B. Hükümleri I. Ödünç alanın kullanım hakkı
Madde 380 - Ödünç alan, ödünç konusunu ancak sözleşmede kararlaştırılan şekilde, sözleşmede hüküm yoksa niteliğine veya özgülendiği amaca göre kullanabilir. Ödünç alan, ödünç konusunu başkasına kullandıramaz. Ödünç alan, bu hükümlere aykırı davrandığı durumlarda, beklenmedik hâllerden doğan zararlardan da sorumludur. Ancak, bu hükümlere uymuş olsaydı bile zararın doğacağını ispat ederse sorumluluktan kurtulur.
Akademik Değerlendirme
6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu’nun (TBK) Özel Hükümler kısmında, Beşinci Bölüm altında "Ödünç Sözleşmeleri" başlığıyla düzenlenen sözleşme tiplerinden ilki "Kullanım Ödüncü" (Ariyet) sözleşmesidir [1, 2]. TBK m. 379 hükmü uyarınca kullanım ödüncü, ödünç verenin bir şeyin karşılıksız olarak kullanılmasını ödünç alana bırakmayı ve ödünç alanın da o şeyi kullandıktan sonra geri vermeyi üstlendiği sözleşmedir [2]. Bu tanımın hemen ardından gelen TBK m. 380 hükmü ise, sözleşmenin asıl ifa aşamasına ve ödünç alanın (müstair) sahip olduğu kullanım hakkının sınırlarına ilişkin temel maddi hukuk kurallarını ihdas etmektedir [2].
TBK m. 380 hükmü, mülga 818 sayılı Borçlar Kanunu'nun (eBK) 300. maddesinin ve İsviçre Borçlar Kanunu'nun (OR) 306. maddesinin güncel Türkçe ile ifade edilmiş karşılığıdır (Kaynaklar dışı ek bilgi: Bu yöndeki sistematik İsviçre-Türk Borçlar Hukuku doktrininde yerleşiktir). Bu hüküm, ödünç alanın sözleşme konusu malı ne şekilde kullanabileceğini, başkasına kullandırma yasağını ve kullanım sınırlarının aşılması (sözleşmeye aykırılık) hâlinde devreye girecek olan ağırlaştırılmış sorumluluk (beklenmedik hâlden sorumluluk) rejimini düzenlemektedir [2].
Kullanım ödüncü sözleşmesi, doğası gereği karşılıksız (ivazsız) bir sözleşme olup, sadece ödünç alanın menfaatine hizmet etmektedir [3, 4]. Roma hukuku temellerine (commodatum) dayanan bu kurumda, ödünç alan malı ivazsız kullandığı için, edim yükümlülükleri ve özen borcu son derece katı ilkelere bağlanmıştır [4, 5]. TBK m. 380, bu tarihsel ve dogmatik altyapının modern hukuktaki tezahürüdür ve ödünç alanın dürüstlük kuralına (TMK m. 2) ve ahde vefa ilkesine uygun davranmasını güvence altına almayı amaçlamaktadır.
TBK m. 380/f. 1 uyarınca ödünç alan, ödünç konusunu ancak sözleşmede kararlaştırılan şekilde kullanabilir; sözleşmede sarih bir hüküm yoksa eşyanın niteliğine veya özgülendiği amaca göre kullanmak zorundadır [2]. Bu kural, kullanım hakkının sınırlarını çizer. Ödünç alan, sözleşme sınırları içinde kaldığı ve amaca uygun kullanım sergilediği sürece, eşyada meydana gelen olağan yıpranmalardan sorumlu tutulamaz [6].
Doktrinde Fikret Eren ve Halûk Tandoğan gibi yazarların eserlerinde de vurgulandığı üzere, kullanım ödüncünde malın tahsis amacı dışına çıkılması borca aykırılık teşkil eder [7, 8]. Eşyanın niteliğine göre kullanım, objektif bir değerlendirmeyi gerektirir. Örneğin, binek atı olarak ödünç verilen bir hayvanın yük taşımada kullanılması, eşyanın niteliğine ve tahsis amacına açıkça aykırıdır.
