4. Yanılmada kusur
Madde 35 - Yanılan, yanılmasında kusurlu ise, sözleşmenin hükümsüzlüğünden doğan zararı gidermekle yükümlüdür. Ancak, diğer taraf yanılmayı biliyor veya bilmesi gerekiyorsa, tazminat istenemez. Hâkim, hakkaniyetin gerektirdiği durumlarda, ifadan beklenen yararı aşmamak kaydıyla, daha fazla tazminata hükmedebilir.
Akademik Değerlendirme
Borçlar hukuku dogmatiğinin belkemiğini oluşturan Sözleşme Özgürlüğü ve İrade Muhtariyeti (Privatautonomie) ilkeleri, kural olarak kişinin bizzat kendi iradesiyle kendi malvarlığında sonuçlar doğurmasını emreder. Ancak modern ticari hayatın baş döndürücü hızı ve coğrafi sınırların aşılması zarureti, kişinin hukuki işlem yapma ehliyetini kendi fiziksel varlığının ötesine taşımasını zorunlu kılmıştır. İşte Temsil müessesesi, kişilere kendi bedensel ve mekânsal sınırlarını aşarak, aynı anda birden fazla yerde hukuki işlem yapabilme kudreti bahşeden devasa bir hukuki köprüdür.
6098 sayılı TBK'nın 40. maddesinde (Mehaz OR Art. 32) düzenlenen Doğrudan Temsil, kanunun "Temsil" başlığı altındaki genel hükümlerinin giriş kapısıdır. Madde hükmü; "Yetkili bir temsilci tarafından bir başkası adına ve hesabına yapılan hukuki işlemin sonuçları, doğrudan doğruya temsil olunanı bağlar" lafzını amirdir. Bu düzenleme, Roma hukukunun alacak hakkını şahsa sıkı sıkıya bağlı ve koparılamaz bir bağ (vinculum iuris) olarak gören ve başkası adına işlem yapmayı reddeden katı yaklaşımını bütünüyle terk eden modern hukuk anlayışının şaheseridir. Temsil kurumu, borçlar hukuku genel hükümleri içerisinde yer almakla birlikte, Medeni Kanun'daki velayet, vesayet gibi yasal temsil hallerine de kıyasen uygulanan evrensel bir altyapı sunar.
Sistematik açıdan yasa koyucu, temsili; temsilcinin kendi adına mı yoksa başkası adına mı hareket ettiğine göre Doğrudan Temsil ve Dolaylı Temsil olarak ikiye ayırmıştır. Doğrudan temsilde hukuki işlemin tarafı bizzat temsil olunandır; temsilci sadece bir vasıtadır. Dolaylı temsilde ise temsilci işlemi kendi adına, ancak temsil olunan hesabına yapar ve doğan hak ile borçların sonradan ikinci bir işlemle (alacağın temliki ve borcun üstlenilmesi) temsil olunana devredilmesi gerekir. Bizim analizimizin ağırlık merkezi, TBK m. 40'ın asıl konusu olan ve sonuçların anında temsil olunanın malvarlığında doğduğu doğrudan temsil olacaktır.
Bilgiyi kalıcı hâle getirecek zihinsel "çiviler" oluşturmak adına, doğrudan temsil kurumunun dogmatik mimarisini kuran unsurları Y-A-S (Yetki, Açıklama, Sonuç) akronimi üzerinden görselleştirerek analiz edeceğiz.
A. Yetki (Temsil Yetkisinin Verilmesi ve Niteliği): Temsil kurumunun kalbi, **Temsil Yetkisi (Vertretungsmacht)**dir. Bu yetki, bir kimsenin (temsilci) bir başkasının (temsil olunan) hukuk alanında, onun adına ve hesabına doğrudan doğruya hukuki sonuçlar doğurabilme kudretidir. Doktrinde Fikret Eren ve Oğuzman/Öz'ün eserlerinde hararetle vurgulandığı üzere; iradi temsilde temsil yetkisinin verilmesi (Yetkilendirme / Bevollmächtigung) temsil olunanın tek taraflı, varması gerekli bir irade açıklaması ile gerçekleşir. Bu yetkinin doğması için temsilcinin bunu kabul etmesine gerek yoktur; zira yetki, temsilciye bir "borç" yüklemez, sadece bir "kudret" verir. Temsil yetkisi, temsilcinin hukuki işlem ehliyetine (tam ehliyetli olmasına) de ihtiyaç duymaz; temsilcinin sadece Ayırt Etme Gücüne (Sezginliğe) sahip olması yeterlidir. Zira yapılan işlemin malvarlıksal sonuçları temsilcinin değil, temsil olunanın uhdesinde doğacaktır.
