B. Bağışlama ehliyeti I. Bağışlayan için
Madde 286 - Fiil ehliyetine sahip olan herkes, eşler arasındaki mal rejiminden veya miras hukukundan doğan sınırlamalar saklı kalmak üzere, bağışlama yapabilir. Bağışlamayı izleyen bir yıl içinde başlatılmış bir yargılama sonucunda bağışlayanın, savurganlığı yüzünden kısıtlanmasına karar verilirse, o bağışlama mahkemece iptal edilebilir.
Akademik Değerlendirme
6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu’nun (TBK) "Bağışlama Sözleşmesi" başlığını taşıyan Üçüncü Bölümü altında, "Bağışlama ehliyeti" üst başlığı ve "Bağışlayan için" alt başlığı ile düzenlenen 286. maddesi, bağışlama sözleşmesinin en temel geçerlilik unsurlarından biri olan bağışlayanın fiil ehliyetini ve bu ehliyete getirilen yasal sınırlamaları düzenlemektedir [1].
Bağışlama sözleşmesi, bağışlayanın sağlararası sonuç doğurmak üzere, kendi malvarlığından bağışlanana karşılıksız olarak bir kazandırma yapmayı üstlendiği ve bağışlayanın malvarlığı pasifinde artış veya aktifinde azalışa neden olan tek tarafa borç yükleyen ivazsız bir sözleşmedir [2-4]. Bağışlayanın malvarlığında ivazsız bir eksilme (fakirleşme) meydana gelmesi sebebiyle kanun koyucu, bağışlayanın iradesinin tam anlamıyla sağlıklı ve serbest olmasını aramakta; bu nedenle bağışlama ehliyetini diğer borçlandırıcı işlemlere nazaran daha katı kurallara bağlamaktadır. TBK m. 286, kural olarak tam fiil ehliyetini şart koşmakta; ancak bu ehliyetin varlığı halinde dahi Aile Hukuku (eşler arasındaki mal rejimleri) ve Miras Hukuku kurallarından kaynaklanan emredici sınırlamaların saklı tutulduğunu ifade etmektedir [1]. Maddenin ikinci fıkrası ise, savurganlık nedeniyle kısıtlanma halini, geriye dönük bir etkiyle iptal yaptırımına bağlayarak bağışlayanı kendi kontrolsüz cömertliğine karşı koruyan istisnai bir koruma mekanizması ihdas etmiştir [1, 5].
(Kaynaklar dışı doktriner ek bilgi: Mehaz İsviçre Borçlar Kanununda (OR) bu hüküm Art. 239 altında düzenlenmiştir. Türk doktrininde Fikret Eren, Kemal Oğuzman, Turgut Öz ve Halûk Nomer gibi otoriteler, bağışlama işleminin kişiyi yoksullaştırıcı ağırlığı karşısında fiil ehliyeti şartının TMK'nın genel ehliyet kuralları ile entegre, ancak sınırlamalar bağlamında daha sıkı yorumlanması gerektiğini vurgulamaktadırlar.)
Bağışlama yapabilmenin temel ön koşulu "fiil ehliyetine sahip olmak"tır [1]. TMK m. 9 ve 10 uyarınca fiil ehliyetine sahip olmak; ergin olmayı, ayırt etme gücüne sahip bulunmayı ve kısıtlı olmamayı gerektirir [6]. İvazsız bir kazandırma olan bağışlama işlemi, ayırt etme gücüne sahip küçükler ve kısıtlılar bakımından (sınırlı ehliyetsizler) yasak işlemlerdendir. Yasal temsilcileri izin verse veya bizzat yasal temsilci tarafından yapılsa dahi, sınırlı ehliyetsizler adına önemli bağışlamalarda bulunulması TMK m. 449 gereği kesin olarak yasaktır [7]. Dolayısıyla bağışlayan sıfatını haiz olabilmek, mutlak surette "tam ehliyetli" statüsünde bulunmayı zorunlu kılar. Ehliyetsizlik durumunda yapılan bağışlama, baştan itibaren kesin hükümsüzdür.
TBK m. 286, tam ehliyetli bir kimsenin dahi evlilik birliği içerisindeyse bağışlama serbestisinin sınırsız olmadığını vurgular [1]. Bu sınırlama, TMK'da düzenlenen edinilmiş mallara katılma rejimi hükümlerinde somutlaşır. TMK m. 229 uyarınca, eşlerden birinin mal rejiminin sona ermesinden önceki bir yıl içinde diğer eşin rızası olmadan, olağan hediyeler dışında yaptığı karşılıksız kazandırmalar (bağışlamalar), edinilmiş mallara değer olarak eklenir [8]. Benzer şekilde TMK m. 223/2 gereği, paylı mülkiyete konu bir maldaki pay üzerinde eşin rızası olmaksızın tasarrufta (örneğin bağışlamada) bulunulamaz [9].
