya yansıyan objektif menfaat dengesinin; namuslu, dürüst ve makul bir insan standardından ölçüsüz bir şekilde sapmış olmasıdır. Düzenleyen tarafın, tek taraflı metin hazırlama tekelini kullanarak, sözleşmenin doğasından (tabiatından) kaynaklanan yasal risk dağılımını bütünüyle kendi lehine ve karşı tarafın aleyhine bozması, dürüstlük kuralına aykırılığın en somut tezahürüdür.

B. Karşı Tarafın Aleyhine Olma ve Durumunu Ağırlaştırma: Kanun koyucu, İçerik Denetiminin tetiklenebilmesi için dürüstlük kuralına aykırılığın mutlaka zayıf tarafın "aleyhine" sonuç doğurmasını ve onun "durumunu ağırlaştırmasını" şart koşmuştur. Şayet bir Genel İşlem Koşulu, objektif olarak dürüstlüğe aykırı görünse bile fiilen karşı tarafın (müşterinin/tüketicinin) menfaatine hizmet ediyorsa veya ona fazladan haklar bahşediyorsa, bu hüküm TBK m. 25 kapsamında iptal edilemez. Fikret Eren'in de belirttiği gibi, sözleşmenin niteliği gereği taraflara yüklenen hak ve borçlar arasındaki sinallagmatik (karşılıklı) yapının, düzenleyenin çıkarları uğruna karşı tarafı ezecek şekilde dizayn edilmesi durumu ağırlaştırıcı nitelik taşır. Hakların haksız yere kısıtlanması, külfetlerin aşırı artırılması veya yasal hak arama yollarının (örneğin yetki itirazı veya ispat yükü kurallarının) zorlaştırılması bu kapsamdadır.

C. Yaptırım: Kesin Hükümsüzlük (Kısmi Butlan): Doktora düzeyindeki borçlar hukuku dogmatiğinin en ateşli tartışma alanı, TBK m. 25'in ihlali hâlinde uygulanacak yaptırımın hukuki niteliğidir. Kanun metninde yaptırımın türü (yokluk, iptal edilebilirlik vb.) açıkça zikredilmemiştir. Ancak TBK m. 25'in yasama gerekçesinde aynen şu ifade yer almaktadır: "Bu tür hükümlerin yaptırımı, Tasarının 27. maddesinin ikinci fıkrasının birinci cümlesi anlamında kesin hükümsüzlük olacaktır." Bu doğrultuda, içerik denetiminden geçemeyen bir maddenin yaptırımı Kesin Hükümsüzlük (Butlan)'dır.

Fakat bu butlan, klasik butlan teorisinden farklı çalışır. Fikret Eren, Oğuzman/Öz ve Nomer'in eserlerinde ittifakla açıklandığı üzere, burada gerçekleşen durum salt bir Kısmi Kesin Hükümsüzlük (Kısmi Butlan)'dır. Madde ölü doğmuştur; ancak bu ölüm sözleşmenin tamamına sirayet etmez. Kanun koyucunun gerekçesinde açıkça belirttiği üzere, "Aynı fıkranın ikinci cümlesinin uygulanması söz konusu değildir." Yani, haksız şartı sözleşmeye sokuşturan düzenleyen taraf, mahkeme önünde "Benim koyduğum bu madde iptal edildiyse, ben bu sözleşmeyi hiç yapmamış sayılırım, sözleşmenin tamamı feshedilsin" diyemez (Düzenleyenin Bağlılığı Kuralı). Bu durum, klasik İrade Muhtariyeti ilkesinden uzaklaşılarak zayıfın korunduğu Sözleşme Adaleti teorisine geçişin en kesin dogmatik ispatıdır.