B. Açıklama (Temsil İradesinin Bildirilmesi / Offenkundigkeitsprinzip): Doğrudan temsilin meydana gelebilmesi için, temsilcinin hukuki işlemi yaparken, karşı tarafa (üçüncü kişiye) "başkası adına" hareket ettiğini mutlaka bildirmesi şarttır. Buna dogmatikte Açıklama İlkesi (Offenkundigkeitsprinzip) denir. Temsilci bu açıklamayı açıkça (sarih) yapabileceği gibi, işlemin yapıldığı hal ve şartlardan (zımni olarak) da bu durum anlaşılabilir. Örneğin, bir marketin kasasında duran kasiyerin yaka kartı takmasa bile dükkân sahibi adına işlem yaptığı halin icabından bellidir. Şayet temsilci başkası adına hareket ettiğini açıklamazsa ve halin icabından da bu anlaşılamıyorsa, kural olarak Dolaylı Temsil (veya kendi adına işlem) hükümleri devreye girer ve temsilci o sözleşmeyle şahsen bağlanır. Üçüncü kişinin korunması ve sözleşmenin kime ait olduğunun bilinebilirliği bu ilkeye dayanır.
C. Sonuç (Hukuki Sonuçların Doğrudan İntikali): Temsilci yetkili ise ve başkası adına hareket ettiğini açıklamışsa, yapılan işlemin tüm alacak ve borçlandırıcı sonuçları, araya hiçbir saniye girmeksizin, doğrudan doğruya temsil olunanın malvarlığında (patrimuanda) doğar. Temsilci, bu sözleşmenin bir tarafı (süjesi) değildir; sözleşmeden doğan hakları bizzat talep edemez ve borçlardan dolayı şahsen takip edilemez.
Temsil müessesesi, borçlar hukuku sistematiğindeki diğer iş görme sözleşmeleri ve irade açıklaması vasıtalarıyla son derece karmaşık organik bağlara sahiptir.
A. Temel İlişki (Vekâlet) ile Temsil Yetkisinin Ayrılığı ve Soyutluk İlkesi: Hukuk dogmatiğinin en çetin tartışmalarından biri, temsil yetkisinin (dış yetki) altında yatan Temel İlişkiye (İç İlişki - örneğin vekâlet, hizmet veya ortaklık sözleşmesi) bağlı olup olmadığıdır. Temsil yetkisi, temsilci ile üçüncü kişi arasındaki dış ilişkiyi kurarken; vekâlet sözleşmesi, temsilci ile temsil olunan arasındaki iş görme borcunu düzenleyen iç ilişkidir. Alman BGB sistemini takip eden İsviçre-Türk hukuku, burada mutlak bir Soyutluk İlkesi (Abstraktionsprinzip) benimsemiştir. Yani temsil yetkisi, altındaki vekâlet sözleşmesinden tamamen bağımsızdır ve soyuttur. Şayet vekâlet sözleşmesi ehliyetsizlik, hata veya şekil eksikliği nedeniyle geçersiz (batıl) olsa bile, dışarıdaki temsil yetkisi kural olarak geçerliliğini korur ve temsilcinin üçüncü kişiyle yaptığı işlem temsil olunanı bağlar. Ancak temsil olunan, temel ilişkinin geçersizliğine veya vekilin sadakat borcunu ihlaline dayanarak, iç ilişkide vekiline karşı tazminat veya sebepsiz zenginleşme davası açabilir.
