c. Hâkimin müdahalesi
Madde 261 - Hâkim, temerrüde düşen alıcının borçlarını ödeyeceği konusunda güvence vermesi ve satıcının da bu yeni düzenleme dolayısıyla herhangi bir zararının söz konusu olmaması koşuluyla, alıcıya ödeme kolaylıkları sağlayabilir ve satıcının satılanı geri almasını yasaklayabilir.
Akademik Değerlendirme
Türk Borçlar Kanunu’nun (TBK) 261. maddesi, Özel Borç İlişkileri kısmı altında, "Taksitle Satış" sözleşmelerini düzenleyen hükümler silsilesi içerisinde yer almaktadır. Madde, alıcının borçlarını ödemede temerrüde düşmesi hâlinde, sözleşmenin feshini ve satılanın geri alınmasını önlemek amacıyla hâkime sözleşmeye müdahale etme yetkisi tanıyan, sosyal ve koruyucu nitelikte istisnai bir düzenlemedir.
Doktrinde ifade edildiği üzere bu madde, TBK m. 138'de düzenlenen aşırı ifa güçlüğünün (sözleşmenin değişen şartlara uyarlanmasının) taksitle satış sözleşmelerine özgülenmiş, somut ve özel bir yansımasıdır [1]. Taksitle satış sözleşmeleri, yapıları gereği alıcıyı uzun süreli bir borç yükü altına soktuğundan, alıcının geçici ödeme güçlükleri yaşaması ihtimal dâhilindedir. Kanun koyucu, alıcının geçici ödeme aczi nedeniyle satılan malı iade etmek zorunda kalmasının ve sözleşmenin tasfiyesinin doğuracağı ağır hukuki/ekonomik sonuçları engellemek amacıyla, hâkime süreyi uzatma ve taksitleri yeniden yapılandırma yetkisi vermiştir. Bununla birlikte, bu müdahalenin gerçekleştirilebilmesi, kanunda öngörülen çok sıkı şekli ve maddi şartların (temerrüt, güvence ve satıcının zarar görmemesi) kümülatif olarak varlığına bağlanmıştır [1].
Hâkimin taksitle satış sözleşmesine müdahale edebilmesi için maddede öngörülen şartların ve kavramların derinlemesine analizi şu şekildedir:
Hâkimin TBK m. 261 kapsamında müdahale edebilmesinin ön koşulu, alıcının taksitleri ödemede temerrüde düşmüş olmasıdır [1]. Temerrüt gerçekleşmeden, salt ifa güçlüğü ihtimaline dayanılarak bu maddeden faydalanılması mümkün değildir. Doktrinde ve yargı uygulamasında kabul edildiği üzere, satıcının sözleşmede yer alan muacceliyet kaydını işletmiş olması (bakiye borcun tamamını muaccel kılması) hâkimin bu yetkilerini kullanmasına engel teşkil etmez; hâkim, muacceliyet şartının gerçekleştiği hâllerde dahi sözleşmeye müdahale edebilir [2].
Hâkimin müdahale şartlarından ikincisi, temerrüde düşen alıcının borcunu ödeyeceğine dair tatmin edici bir güvence sunmasıdır [1, 2]. Kanun lafzında güvencenin niteliği sınırlandırılmamıştır; dolayısıyla hem ayni teminatlar (rehin, ipotek) hem de şahsi teminatlar (kefalet, garanti sözleşmesi) güvence olarak kabul edilebilir [2]. Hâkim, sunulan güvencenin yeterliliğini objektif kriterlere göre takdir etmekle yükümlüdür. Özellikle alıcının şahsi teminat (kefil) göstermesi durumunda hâkimin son derece titiz davranması, borcu ödeyeceğini taahhüt eden kişinin gerçek bir ödeme gücüne sahip olup olmadığını detaylıca araştırması gerekmektedir [2].
Maddenin en tartışmalı kavramı, hâkimin yapacağı yeni düzenlemeden "satıcının herhangi bir zararının söz konusu olmaması" şartıdır [1]. Lafzi yoruma göre satıcının hiçbir surette zarara uğramaması aranmaktadır. Ancak hâkimin ödeme kolaylığı sağlaması (taksit miktarını düşürerek vadenin uzatılması), satıcının alacağına geç kavuşması sonucunu doğuracaktır [2]. Alacağına geç kavuşan satıcı, asgari olarak faiz geliri kaybı veya enflasyonist etkiler nedeniyle zarar görecektir [2]. Bu nedenle bu kavram, "satıcının sunulan güvence ve uygulanacak faiz/tazminat mekanizmaları ile telafi edilemeyecek, orantısız ve kesin bir zarara uğramaması" şeklinde teleolojik (gai) bir yoruma tabi tutulmalıdır. Aksi takdirde, satıcının "zarar görmemesi" şartı katı bir şekilde uygulanırsa, hâkimin sözleşmeye müdahale imkânı fiilen ortadan kalkar ve hüküm anlamsızlaşır [2].
Şartların oluşması durumunda hâkim, satıcıya en az zarar verecek yöntemi seçerek, borçluya ödeme kolaylığı (vadenin uzatılması, taksitlerin yeniden yapılandırılması) sağlayabilir ve satıcının sözleşmeden dönerek satılan malı geri almasını yasaklayabilir [3]. Hâkim, bu sonuçlardan sadece birine hükmedebileceği gibi somut olayın gereksinimlerine göre her ikisine birden de hükmedebilir [3].