D. Oluşan Boşluğun Doldurulması (Lückenfüllung): Bir sözleşme maddesi TBK m. 25 uyarınca Kesin Hükümsüzlük giyotiniyle kesilip atıldığında, sözleşme metninde hukuki bir boşluk meydana gelir. Bu boşluğun nasıl doldurulacağı hususu büyük önem taşır. Doktrinde ve Yargıtay uygulamasında kabul edilen sisteme göre, haksız şartın iptaliyle oluşan boşluk öncelikle kanunun emredici veya Yedek Hukuk Kuralları (dispositif normlar) ile doldurulur. Düzenleyen şirket, iptal edilen maddenin yerine kendi hazırladığı yeni bir tek taraflı maddeyi koyamaz. Şayet o spesifik uyuşmazlığa ilişkin kanunda bir yedek hukuk kuralı bulunmuyorsa, hâkim TMK m. 1 gereğince sözleşmenin ruhuna, dürüstlük kuralına ve zayıf tarafın menfaatlerine en uygun düşecek şekilde hâkimin hukuk yaratması (tamamlayıcı yorum) yoluyla bu boşluğu doldurur.

3. Sistematik İlişkiler

TBK m. 25 hükmü, Türk Borçlar Kanunu'nun diğer emredici ilkeleri ve geçersizlik rejimleri ile derin bir sistematik ve diyalektik ilişki içerisindedir.

A. Yürürlük Denetimi (TBK m. 21) ve Yaptırım Çatışması: Genel İşlem Koşulları rejiminde kanun koyucu, yürürlük denetimini geçemeyen maddeler için TBK m. 21'de Yazılmamış Sayılma yaptırımını benimsemişken, TBK m. 25'teki içerik denetimi için (gerekçesiyle) Kesin Hükümsüzlük müeyyidesini getirmiştir. Bu dogmatik ayrım doktrinde ağır eleştirilere neden olmaktadır. Kapsam dışı kalan bir madde için "yazılmamış sayılma" (kısmi yokluk veya sui generis bir durum) denilirken, içeriği ahlaka veya dürüstlüğe aykırı olan madde için "butlan" denilmesi, her iki denetimin aynı amaca (sözleşmeyi ayakta tutup zehirli maddeyi atma amacına) hizmet ettiği gerçeğiyle çelişmektedir. Her ne kadar terminolojik bir çatışma olsa da, her iki yaptırımın sahadaki pratik sonucu aynıdır: Madde sözleşmeden çıkarılır, sözleşmenin geri kalanı geçerliliğini korur.

B. TBK m. 27/2 (Kısmi Butlan) ile Hiyerarşik Çatışma: Klasik borçlar hukukunda TBK m. 27/2, "Sözleşmenin içerdiği hükümlerden bir kısmının hükümsüz olması, diğerlerinin geçerliliğini etkilemez" diyerek kısmi geçerliliği kurar. Ancak "bu hükümler olmaksızın sözleşmenin yapılmayacağı açıkça anlaşılırsa, sözleşmenin tamamı kesin olarak hükümsüz olur" istisnasını da ekler. İşte TBK m. 25, GİK'ler söz konusu olduğunda TBK m. 27/2'nin bu ikinci cümlesini (sözleşmenin tamamından kurtulma hakkını) düzenleyen aleyhine mutlak surette ortadan kaldıran özel bir norm (lex specialis) olarak işlev görür. Kaptan, batırdığı gemiyi terk edemez; sözleşmenin adil ve budanmış hâline katlanmak zorundadır.

C. Tacirler Arası İşlemlerde (B2B) Uygulanabilirlik (TKHK m. 5 Çatışması): Tüketicinin Korunması Hakkında Kanun (TKHK) m. 5, tüketiciler lehine özel bir haksız şart (içerik denetimi) mekanizması öngörmektedir. Ancak TBK m. 25'in en büyük devrimi, Alman sisteminden farklı olarak kişi bakımından bir ayrım yapmaması ve bu emredici korumayı Tacirler (basiretli iş adamları) arası işlemlere de taşımasıdır. Fikret Eren ve Haluk Nami Nomer'in de vurguladığı üzere; piyasadaki dev tekel konumundaki bir üretici karşısında matbu bir sözleşme imzalamak zorunda kalan küçük bir esnaf veya şirket de, Türk Ticaret Kanunu'ndaki basiretli tacir yükümlülüğüne rağmen, TBK m. 25'in koruma kalkanından faydalanarak dürüstlüğe aykırı maddelerin iptalini isteyebilir.