B. Haberci (Nuntius) ile Temsilcinin Dogmatik Farkı: Uygulamada sıklıkla birbirine karıştırılan Haberci (Elçi/Nuntius) ve Temsilci ayrımı, iradenin oluşum merkezi bakımından yapılır. Haberci, temsil olunanın daha önceden beyninde oluşturduğu ve kesinleştirdiği bir irade beyanını, sadece bir "iletişim vasıtası" (adeta yürüyen bir mektup veya telefon) gibi karşı tarafa ulaştıran kişidir. Habercinin irade oluşumunda hiçbir takdir yetkisi yoktur. Temsilci ise, temsil olunanın çizdiği sınırlar içinde kalmak kaydıyla, kendi beyniyle düşünerek, iradeyi bizzat oluşturup açıklayan kişidir. Bu ayrımın en büyük pratik sonucu şudur: Habercinin iletim sırasında yaptığı hatalar İletmede Yanılma (TBK m. 33) hükümlerine tabi iken; temsilcinin iradesindeki sakatlıklar (hata, hile, ikrah) doğrudan doğruya işlemin iptaline yol açar ve temsilcinin iradesi esas alınır.
C. İlgili İçin İşlem (Geschäft für den, den es angeht) Teorisi: Temsilde Açıklama İlkesinin en büyük doktriner istisnası, Teoman Akünal ve Fikret Eren tarafından Türk hukukunda detaylandırılan İlgili İçin Örtülü İşlem teorisidir. Kural olarak temsilcinin başkası adına hareket ettiğini bildirmesi gerekirken; bazı nakşî (peşin) alışverişlerde, satıcı için sözleşmenin karşı tarafının (alıcının) kim olduğunun hiçbir önemi yoktur. Bir kitabevinden peşin parayla kitap alan bir kişinin bunu kendisi için mi yoksa başkası (temsil olunan) için mi aldığını açıklamasına gerek yoktur. Üçüncü kişi (satıcı) için karşı tarafın kimliği önemsizse (indifferent) temsilci açıklama yapmasa dahi mülkiyet doğrudan doğruya temsil olunana geçer.
D. Yetkisiz Temsil (TBK m. 46) ve Askıda Hükümsüzlük: Şayet temsilci, kendisine hiç yetki verilmeden veya verilen yetkinin sınırlarını (kapsamını) bodoslama aşarak bir işlem yaparsa, bu işlem TBK m. 46 uyarınca Yetkisiz Temsil (Falsus Procurator) sayılır. Yetkisiz temsilcinin yaptığı işlem, temsil olunan tarafından onanana (icazet verilene) kadar Askıda Hükümsüzdür (Schwebezustand). Temsil olunan işlemi reddederse, iyi niyetli üçüncü kişi uğradığı menfi zararları yetkisiz temsilciden (TBK m. 47) talep eder.
Olay 1 (Temsilde İrade Bozukluğu ve Açıklama İlkesinin Kesinliği): Türkiye'nin en büyük pamuk tüccarlarından olan (A) kendisine bir iplik fabrikası satın alması için avukatı (B)'yi genel bir vekâletname ile yetkilendirir. Avukat (B) piyasa araştırması yaparken satıcı (C) ile görüşür ve fabrikayı (C)'den satın alır. Ancak (B) sözleşmeyi imzalarken (C)'ye "Ben bu fabrikayı müvekkilim (A) adına alıyorum" demez ve vekâletnamesini göstermez. Üstelik satıcı (C) fabrikanın makinelerinin çoğunun bozuk olduğunu gizleyerek (B)'yi aktif bir hile ile aldatmıştır. Bu vakada, hukuk dogmatiğinin iki ayrı filtresi aynı anda çalışır. Birincisi Açıklama İlkesidir. Avukat (B) işlemi yaparken "başkası adına" hareket ettiğini açıklamadığı ve halin icabından da bu anlaşılamayacağı için (zira fabrika alımı kişiye sıkı sıkıya bağlı ve yüksek montanlı bir iştir) TBK m. 40/II uyarınca sözleşmenin tarafı bizzat avukat (B) olur; temsil olunan (A) bu sözleşmeyle doğrudan bağlanmaz. İkincisi ise İrade Bozukluğu (Aldatma) meselesidir. İşlemi yapan kişi avukat (B) olduğu için, hileye maruz kalan irade (B)'nin iradesidir. (B) kendi adına kurulan bu sözleşmeyi TBK m. 36 (aldatma) hükümlerine dayanarak iptal edebilir. Şayet (B) açıklama ilkesine uysaydı ve "(A) adına alıyorum" deseydi bile; iptal hakkı temsil olunan (A)'nın malvarlığında doğacak olmakla birlikte, aldatmanın gerçekleşip gerçekleşmediği (iradesi sakatlanan kişinin kim olduğu) bizzat temsilci (B)'nin durumuna bakılarak tespit edilecekti.