Yargıtay içtihatlarında, taksitle satış sözleşmelerinde hâkimin müdahalesi kurumunun uygulanabilmesi için, ilk derece mahkemelerinin "güvence" unsurunu çok titiz bir şekilde incelemesi gerektiği vurgulanmaktadır. Borçlunun sırf süreyi uzatmak amacıyla soyut beyanlarda bulunması veya ödeme kabiliyeti şüpheli üçüncü kişileri kefil olarak göstermesi durumunda, hâkimin müdahale talebini reddetmesi gerektiği içtihat edilmiştir. Yargıtay, bu tür davalarda sunulan teminatın somut, derhal paraya çevrilebilir (örneğin muteber bir banka teminat mektubu veya gayrimenkul ipoteği) olmasını ve satıcının gecikmeden doğan olası faiz ve kur kayıplarının da bu teminat kapsamına alınmasını, "satıcının zarar görmemesi" şartının bir gereği olarak aramaktadır [2].
Olay 1 (Tüketici İşlemi): A, B firmasından taksitle bir binek otomobil satın almıştır. A, taksitlerin yarısını ödedikten sonra geçirdiği bir kaza nedeniyle 3 ay işsiz kalmış ve kalan taksitlerde temerrüde düşmüştür. B firması, muacceliyet kaydını işleterek tüm borcu talep etmiş ve sözleşmeden dönerek aracı geri almak istemiştir. A, mahkemeye başvurarak yeni işe girdiğini belgelemiş ve bakiye borcu kapsayacak tutarda babasına ait bir gayrimenkulü ipotek olarak göstermeyi teklif etmiştir. Hukuki analiz: TBK m. 261 uyarınca, A temerrüde düşmüştür. Ancak ayni bir teminat (ipotek) sunarak borcu ödeyeceği konusunda güçlü bir güvence vermiştir. Satıcının alacağı ipotekle güvence altına alındığından, faiz işletilerek satıcının olası zararı telafi edilebilir. Hâkim, B firmasının aracı geri almasını yasaklayabilir ve A'ya ödemelerini yapması için yeni bir takvim (ödeme kolaylığı) belirleyebilir [1-3].
Olay 2 (Ticari Nitelikli İşlem): X A.Ş., fabrikasında kullanmak üzere Y A.Ş.'den taksitle sanayi tipi jeneratör satın almıştır. X A.Ş. ekonomik kriz sebebiyle temerrüde düşmüştür. X A.Ş., hâkimin müdahalesini talep etmiş, güvence olarak ise şirket çalışanlarından asgari ücretli bir kişinin şahsi kefaletini sunmuştur. Hukuki analiz: TBK m. 263/4 gereği, tacirler arasındaki mesleki amaçlı taksitli satışlarda da TBK m. 261 uygulanabilir [3, 4]. Ancak, hâkimin müdahale şartlarından olan "yeterli güvence verilmesi" şartı somut olayda gerçekleşmemiştir. Asgari ücretli bir çalışanın devasa bir ticari borç için verdiği kefalet, satıcının zarar görmesini engelleyecek nitelikte hukuki ve ekonomik bir teminat değildir. Hâkim, güvencenin yetersizliği nedeniyle müdahale talebini reddetmelidir [2].
TBK m. 261 hükmü, doktrinde amacı bakımından olumlu bulunmakla birlikte, formülasyonundaki lafzi tutarsızlıklar nedeniyle ciddi eleştirilere maruz kalmaktadır. Özellikle kanun koyucunun aradığı "satıcının da bu yeni düzenleme dolayısıyla herhangi bir zararının söz konusu olmaması" şartı, mantıksal bir paradoks barındırmaktadır. Zira hâkimin taksit miktarını düşürerek vadeyi uzatması veya malın iadesini engellemesi, ekonomik gerçeklikte satıcının alacağına geç kavuşması ve sermayesini kullanamaması anlamına gelir ki, bu da başlı başına bir zarardır [2].
Eğer bu şart "hiçbir zarar ihtimalinin bulunmaması" şeklinde dar ve lafzi yorumlanırsa, hâkimin sözleşmeye müdahale etme imkânı fiilen imkânsız hâle gelir ve kanun koyucunun zayıfı koruma amacı işlevsizleşir [2]. Bu bağlamda, kanun hükmünün de lege ferenda (olması gereken hukuk) bakımından revize edilmesi veya "satıcının makul ve telafi edilemez bir zarara uğramaması" şeklinde esnetilmesi gerektiği doktrinde savunulmaktadır. Aksi takdirde, hâkimlerin bu maddeye dayanarak borçlu lehine karar vermesi, satıcıların mülkiyet ve sözleşme özgürlüğü haklarına aşırı ve ölçüsüz bir müdahale riskini de beraberinde getirmektedir.
Bu yorum, Av. Fethi Güzel tarafından akademik dürüstlük ve bilimsel araştırma ilkeleri çerçevesinde hazırlanmıştır. Yalnızca doktrin ve yargı kararları çerçevesinde objektif olarak sunulmuştur.