4. Pratik Olay Analizleri

Olay 1 (Bankacılık Sözleşmelerinde Ölçüsüz Ceza Koşulu): Tüketici veya tacir sıfatını haiz bir müşteri (A) dev bir bankadan (B) ticari yatırım kredisi almıştır. Bankanın standart matbu sözleşmesinde şu Genel İşlem Koşulu yer almaktadır: "Müşteri, kredi taksitlerinden herhangi birini 3 gün geciktirdiği takdirde, bankanın uğradığı zarara bakılmaksızın, kalan tüm anapara borcunun %50'si oranında fahiş bir cezai şartı peşinen ödemeyi kabul eder." Müşteri bir taksiti geciktirince banka bu devasa cezayı işletir. Bu uyuşmazlık mahkemeye taşındığında, hükmün yürürlük ve yorum denetimlerini geçtiği varsayılırsa, TBK m. 25 kapsamında İçerik Denetimi yapılacaktır. Bankanın kendi menfaatini garanti altına almak için müşterinin ekonomik mahvına yol açacak böylesi ölçüsüz bir cezai şartı dayatması, taraflar arasındaki karşılıklı menfaat dengesini aleni olarak zedelemektedir. Bu durum Dürüstlük Kuralına Aykırılık teşkil eder ve karşı tarafın Durumunu Ağırlaştırıcı Niteliktedir. Hâkim, bu haksız şartı bütünüyle Kesin Hükümsüz sayarak sözleşmeden atar. Banka, "O hâlde ben bu krediyi geri çağırıyorum, sözleşmeyi tamamen feshediyorum" diyemez. Kredi sözleşmesi ana hatlarıyla geçerliliğini korur, cezai şart ise yok sayılır ve banka sadece kanuni temerrüt faizi (yedek hukuk kuralı) ile yetinmek zorunda kalır.

Olay 2 (Sigorta veya Taşıma Sözleşmelerinde Sorumsuzluk Kaydı): Uluslararası bir kargo şirketi (C) gönderici (D) ile yaptığı standart taşıma irsaliyesinin arkasına şu maddeyi koymuştur: "Şirketimiz, taşıma esnasında kendi personelinin ağır kusuru veya kastı dahi olsa, malın zayi olmasından dolayı en fazla navlun (taşıma) bedeli kadar sorumlu tutulabilir, fazlası talep edilemez." Taşıma sırasında kargo şirketi personelinin kasıtlı eylemiyle milyonlarca liralık mallar çalınır. Bu madde, TBK m. 115/1 (Ağır kusurdan sorumsuzluk kayıtlarının kesin hükümsüzlüğü) kuralına aykırı olmasının yanı sıra, GİK denetimi bağlamında TBK m. 25'in de tipik bir ihlalidir. Zira asli edim borcunu yerine getirmeyen güçlünün, tüm riski zayıf tarafın omuzlarına yüklemesi sözleşme adaletiyle (hakkaniyetle) bağdaşmaz. Hâkim, bu Genel İşlem Koşulunu Hakkaniyet Denetimine tabi tutarak tamamen Kesin Hükümsüz kılar. Boşluk doldurma aşamasında taşıma hukukunun emredici ve yedek kuralları devreye girerek, kargo şirketinin zararın tamamından sorumlu tutulması sağlanır.

5. Pratik Uygulama Notları

İçerik denetimi müessesesinin mahkemelerdeki fiili uygulamasında, yargı mensuplarının ve avukatların en çok karşılaştığı doktriner engel Amaca Uygun Sınırlama (Teleolojik Redüksiyon - Geltungserhaltende Reduktion) sorunudur.

