c. Satış bedelinin ödenmesi
Madde 267 - Ödeme süresi bir yıldan daha uzun veya belirsiz olan sözleşmelerde satış bedelinin, satılanın devri anında tamamen ödenmiş olması gerekir. Satılanın devredilmesini isteyen alıcı, hesabındaki bakiyeden, satış bedelinin en çok üçte birlik kısmını satıcı lehine serbest bırakabilir. Ancak, sözleşmenin kuruluşu sırasında buna ilişkin taahhütte bulunulamaz.
Akademik Değerlendirme
6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu’nun (TBK) 267. maddesi, Özel Borç İlişkileri kısmının Satış Sözleşmesi bölümünde, "Kısmi Ödemeli Satışlar" ayrımı altında düzenlenen "Ön Ödemeli Taksitle Satış" müessesesinin bir parçasıdır [1, 2]. Ön ödemeli taksitle satış, alıcının taşınır bir malın satış bedelini önceden kısım kısım ödemeyi, satıcının da bedelin tamamen ödenmesinden sonra satılanı alıcıya devretmeyi üstlendikleri sözleşme tipidir (TBK m. 264) [1].
TBK m. 267, bu sözleşme tipinde satış bedelinin ödenmesi ve devir anındaki hesap işlemlerini düzenleyen özel ve emredici bir kanun hükmüdür. Ön ödemeli taksitle satışta, alıcı bedeli peşinen ve kısım kısım ödemekte, buna karşılık ifayı (malın teslimini) ilerideki bir tarihte beklemektedir [3, 4]. Bu durum, alıcı açısından ciddi bir ekonomik risk (satıcının iflası veya malı teslimden kaçınması gibi) barındırdığından, kanun koyucu TBK m. 265 ile ödeme süresi bir yıldan daha uzun veya belirsiz olan sözleşmelerde alıcının ödemelerini bir bankada kendi adına açılacak gelir getiren bir hesapta tutmasını zorunlu kılmıştır [5]. TBK m. 267 ise, satılanın devrinin talep edildiği evrede, banka hesabındaki bu meblağın satıcıya nasıl ve hangi sınırlar dahilinde aktarılabileceğini düzenleyerek, sözleşmenin ifa aşamasında alıcının mal varlığı değerlerinin ölçüsüz bir biçimde satıcının uhdesine geçmesini engellemeyi amaçlamaktadır [2, 6].
Hükmün uygulama alanını belirleyen ilk temel ölçüt, sözleşmedeki ödeme süresinin bir yıldan daha uzun veya belirsiz bir süre olarak kararlaştırılmış olmasıdır [2]. Kanun koyucu, bir yıldan daha kısa süreli sözleşmelerde ekonomik riskin daha az olduğu varsayımıyla bu tür ağır şekli ve güvence kurallarının uygulanmasını zorunlu görmemiştir. Ödeme süresinin bir yıldan uzun veya belirsiz olduğu hallerde, alıcının yapacağı kısmi ödemeler derhal satıcının mülkiyetine geçmemekte; kural olarak alıcı adına açılan bir banka hesabında güvence altında tutulmaktadır (TBK m. 265) [5].
TBK m. 267'nin ilk cümlesine göre, satış bedelinin satılanın devri anında tamamen ödenmiş olması gerekmektedir [2]. Ön ödemeli taksitle satış sözleşmesinin asli unsuru, mülkiyetin ve zilyetliğin ancak satış bedelinin taksitler halinde ödenerek tamamen ifa edilmesinden sonra alıcıya devredilmesidir [1, 4]. Şayet devir işlemi, bedel tam olarak ödenmeden gerçekleştirilecek olursa, sözleşmenin niteliği değişerek klasik bir "taksitle satış" sözleşmesine dönüşme riski doğar (TBK m. 253) [7].
Madde metnindeki en kritik güvence mekanizması, satılanın devredilmesini isteyen alıcının, banka hesabındaki bakiyeden en çok üçte birlik (%33,3) bir kısmı satıcı lehine serbest bırakabilmesidir [2, 6]. Alıcı malın devrini istemek için hesabındaki tutarın tümünü satıcıya peşinen aktarmak zorunda bırakılamaz. Bu kısıtlama, borçlarını tamamen banka hesabına yatırdığı hâlde henüz satılanı fiilen devralmamış olan alıcının, satış bedelinin kalan (üçte ikilik) kısmını baştan satıcıya kaptırması ve devrin gerçekleşmemesi tehlikesine karşı getirilmiş etkili bir yasal korumadır [6]. Kalan bakiye, devrin hukuken ve fiilen tam olarak tamamlanmasının ardından satıcının uhdesine geçebilecektir.
TBK m. 267'nin son cümlesi, alıcının hesabındaki bakiyeyi serbest bırakabileceğine yönelik izninin, sözleşmenin kuruluşu anında peşinen taahhüt edilemeyeceğini açıkça emreder [2, 6]. Ön ödemeli satışlar çoğunlukla genel işlem koşulları (matbu sözleşmeler) vasıtasıyla kurulduğu için, satıcıların sözleşmeye koyacakları "Alıcı, malın devri talep edildiğinde bedelin 1/3'ünü satıcı lehine peşinen serbest bırakmayı şimdiden kabul ve taahhüt eder" şeklindeki bir kaydın geçersiz sayılması amaçlanmıştır [6]. Böylelikle satıcıların, zayıf konumda olan alıcılar aleyhine, bu emredici korumayı dolanarak etkisiz kılmaları kesin olarak engellenmektedir [6].