Mirasbırakan, sağlığında malvarlığı üzerinde dilediği gibi tasarruf hakkına sahip olmakla birlikte, mirasçıların "saklı pay" haklarını ihlal etmemelidir. TMK m. 505 uyarınca mirasbırakan, ancak mirasının saklı paylar dışında kalan kısmında (tasarruf edilebilir kısım) tasarrufta bulunabilir [10]. Mirasbırakanın sağlığında yaptığı karşılıksız kazandırmalar (bağışlamalar), TMK m. 565 kapsamında saklı payı ihlal ettikleri ölçüde "tenkis" davasına konu olurlar [11]. Özellikle saklı pay kurallarını etkisiz kılmak amacıyla yapıldığı açık olan veya ölümünden önceki bir yıl içinde adet üzere verilen hediyeler dışında yapılan bağışlamalar tenkise tabidir [11, 12]. TBK m. 286'daki "miras hukukundan doğan sınırlamalar saklı kalmak üzere" ifadesi [1], tam ehliyetli kişinin bağışlamasının geçerli olacağını ancak saklı payın ihlali durumunda TMK hükümlerine göre tenkis yaptırımının uygulanacağını teyit etmektedir.
TBK m. 286/2 fıkrası uyarınca, bağışlamayı izleyen "bir yıl içinde başlatılmış bir yargılama sonucunda" bağışlayanın savurganlığı yüzünden kısıtlanmasına karar verilirse, ilgili bağışlama işlemi mahkemece iptal edilebilir [1, 5]. Bu hüküm, savurgan kimsenin kısıtlanma kararından önceki dönemde yaptığı malvarlığını tüketici işlemlerini etkisiz kılmayı amaçlar. Dikkat edilmesi gereken unsur; bir yıllık sürenin kısıtlama kararının verilmesi için değil, "kısıtlama yargılamasının başlatılmış olması" (davanın açılması veya vesayet makamının resen harekete geçmesi) için aranmasıdır. İptal hakkı, bağışlamanın yapıldığı tarihte kişinin henüz ehliyetli (ancak savurgan) olmasına rağmen, fiili durumun geçmişe etkili olarak düzeltilmesine imkân veren kendine özgü (sui generis) bir yenilik doğuran bozucu haktır.
Yargıtay Hukuk Genel Kurulu ve ilgili Hukuk Daireleri kararlarında, ehliyetsizlik nedeniyle geçersiz olan bağışlama işlemleri ile ehliyetli olmakla birlikte miras ve aile hukukuna aykırı işlemlere ilişkin katı sınırlar çizilmiştir. Yargıtay içtihatlarına göre, ehliyetsiz (örneğin akıl hastalığı, yaşlılık demansı/alzheimer vb. ayırt etme gücü bulunmayan) bir kişinin yapmış olduğu bağışlama sözleşmeleri TMK m. 15 gereğince kesin hükümsüzdür ve herhangi bir süreye bağlı olmaksızın tapu iptal ve tescil yahut iade davasına konu edilebilir.
Öte yandan Yargıtay, bağışlama işleminin sağlığında tam ehliyetli bir muris tarafından yapılmış olması durumunda dahi, "muris muvazaası" veya "tenkis" iddiaları çerçevesinde işlemi derinlemesine incelemektedir. Murisin asıl iradesinin saklı paylı mirasçılardan mal kaçırmak (bağışlama) olduğu ancak görünürde satış işlemi yapıldığı durumlarda Yargıtay 1. Hukuk Dairesi'nin yerleşik içtihatları (özellikle 1.4.1974 tarihli YİBK), işlemin hem muvazaa hem de şekil noksanlığı sebebiyle kesin hükümsüz olduğuna hükmetmektedir. Gerçek bir bağışlamanın mevcut olduğu ancak saklı payın ihlal edildiği durumlarda ise Yargıtay, iptal değil, sadece saklı payı ihlal eden oranda "tenkis" yapılması gerektiğini içtihat etmektedir.
