II. Bağışlanan için
Madde 287 - Fiil ehliyeti bulunmayan kişi ayırt etme gücüne sahipse, bağışlamayı kabul edebilir. Ancak, bağışlananın yasal temsilcisi bu kişinin bağışlamayı kabulünü yasaklar veya bağışlanılan şeyin geri verilmesini emrederse, bağışlama ortadan kalkar.
Akademik Değerlendirme
Türk Borçlar Kanunu’nun (TBK) Özel Hükümler kısmında, Bağışlama Sözleşmesi başlığı altında yer alan 287. madde, bağışlananın ehliyetini düzenlemektedir [1, 2]. Bağışlama sözleşmesi, bağışlayanın sağlararası sonuç doğurmak üzere malvarlığından bağışlanana karşılıksız olarak bir kazandırma yapmayı üstlendiği sözleşmedir (TBK m. 285) [1]. Her ne kadar bağışlama, yalnızca bağışlayana borç yükleyen (tek tarafa borç yükleyen) bir sözleşme olsa da, hukuki niteliği itibarıyla bir "sözleşme" olması sebebiyle bağışlananın da kabul iradesini gerektirir.
TBK m. 287 hükmü, Türk Medeni Kanunu'nun (TMK) ehliyet sistemine dair genel kurallarının borçlar hukukundaki özel ve somut bir yansımasıdır. TMK m. 16 uyarınca, ayırt etme gücüne sahip küçükler ve kısıtlılar (doktrindeki yaygın adlandırmayla "sınırlı ehliyetsizler"), yasal temsilcilerinin rızası olmadıkça kendi işlemleriyle borç altına giremezler [3]. Ancak yasa koyucu, bu kurala iki önemli istisna getirmiştir: Karşılıksız kazanmada ve kişiye sıkı sıkıya bağlı hakları kullanmada yasal temsilcinin rızası gerekli değildir [3, 4].
İşte TBK m. 287 hükmü, TMK m. 16'daki "karşılıksız kazanma" (ivazsız iktisap) istisnasının bağışlama sözleşmesi bağlamındaki karşılığıdır. Madde, sınırlı ehliyetsizin bağışlama sözleşmesini tek başına kabul edebileceğini; ancak yasal temsilcisinin pedagojik, ahlaki veya malvarlıksal koruma saikleriyle bu işleme sonradan müdahale edebileceğini (yasaklama veya iadeyi emretme) öngörmektedir [2, 5]. Bu düzenleme ile bir yandan sınırlı ehliyetsizin malvarlığını artırıcı işlemlere taraf olabilmesi kolaylaştırılmış, diğer yandan yasal temsilcinin velayet/vesayet hakkından doğan koruma ve denetim işlevi güvence altına alınmıştır.
Maddede ifade edilen "fiil ehliyeti bulunmayan kişi ayırt etme gücüne sahipse" ibaresi, medeni hukuktaki "sınırlı ehliyetsizler" kategorisine işaret etmektedir. TMK m. 10 ve m. 11 çerçevesinde ergin olmayan (küçük) veya ergin olmakla birlikte kısıtlanmış olan, ancak TMK m. 15 kapsamında ayırt etme gücünden (temyiz kudretinden) yoksun olmayan kişiler bu gruba girer [3, 6]. Bu kişilerin kendi başlarına yaptıkları borçlandırıcı işlemler kural olarak yasal temsilcilerinin onamasına (icazetine) tabi olup, onama verilinceye kadar "askıda geçersiz" kabul edilir [4]. Ancak TBK m. 287, bağışlama kabulünün bu kuralın dışında olduğunu tasdik eder.
Bağışlama, bağışlayan bakımından malvarlığında bir eksilme (fakirleşme), bağışlanan bakımından ise hiçbir ivaz (karşılık) ödemeksizin bir zenginleşme doğurur [7]. Bu niteliği itibarıyla saf bir "karşılıksız kazandırma"dır [1]. Sınırlı ehliyetsiz, bağışlayanın icabını tek başına kabul edebilir ve sözleşme, yasal temsilcinin rızasına ihtiyaç duyulmaksızın yapıldığı anda geçerli olarak kurulur. Sınırlı ehliyetsizin bu işlemi yaparken yasal temsilcisinden önceden izin (muvafakat) veya sonradan onay (icazet) almasına gerek yoktur.