Yargıtay Hukuk Genel Kurulu ve ilgili dairelerinin yerleşik içtihatlarında, özellikle ön ödemeli ve taksitli satış sözleşmelerinde alıcıyı (ve sıklıkla tüketiciyi) korumaya yönelik emredici kurallara (şekil, önceden feragat yasağı, ödemelerin teminat altına alınması) sıkı sıkıya uyulması gerektiği vurgulanmaktadır. Yargıtay kararlarında, sözleşmenin kurulması anında alıcının yasal korumalardan peşinen feragat etmesi ya da emredici kuralın hilafına tek taraflı taahhütler altına sokulması durumlarında ilgili sözleşme kayıtlarının geçersiz olduğu sabit kabul edilmektedir [11, 12].
TBK m. 267'nin özel olarak ele alındığı durumlarda Yargıtay, satıcının malı usulüne uygun şekilde ve ayıpsız olarak devrettiğini ispatlamadıkça, alıcı adına bloke edilen hesabın satıcıya aktarılmasına onay vermemekte; sözleşme esnasında alınan matbu taahhütleri geçersiz kabul ederek dürüstlük kuralı (TMK m. 2) ve TBK m. 27 çerçevesinde iptal etmektedir. Bankaların bu bağlamda TBK m. 265/2 uyarınca her iki tarafın çıkarlarını gözetme konusundaki yasal yükümlülüğü de Yargıtay nezdinde müteselsil veya fer'i bir sorumluluk doğuracak şekilde titizlikle incelenmektedir [5].
Olay 1: Bir alıcı (A), bir mobilya firmasıyla (S) 24 ay vadeli bir ön ödemeli taksitle satış sözleşmesi akdetmiştir. Anlaşma gereği, alıcı (A) 24 ay boyunca bedeli X Bankası'ndaki güvence hesabına yatıracaktır. 24. ayın sonunda malın devri talep edildiğinde (S), "Banka hesabındaki tutarın %50'sini tarafıma serbest bırakmazsan malı sevk etmem" talebinde bulunmuştur. Hukuki analiz: TBK m. 267/2 hükmü amirdir. Alıcı, malın devredilmesi aşamasında satıcı lehine hesabındaki bakiyenin en çok üçte birini (%33,3) serbest bırakabilir [2, 6]. Satıcı (S)'nin %50 oranında blokajın kaldırılmasını talep etmesi hukuka aykırıdır. Alıcı (A), en fazla üçte birlik kısmı serbest bırakmak şartıyla devri talep etme hakkına sahiptir ve ifadan kaçınan (S), temerrüde düşmüş olur.
Olay 2: (B), bir motorlu araç için bir galerici (G) ile 18 ay vadeli ön ödemeli satış sözleşmesi imzalamıştır. Sözleşmenin 12. maddesinde "Alıcı, sözleşmenin hitamında aracın tescil ve teslimi işlemlerinin başlaması adına, bankada biriken bakiyenin %30'unu şimdiden, gayrikabili rücu olarak satıcı lehine serbest bırakmayı taahhüt eder" şeklinde bir ibare mevcuttur. Hukuki analiz: Her ne kadar serbest bırakılması istenen oran %30 ile yasal sınır olan üçte birin altında kalsa da, TBK m. 267'nin son cümlesi gereğince sözleşmenin kuruluşu sırasında buna ilişkin taahhütte bulunulması kesin surette yasaktır [2, 6]. Bu nedenle, sözleşmenin 12. maddesindeki bu peşin taahhüt ve yetkilendirme kaydı TBK m. 27 uyarınca kesin olarak hükümsüzdür. Satıcı (G), sözleşme anında atılan bu imzaya dayanarak bankadan blokajın çözülmesini isteyemez.
Doktrinde TBK m. 267 hükmü, zayıf durumdaki alıcıları (çoğu zaman tüketicileri) koruması bakımından devrim niteliğinde ve son derece modern bir yaklaşım olarak takdir edilmektedir. Satıcının muhtemel bir iflasında ya da suiniyetli şekilde teslimden kaçınması hâlinde, paranın sadece üçte birlik bir kısmının risk altında kalması, mal varlığı dengesini sağlamada etkin bir araçtır [6].
Bununla birlikte doktrinde, üçte birlik oranın sınırlarının katılığı eleştirilmekte; ticari yaşamın ihtiyaçlarına uygun olarak, bazı durumlarda -örneğin satıcının ithal edeceği bir mal için peşin vergi ödemek zorunda kalması gibi fiili imkansızlıklarda- bu oranın daha esnek tutulabilmesine imkân tanıyan bir hakkaniyet düzenlemesinin (hâkim müdahalesiyle) eklenebileceği tartışılmaktadır. Nitekim kanun metninde yer alan "sözleşmenin kuruluşu sırasında taahhütte bulunulamaz" ifadesinin lafzi yorumu, ifa vaktine yaklaşırken sözleşmenin tadili niteliğindeki sonradan verilecek taahhütlerin geçerliliği hususunda tartışmalara yol açabilmektedir. Buna rağmen, normun emredici koruyucu ruhu göz önüne alındığında, yargısal uygulamalarda satıcı lehine yaratılacak her türlü muvazaalı serbest bırakma sözleşmesinin geçersiz addedilmesi isabetli bir hukuk politikası tercihidir [6].
Bu yorum, Av. Fethi Güzel tarafından akademik dürüstlük ve bilimsel araştırma ilkeleri çerçevesinde hazırlanmıştır. Yalnızca doktrin ve yargı kararları çerçevesinde objektif olarak sunulmuştur.