Olay 2 (Çifte Temsil ve Kendisiyle Sözleşme Yapma Yasağı): Yatırımcı (D) elindeki yüklü miktardaki dövizi borsada değerlendirmesi için portföy yöneticisi (E)'ye geniş yetkili bir temsil yetkisi verir. Aynı dönemde, nakde sıkışan (F) de elindeki hisse senetlerini satması için aynı portföy yöneticisi (E)'yi yetkilendirir. (E) her iki taraftan da aldığı temsil yetkisini kullanarak, masaya oturur ve (D)'nin döviziyle (F)'nin hisse senetlerini, her ikisini de temsil ederek (tek bir imza ile) birbiriyle takas eder (Satım sözleşmesi kurar). Bu olay, borçlar hukuku dogmatiğinde Çifte Temsil (Doppelvertretung) olarak adlandırılır. (E) bir sözleşmenin hem alıcısını hem de satıcısını aynı anda temsil etmektedir. Kural olarak, bir kişinin aynı anda menfaatleri zıt iki tarafı temsil etmesi, TBK m. 506 (Sadakat Borcu) ve dürüstlük kuralı (TMK m. 2) ile bağdaşmaz. Yargıtay ve Türk-İsviçre doktrini (Oğuzman/Öz, Eren, Nomer) temsilcinin bizzat kendi kendisiyle sözleşme yapmasını (Insichgeschäft) veya çifte temsilci olmasını kural olarak Geçersiz (Askıda Hükümsüz) sayar. Zira burada tarafların menfaatlerinin korunması imkânsızdır. Ancak, eğer (D) ve (F) bu duruma peşinen açıkça rıza göstermişlerse veya işlemin niteliği gereği (örneğin borsa rayici üzerinden sabit fiyatlı alım-satım) tarafların zarar görme ihtimali kesinlikle yoksa, istisnai olarak bu çifte temsil geçerli kabul edilir.
Doğrudan temsil ve vekâlet kurumlarının mahkemelerdeki usul hukuku boyutunda ve ticari pratiklerde avukatların ve noterlerin dikkat etmesi gereken stratejik hususlar şunlardır:
1. Temsil Yetkisinin Şekli ve HMK m. 200 İspat Kuralı: Türk Borçlar Kanunu'nda (TBK m. 12) şekil serbestisi ilkesi geçerli olduğundan, temsil yetkisi verilmesi (yetkilendirme işlemi) kural olarak hiçbir geçerlilik şekline tabi değildir; sözlü olarak dahi verilebilir. Hatta temsilcinin yapacağı işlem (örneğin taşınmaz satışı) resmî şekle tabi olsa bile, ona verilen temsil yetkisinin resmî şekilde olması zorunlu değildir. Ne var ki bu, işin sadece "Maddi Hukuk" (Geçerlilik) boyutudur. Olay "Usul Hukukuna" (İspat boyutuna) geldiğinde devasa bir duvarla karşılaşılır. HMK m. 200 uyarınca, belirli bir miktarı (meblağı) aşan hukuki işlemlerin varlığı mutlaka yazılı delille (senetle) ispatlanmalıdır. Bir kimse mahkemede "Beni o sözlü olarak temsilci atamıştı" iddiasında bulunduğunda, karşı taraf bunu inkâr ederse, temsil yetkisinin varlığı ancak Yazılı Delil ile ispatlanabilir. Üstelik Tapu Sicil Tüzüğü ve Noterlik Kanunu (m. 89) gayrimenkul işlemlerinde işlem güvenliğini sağlamak amacıyla vekâletnamenin mutlak surette "düzenleme şeklinde noter senedi" olmasını idari bir şart koşmuştur.