Eğer bir sözleşme maddesi sınırı aşıyorsa (örneğin kanun en fazla 10 yıl rekabet yasağına izin verirken, GİK metninde 50 yıl yazılmışsa) hâkim bu maddeyi kanunun izin verdiği makul sınıra (10 yıla) "indirgeyerek" mi ayakta tutmalı, yoksa maddeyi tamamen mi iptal etmelidir? Borçlar hukuku dogmatiğinde ve Yargıtay pratiğinde, klasik sözleşmelerde "ayakta tutma ve indirgeme" tercih edilebilse de, Genel İşlem Koşullarında bu yöntem kesinlikle reddedilmektedir. Nomer ve Eren'in öğretisinde vurgulandığı üzere, şayet hâkim haksız bir şartı tamamen iptal etmek yerine onu "hakkaniyete uygun sınıra çekerek" yaşatırsa, düzenleyen şirketler hiçbir risk almadan daima en aşırı ve haksız şartları sözleşmelere koymaya devam ederler; nasıl olsa itiraz edilirse hâkim onu makul seviyeye indirecektir. Bu caydırıcılık eksikliğini önlemek adına, TBK m. 25 kapsamındaki haksız bir şart, makul seviyeye indirilmez (kısmi geçerlilik tanınmaz) ibret niteliğinde bütünüyle Kesin Hükümsüzlük ile cezalandırılarak metinden kökünden sökülüp atılır. Mahkemenin sözleşmeye yapacağı müdahale yapıcı (yeni madde yazıcı) değil, yıkıcı (haksız şartı yok edici) niteliktedir. Meydana gelen boşluk ise, düzenleyenin menfaatine göre değil, kanunun Yedek Hukuk Kurallarına göre doldurulur.

Ayrıca usul hukuku açısından içerik denetimi bir "itiraz" (hakkı ortadan kaldıran veya doğmasını engelleyen hukuki durum) mahiyetindedir. Taraflar davada açıkça TBK m. 25'e dayanmasalar dahi, sözleşmenin bir GİK olduğu ve ölçüsüz bir haksız şart içerdiği dosya münderecatından anlaşılabiliyorsa, hâkim hakkaniyet denetimini ve Kesin Hükümsüzlük yaptırımını re'sen (kendiliğinden) uygulamak zorundadır.

6. Yargıtay İçtihadı

Yargıtay, özellikle 6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu'nun yürürlüğe girmesinden sonra, kitle sözleşmelerinin içerik denetiminde mülga 818 sayılı BK döneminde MK m. 2 üzerinden sağladığı korumayı, doğrudan TBK m. 25'in katı lafzına dayandırarak kurumsallaştırmıştır. Yargıtay Hukuk Genel Kurulu ile bankacılık, sigorta ve tüketici uyuşmazlıklarına bakan 3., 11. ve 13. Hukuk Dairelerinin istikrarlı içtihatlarında Hakkaniyet Denetimi büyük bir titizlikle yapılmaktadır.

Yargıtay'ın yerleşik kararlarında (örneğin kredi sözleşmelerindeki yapılandırma komisyonları, sigorta poliçelerindeki daraltıcı muafiyetler veya eğitim kurumlarının kayıt iptalinde uyguladığı fahiş kesintiler hakkındaki kararlarında) şu temel yaklaşım öne çıkmaktadır: "Sözleşmenin zayıf tarafı aleyhine dürüstlük kuralına aykırı şekilde konulan, taraflar arasındaki hak ve yükümlülük dengesini bozarak düzenleyene haksız bir avantaj sağlayan genel işlem koşulları, TBK m. 25 uyarınca kesin hükümsüzdür." Yüksek Mahkeme, düzenleyen konumundaki dev teşebbüslerin, bu haksız şartların iptal edilmesi üzerine "Sözleşme dengesi bozuldu, asıl sözleşmeyi feshediyorum" şeklindeki taleplerini, kanunun açık gerekçesine ve TBK m. 22'deki düzenleyenin bağlılığı kuralına atıf yaparak istisnasız bir biçimde reddetmektedir. Bu içtihatlar, TBK m. 25'i piyasayı disipline eden ve sözleşme adaletini zorla sağlayan aktif bir giyotine dönüştürmüştür.

7. Eleştirel Değerlendirme

Türk Borçlar Kanunu m. 25 hükmü, kitle sözleşmelerinde sermaye tahakkümünü kırmak ve Sözleşme Adaletini sağlamak açısından tarihi bir adım olmakla birlikte, borçlar hukuku dogmatiği ve piyasa gerçeklikleri bağlamında çok derin akademik eleştirilerin de hedefidir.