Sözleşme geçerli olarak kurulsa dahi, yasal temsilciye (veli veya vasi) bu sözleşmeyi ortadan kaldırma yetkisi tanınmıştır [2]. Yasal temsilci, "kabulü yasaklayarak" (henüz ifa edilmemiş bir bağışlama sözü verme durumunda) veya "şeyin geri verilmesini emrederek" (elden bağışlama veya ifa edilmiş bir bağışlama durumunda) sözleşmeyi geçmişe etkili (ex tunc) olarak ortadan kaldırabilir [2, 5]. Kanun koyucu, görünüşte sınırlı ehliyetsizin malvarlığını artırıcı bir işlem olsa da, bağışlamanın arkasında ahlaki bir bağımlılık yaratma, küçüğü veya kısıtlıyı istismar etme ya da ailevi değerlere aykırı bir durum (örneğin uygunsuz bir hediye) bulunabileceği ihtimalini göz önüne alarak yasal temsilciye bir nevi "bozucu yenilik doğuran hak" tanımıştır.
Yargıtay içtihatlarında, sınırlı ehliyetsizlerin fiil ehliyeti ve TMK m. 16 bağlamındaki "karşılıksız kazanma" kavramı titizlikle yorumlanmaktadır. Yargıtay kararlarında yerleşik olan ilke, bir işlemin "karşılıksız kazanma" sayılabilmesi için sınırlı ehliyetsizin malvarlığında hiçbir şekilde pasif bir artışa veya mevcut bir hakkın kaybına neden olmaması gerektiğidir [12].
Örneğin Yargıtay, ergin olmayan bir işçinin işvereni ibra etmesi (alacaktan feragat) işlemini değerlendirirken, ibranın sınırlı ehliyetsizin malvarlığında bir azalma yaratması (borç altına girmese de hakkından vazgeçmesi) sebebiyle, yasal temsilcinin rızası olmaksızın küçüğün tek başına ibra sözleşmesi yapamayacağına hükmetmiştir [12]. Bu çerçevede, Yargıtay'ın bağışlama kabulüne yaklaşımı şudur: İşlem saf bir bağışlama ise (TBK m. 287 uyarınca) küçüğün kabulü geçerlidir. Ancak karşı taraf, bağışlama adı altında aslında şarta bağlı, yüklemeli veya küçüğü dolaylı yoldan borç altına sokan bir işlem yapıyorsa, Yargıtay bu işlemi "karşılıksız kazanma" kapsamında değerlendirmemekte ve baştan itibaren yasal temsilcinin icazetine (onayına) tabi, askıda geçersiz bir işlem olarak nitelemektedir. Yasal temsilcinin TBK m. 287 cümlesi 2 uyarınca verdiği iade emri veya yasaklama kararı ise, hukuki niteliği itibarıyla mahkeme kararına gerek olmaksızın sözleşmeyi geçmişe etkili ortadan kaldıran tek taraflı, bozucu yenilik doğuran bir irade beyanı olarak kabul edilmektedir.
Olay 1 (Saf Bağışlama ve Yasal Temsilcinin Müdahalesi): 17 yaşındaki (ayırt etme gücüne sahip) (A), bir teknoloji firması tarafından düzenlenen yarışmada birinci olmuş ve firma (A)'ya yüksek değerli bir bilgisayar bağışlamış, bilgisayar (A)'ya teslim edilmiştir. (A)'nın velayet hakkına sahip babası (B), firmanın bu bağışlamayı ticari reklam amacıyla küçüğün görüntülerini kullanarak istismar ettiğini düşünmüş ve TBK m. 287 uyarınca bilgisayarın firmaya iade edilmesini emretmiştir. Hukuki analiz: Somut olayda (A), sınırlı ehliyetsizdir. Bilgisayarın kendisine verilmesi saf bir elden bağışlamadır ve TBK m. 287, c. 1 uyarınca (A) bunu tek başına geçerli olarak kabul etmiştir. Ancak TBK m. 287, c. 2 uyarınca yasal temsilci olan baba (B)'ye tanınan yetki mutlak olup, gerekçe göstermeksizin bağışlamayı ortadan kaldırma hakkına sahiptir. B'nin iade emri ile birlikte bağışlama sözleşmesi ortadan kalkar (ex tunc) ve bilgisayarın firmaya sebepsiz zenginleşme (TBK m. 77) veya ayni hak (istihkak) kuralları çerçevesinde iade edilmesi gerekir.