2. Ticari Temsil ve Daraltmaların İleri Sürülememesi (TTK m. 547 vd.): Avukatların en çok hataya düştüğü noktalardan biri, TBK'daki "Adi Temsil" ile TTK'daki "Ticari Temsil"i birbirine karıştırmaktır. Bir işletme sahibi (temsil olunan) ticari temsilcisine (mümessil) "Sadece 1 Milyon TL'ye kadar alım yapabilirsin" şeklinde bir iç sınır çizerse, bu sınır TBK anlamında geçerlidir. Ancak TTK m. 547 vd. uyarınca, ticari temsilcinin yetkisi kanundan doğar ve son derece geniştir. Ticaret siciline tescil edilmeyen hiçbir miktar sınırlaması, iyiniyetli üçüncü kişilere karşı ileri sürülemez. Üçüncü kişi "Ben onun 1 Milyon TL sınırı olduğunu bilmiyordum" derse, sözleşme işletmeyi tamamen bağlar.
3. Temsil Yetkisinin Geri Alınması ve Geri Alma Belgesinin İadesi: Temsil olunan, verdiği yetkiyi her zaman tek taraflı olarak geri alabilir (Azil / Widerruf). Ancak TBK m. 44 uyarınca, temsil olunan bu yetkiyi üçüncü kişilere veya kamuya duyurmuşsa, yetkinin geri alındığını da aynı şekilde duyurmak zorundadır. Duyurmazsa, yetkinin kalktığını bilmeyen iyiniyetli üçüncü kişilerin yaptığı işlemler temsil olunanı bağlamaya devam eder. Ayrıca, temsilciye fiziksel bir yetki belgesi (vekâletname) verilmişse, temsil olunan bu belgenin kendisine iadesini istemek veya mahkeme kanalıyla iptal ettirmek zorundadır; aksi hâlde elinde fiziki belgeyle dolaşan eski temsilcinin yaratacağı zararlardan bizzat sorumlu olur.
Yargıtay Hukuk Genel Kurulu ve ilgili daireleri, temsil ve vekâlet uyuşmazlıklarında (özellikle sahte vekâletnameler ve yetkinin kötüye kullanılması iddialarında) şekli belgelerden ziyade Dürüstlük Kuralı (TMK m. 2) ve Kollüzyon (Hileli Anlaşma) kavramlarını bayraklaştıran köklü bir içtihat politikası geliştirmiştir.
Yargıtay'ın (örneğin 1. HD. 23.02.2012, E. 2012/452, K. 2012/1796 ve HGK E. 2008/7-699, K. 2008/714) yerleşik ve sarsılmaz içtihatlarında şu ilke standartlaşmıştır: "Vekâletnamenin vekile (temsilciye) verdiği yetki 'dilediği bedelle, dilediği kişiye satma' yetkisini içerse bile, vekil bu yetkiyi mutlaka müvekkilinin (temsil olunanın) yararına ve sadakat borcuna uygun kullanmak zorundadır. Şayet vekil, müvekkilini zarara uğratmak kastıyla, malı fahiş bir düşüklükle başkasına satar ve satın alan üçüncü kişi de vekilin bu kötüniyetini biliyor veya bilmesi gerekiyorsa (kollüzyon/elbirliği) şeklen vekâletnamenin sınırları içinde kalınmış olsa dahi, bu işlem müvekkili bağlamaz.".
Yargıtay, bu tür Temsil Yetkisinin Kötüye Kullanılması (Abuse of Representation) durumlarında, yukarıda incelediğimiz "Soyutluk İlkesini" delerek, maddi adaleti tesis etmektedir. Yüksek Mahkeme, temsilci ile üçüncü kişi arasındaki bu hileli ittifakı (kollüzyonu) ahlaka aykırı bulmakta ve yapılan tapu devirlerini "yolsuz tescil" sayarak tapu iptal ve tescil davalarını kabul etmektedir. Yargıtay ayrıca, üçüncü kişinin "kötüniyetli" olduğunun ispatı konusunda, satılan malın gerçek piyasa değeri ile sözleşmedeki bedel arasındaki "fahiş uçurumu" (örneğin 10 milyonluk yerin 1 milyona satılmasını) ve alıcı ile vekil arasındaki akrabalık bağını, kötüniyetin fiili karinesi olarak ağır bir biçimde işletmektedir.