Birinci ve en büyük dogmatik eleştiri, yasa koyucunun "yaptırım" hususunda sergilediği hukuk tekniği zaafiyetidir. İçerik denetiminin sonucunun kanun metninde açıkça "kesin hükümsüzdür" şeklinde yazılmamış olması, sadece gerekçede TBK m. 27'ye atıf yapılması, hukuki belirlilik ilkesine aykırıdır. Üstelik, aynı kanun metninde yürürlük denetimi (TBK m. 21) için Yazılmamış Sayılma gibi yepyeni bir kavram icat edilmişken, mantıken ve amaca yönelik olarak aynı aileden olan içerik denetimi için (üstelik TBK m. 27/2'nin ikinci cümlesinin uygulanmayacağı şerhiyle) klasik bir kavram olan Kesin Hükümsüzlük müeyyidesinin kullanılması, Fikret Eren ve Oğuzman/Öz gibi otoritelerin de işaret ettiği üzere devasa bir terminolojik ve dogmatik karmaşa yaratmıştır. İki farklı isimlendirmenin pratik sonucunun aynı (sözleşmenin ayakta kalıp maddenin atılması) olması, yasa yapıcının sistematik bir kurgu oluşturamadığının kanıtıdır.

İkinci ve ticari hayatı felç etme potansiyeline sahip olan devasa eleştiri ise, maddenin Tacirler (özellikle büyük ölçekli şirketler) arasındaki ticari sözleşmelere (B2B) bodoslama ve istisnasız şekilde uygulanmasıdır. Alman hukukunda (BGB § 310) içerik denetimi tacirler arası işlemlerde uygulanırken, ticari hayatın örf ve âdetleri ile risk alma gereklilikleri dikkate alınarak büyük bir esneklik sağlanır. Oysa Türk hukukunda, TBK m. 25'in mutlak emredici lafzı, kendi uzman hukuk ordularına sahip, eşit pazarlık gücü olan iki dev holdingin aylar süren müzakerelerle imzaladığı uzun vadeli (örneğin enerji tedariki veya franchise) sözleşmelere dahi müdahale etme riski taşımaktadır. Türk Ticaret Kanunu m. 18/2'deki basiretli iş adamı gibi davranma yükümlülüğü ile taban tabana zıt olan bu korumacı/paternalist yaklaşım, tacirlerin sözleşmede bilerek aldıkları risklerden (kötü bir ticaret yaptıklarında) "bu madde benim aleyhime, durumumu ağırlaştırıyor" diyerek sıyrılmalarına olanak tanımaktadır. Nomer ve diğer akademisyenlerin haklı olarak eleştirdiği üzere, bu durum ticari hayattaki öngörülebilirliği (legal certainty) ve uluslararası rekabet gücünü derinden sarsmaktadır. Bu sebeple, TBK m. 25'in tacirler arası işlemlerde uygulanırken körü körüne bir korumadan ziyade, ticari teamüllere uygun bir "teleolojik redüksiyon" (amaca uygun sınırlama) süzgecinden geçirilmesi, borçlar hukuku dogmatiğinin acil bir ihtiyacıdır.

Metodolojik Not

Bu yorum, Av. Fethi Güzel tarafından akademik dürüstlük ilkeleri çerçevesinde hazırlanmıştır.

Kullanılan kaynaklar:

• Doktrin: Fikret Eren, Borçlar Hukuku Genel Hükümler; Kemal Oğuzman / M. Turgut Öz, Borçlar Hukuku Genel Hükümler; Halûk Nomer, Borçlar Hukuku Genel Hükümler; Selâhattin Sulhi Tekinay / Sermet Akman / Halûk Burcuoğlu / Atilla Altop, Tekinay Borçlar Hukuku Genel Hükümler.
• Yargı kararları: Türk Borçlar Kanunu m. 25'yi doğrudan atıflayan güncel bir Yargıtay kararı mevcut taramayla tespit edilemedi.
• Tarihsel arka plan: 6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu'nun madde gerekçesi.
• Karşılaştırmalı hukuk: İsviçre Borçlar Kanunu (OR) OR Art. 8e.

Yorumun kapsamı: Bu çalışma, 6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu'nun 1 Temmuz 2012'de yürürlüğe giren 25. madde metnine dayanır.

Görüş: Kapsamlı ve öğretici yorum benimsenmiştir.

Güncellik: Bu yorum, 16.05.2026 tarihi itibariyle günceldir.