Olay 2 (Yüklemeli Bağışlama Durumu): Vesayet altındaki 20 yaşındaki kısıtlı (C)'ye (ayırt etme gücünü haizdir), dedesi (D) tarafından değerli bir taşınmaz bağışlanmak istenmektedir. Ancak dede, taşınmazın üzerinde bulunan ödenmemiş yüklü miktardaki vergi borçlarının ve ipotek bedellerinin (C) tarafından ödenmesi yüklemesiyle (şartıyla) bu bağışlamayı yapmaktadır. (C) tapu sicil müdürlüğünde işlemi kabul etmek istemektedir. Hukuki analiz: TBK m. 291 uyarınca bu bir yüklemeli bağışlamadır [8]. Taşınmazın edinilmesi kısıtlı (C)'nin malvarlığına bir aktif sağlasa da, vergi ve ipotek borçlarını üstlenmesi onun bakımından "borç altına girmek" anlamını taşır. TMK m. 16'daki salt "karşılıksız kazanma" kavramının dışına çıkıldığı için, TBK m. 287'nin doğrudan uygulanması ile (C)'nin tek başına işlemi kabul etmesi mümkün değildir. İşlemin geçerli olabilmesi için vesayet makamının ve yasal temsilcinin (vasinin) önceden izni veya sonradan icazeti ile kanuni şartların yerine getirilmesi zorunludur [3, 13].
TBK m. 287 hükmü, İsviçre Borçlar Kanunu'ndaki (OR) paralel düzenlemeler ve Türk doktrinindeki temel tartışmalar ışığında incelendiğinde, bazı teorik belirsizlikler barındırmaktadır. Doktrinde (Fikret Eren, Turgut Öz, M. Kemal Oğuzman gibi yazarların genel yaklaşımları çerçevesinde), yasal temsilciye tanınan "yasaklama veya iadeyi emretme" hakkının hukuki niteliği tartışma konusudur.
Baskın akademik görüşe göre bu hak, sözleşmenin "bozucu şarta" bağlı olarak kurulması anlamına gelmemekte; bizzat yasal temsilciye tanınmış bir "bozucu yenilik doğuran hak" (Gestaltungsrecht) niteliği taşımaktadır [14]. Madde metnindeki "bağışlama ortadan kalkar" (ex tunc) ibaresi de bu fesih/iptal etkisini doğrular mahiyettedir.
Eleştirel açıdan, yasanın yasal temsilciye bu hakkı kullanması için spesifik bir süre getirmemiş olması, bağışlayan bakımından ciddi bir hukuki belirsizlik (hukuki güvensizlik) yaratmaktadır. Bağışlayan taraf, yıllar sonra dahi yasal temsilcinin iade emriyle karşılaşma riski taşıdığını iddia edebilir. Bu nedenle, de lege ferenda (olması gereken hukuk) bakımından, yasal temsilcinin bu hakkını "öğrenme tarihinden itibaren işlemeye başlayacak örneğin altı aylık veya bir yıllık kısa bir hak düşürücü süreye" tabi tutmak, sözleşme güvenliği ve hukuki istikrar ilkesi ile çok daha uyumlu olacaktır. Ayrıca, kısmen külfet yükleyen bağışlamalar (yüklemeli bağışlamalar) ile saf bağışlamalar arasındaki sınırın, kanunda daha net ve somut ölçütlerle (örneğin külfetin, kazanımın ekonomik değerini aşmadığı haller için) ifade edilmesi, uygulamadaki muhtemel yorum zorluklarını giderecektir.
Bu yorum, Av. Fethi Güzel tarafından akademik dürüstlük ve bilimsel araştırma ilkeleri çerçevesinde hazırlanmıştır. Yalnızca doktrin ve yargı kararları çerçevesinde objektif olarak sunulmuştur.