Türk Borçlar Kanunu m. 40 ve devamında lafzını bulan Temsil kurumu, borçlar hukuku dogmatiğinde Fikret Eren, Oğuzman/Öz ve Nomer'in eserleri ekseninde, bilhassa "Yetkinin Kötüye Kullanılmasının Müeyyidesi" ve "Soyutluk İlkesi" bağlamında derin teorik tartışmalara ve eleştirilere maruz kalmaktadır.
Birinci ve en büyük dogmatik eleştiri, yukarıda zikredilen Yargıtay'ın "Kollüzyon hâlinde işlem ahlaka aykırıdır ve Kesin Hükümsüzdür (Mutlak Butlan)" şeklindeki katı yaklaşımına yöneliktir. Oğuzman/Öz, Fikret Eren ve İsviçre doktrinindeki (Schramm, Zäch/Künzle) yazarların haklı olarak işaret ettiği üzere; temsilcinin yetkisini kötüye kullanarak yaptığı işlemin "kesin hükümsüz" sayılması, paradoksal bir biçimde korumaya çalıştığımız temsil olunanı daha da mağdur edebilir. Zira kesin hükümsüz olan (batıl) bir işlem ölü doğmuştur; temsil olunan sonradan fikir değiştirip "Fiyat çok düşük ama şu an acil nakde ihtiyacım var, ben bu sözleşmeyi yine de kabul ediyorum" diyerek işleme icazet veremez (onaylayamaz). Bu nedenle modern doktrin, yetkinin kötüye kullanıldığı kollüzyon hâllerinde uygulanması gereken müeyyidenin mutlak butlan değil; amaca uygun daraltma (teleolojik redüksiyon) yoluyla TBK m. 46'daki Yetkisiz Temsil (Askıda Hükümsüzlük) olması gerektiğini şiddetle savunmaktadır. Böylece işlem başlangıçta temsil olunanı bağlamayacak, ancak dilerse onay vererek işlemi geçerli kılabilecektir.
İkinci felsefi eleştiri, Soyutluk İlkesinin (Abstraktionsprinzip) Türk hukuku üzerindeki etkisinedir. Temsil yetkisinin altındaki vekâlet sözleşmesinden tamamen bağımsız olması, ticari hayatta üçüncü kişilerin güvenliğini (işlem güvenliğini) maksimize etse de, temsil olunanı büyük bir riske atmaktadır. Temsil olunanın ehliyetsizlik veya ağır hata sebebiyle imzaladığı bir vekâlet sözleşmesi çökse bile, dışarıda bu sahte yetkiyle yapılan işlemlerin onu bağlamaya devam etmesi, "sözleşme adaleti" terazisini sarsmaktadır. Kimi müellifler (örneğin Von Tuhr'un bazı görüşleri) temel ilişki ile yetkinin kaderinin bu denli koparılmasının, mülkiyetin korunması esasıyla çeliştiğini ve illilik (Kausalitätsprinzip) ilkesine daha fazla alan açılması gerektiğini savunarak, soyutluk ilkesinin katılığına itiraz etmektedirler.
Sonuç itibarıyla TBK m. 40; insanın fiziksel sınırlarını yıkarak onu hukuken "her yerde hazır ve nazır" kılan bir zaman ve mekân makinesidir. Ancak bu makinenin anahtarı olan "temsil yetkisi", dürüstlük kuralının (TMK m. 2) ve sadakat borcunun kontrolünden çıktığı anda, kişinin malvarlığını içeriden fetheden yıkıcı bir Truva Atı'na dönüşme potansiyeli taşır. Hukuk dogmatiğinin tüm çabası, bu atın dizginlerini elinde tutmaktır.
Bu yorum, Av. Fethi Güzel tarafından akademik dürüstlük ilkeleri çerçevesinde hazırlanmıştır.
Kullanılan kaynaklar:
Yorumun kapsamı: Bu çalışma, 6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu'nun 1 Temmuz 2012'de yürürlüğe giren 35. madde metnine dayanır.
Görüş: Kapsamlı öğretici yorum benimsenmiştir.
Güncellik: Bu yorum, 16.05.2026 tarihi itibariyle günceldir.