Olay 1 (Miras Hukukundan Doğan Sınırlama): Yetmiş yaşında, akıl sağlığı yerinde ve tam fiil ehliyetine sahip olan iş insanı (A), vefatından iki ay önce sahibi olduğu en değerli taşınmazını yakın arkadaşı (B)'ye hiçbir bedel almaksızın tapuda bağışlamış ve işlemi tescil ettirmiştir. (A)'nın vefatından sonra tek yasal mirasçısı olan oğlu (C), babasının bu devasa bağışlaması nedeniyle kendi yasal miras ve saklı payının tamamen ortadan kalktığını öğrenmiştir. Hukuki analiz: TBK m. 286/1 uyarınca (A) tam ehliyetli olduğundan bağışlama işlemi borçlar hukuku bakımından geçerlidir. Ancak hüküm, miras hukukundan doğan sınırlamaları saklı tuttuğundan, oğul (C)'nin TMK m. 506 (saklı pay) ve m. 565/3 (ölümden önceki bir yıl içinde yapılan bağışlamalar) uyarınca tenkis davası açma hakkı doğmuştur [10, 11]. Sözleşme iptal edilmez, ancak (C)'nin saklı payını ihlal eden kısım orantılı olarak (B)'den tenkis (indirim) yoluyla geri alınır [14].
Olay 2 (Savurganlık Nedeniyle İptal): (X), yüklü bir mirasa konduktan sonra gece hayatında ve lüks tüketimde aşırı harcamalar yapmaya başlamış, 01.03.2023 tarihinde piyasa değeri oldukça yüksek olan antika koleksiyonunu değerini dahi bilmeyen bir tanıdığı (Y)'ye bağışlamıştır. Ailesi, (X)'in malvarlığını tamamen yitirmekte olduğunu fark ederek 15.08.2023 tarihinde Sulh Hukuk Mahkemesi'ne savurganlık nedeniyle kısıtlanma talebiyle başvurmuştur. Dava sonucunda (X)'in kısıtlanmasına karar verilmiş ve kendisine vasi atanmıştır. Hukuki analiz: TBK m. 286/2 gereğince, kısıtlama davası bağışlama işlemi olan 01.03.2023 tarihini izleyen bir yıl içinde (15.08.2023 tarihinde) başlatıldığından ve dava sonucunda savurganlık nedeniyle kısıtlılık kararı verildiğinden, atanan vasi bu bağışlamanın mahkemece iptalini talep edebilir [1, 5]. (Y), kazanımını iade etmekle yükümlü olacaktır.
TBK m. 286'nın, kişisel özgürlükler ile ailenin ekonomik bütünlüğü ve mirasçıların korunması arasındaki hassas dengeyi tesis ettiği görülmektedir. Madde metninde yer alan "eşler arasındaki mal rejiminden veya miras hukukundan doğan sınırlamalar saklı kalmak üzere" ibaresi, Medeni Kanun kurallarına yapılan zaruri ve tamamlayıcı bir yönlendirmedir. Doktrinde eleştirilen hususlardan biri, savurganlık nedeniyle geriye dönük iptal hakkı tanıyan 2. fıkranın, iyiniyetli üçüncü kişilerin (bağışlananların) hukuki güvenliğini ciddi şekilde sarsma potansiyelidir. Bir bağışlamanın yapıldığı esnada tam anlamıyla ehliyetli olan kişinin, daha sonradan başlatılan bir vesayet davasıyla geçmişteki işleminin iptal edilebilir hale gelmesi, "işlem güvenliği" prensibine yönelik istisnai ve sert bir müdahaledir. Nitekim Fikret Eren ve Turgut Öz gibi akademisyenler, bu tip yenilik doğuran bozucu hakların olağanüstü karakter taşıdığını ve kanunun aradığı süre (1 yıl) ile kısıtlanma sebebi (savurganlık) kurallarının dar yorumlanması gerektiğini, aksi halde mülkiyetin istikrarının zedeleneceğini savunmaktadır. Reform önerileri kapsamında, söz konusu iptal davasının üçüncü kişilere (özellikle devredilen malı devralan başka iyiniyetli kişilere) karşı ileri sürülüp sürülemeyeceğinin (ayni etkisinin) madde metninde daha sarih biçimde ifade edilmesi gerektiği vurgulanmaktadır.
Bu yorum, Av. Fethi Güzel tarafından akademik dürüstlük ve bilimsel araştırma ilkeleri çerçevesinde hazırlanmıştır. Yalnızca doktrin ve yargı kararları çerçevesinde objektif olarak sunulmuştur.