Maddenin ikinci fıkrası, "Ödünç alan, ödünç konusunu başkasına kullandıramaz" şeklindeki kesin emredici yasağı içerir [2]. Kullanım ödüncü sözleşmesi, genellikle taraflar arasındaki güven ilişkisine dayanan ve şahsa bağlı (intuitu personae) nitelik taşıyan bir hukuki ilişkidir. Ödünç veren, eşyasını yalnızca güvendiği, özelliklerini bildiği ödünç alana tahsis iradesiyle hareket eder. Bu nedenle, ödünç alanın rıza hilafına malı üçüncü bir kişiye kullandırması, sözleşmenin esaslı ihlali niteliğindedir.
TBK m. 380/f. 3 hükmünün ilk cümlesi, borca aykırılığın ağırlaştırılmış bir yaptırımını düzenlemektedir: "Ödünç alan, bu hükümlere aykırı davrandığı durumlarda, beklenmedik hâllerden doğan zararlardan da sorumludur" [2].
Kural olarak, genel borçlar hukuku prensiplerine göre borçlu, kusuru olmaksızın meydana gelen ve engellenemeyen "beklenmedik hâl" (casus) veya "mücbir sebep" (vis maior) teşkil eden durumlardan sorumlu tutulamaz [9-11]. Ancak TBK m. 380, kullanım sınırlarını aşan veya malı başkasına kullandıran ödünç alanı, bu kusurlu ihlali nedeniyle adeta bir kusursuz sorumluluk (veya garanti) rejimine tâbi tutmaktadır. Roma hukukundan günümüze intikal eden bu kuralın temel mantığı şudur: Ödünç alanın sözleşmeye aykırı davranışı olmasaydı, eşya o beklenmedik tehlike ile hiç karşılaşmayacaktı [12, 13]. Örneğin, ziyafette kullanılmak üzere ödünç alınan gümüş takımlarının, sözleşmeye aykırı olarak denizaşırı bir gemi yolculuğuna götürülmesi ve geminin korsanlarca basılması veya batması (naufragium) durumunda, normalde mücbir sebep sayılabilecek bu olaydan ödünç alan sorumlu olacaktır [12, 14].
Fıkranın son cümlesi, ağırlaştırılmış sorumluluğun istisnasını teşkil eder: "Ancak, bu hükümlere uymuş olsaydı bile zararın doğacağını ispat ederse sorumluluktan kurtulur" [2].
Bu müessese, nedensellik bağının (illiyet bağının) kesilmesi teorisinin özel bir yansımasıdır. Ödünç alan, sözleşmeyi ihlal etmiş olsa dahi, meydana gelen zararlı sonucun, mal sözleşmeye uygun kullanılsaydı bile muhakkak gerçekleşeceğini ispatlayarak sorumluluktan kurtulabilir [15]. Örneğin, belirli bir bölgede binilmesi için ödünç verilen atın, sözleşmeye aykırı olarak farklı bir uzak bölgeye götürülmesi ve orada deprem nedeniyle telef olması durumunda; eğer o deprem atın asıl bulunması gereken bölgeyi de yıkmış ve at orada kalsaydı dahi kesinlikle telef olacak idiyse, ödünç alan illiyet bağının bulunmadığını ispat ederek sorumluluktan kurtulabilir [15].
(Kaynaklar dışı ek bilgi: Yargıtay kararlarına ilişkin genel doktriner analiz şu şekildedir) Yargıtay Hukuk Genel Kurulu ve ilgili Hukuk Daireleri, kullanım ödüncü sözleşmesinde (ariyet) malın iade edilememesi veya hasara uğraması durumunda TBK m. 380 hükmünü katı bir şekilde uygulamaktadır. Yargıtay içtihatlarında, ödünç alanın kullanım ödüncü sözleşmesi çerçevesinde malı iade borcunu yerine getirmemesi hâlinde doğan zararlardan sorumlu olacağı, bu zarardan kurtulmak için "beklenmedik hâl" savunmasına başvurabilmesinin ancak malı "sözleşmede öngörülen tahsis amacına uygun ve bizzat kullanması" koşuluna bağlı olduğu vurgulanmaktadır. Malın yetkisiz olarak üçüncü kişilere devredilmesi veya mutad dışı riskli işlerde kullanılması sonucu oluşan hasarlarda Yargıtay, illiyet bağının varsayımsal olarak dahi kesildiğinin (kurtuluş kanıtının) çok sıkı delillerle ispat edilmesini aramaktadır.
Olay 1: A (ödünç veren), kendisine ait lüks otomobilini, yalnızca şehir içinde hafta sonu gezintisinde kullanması amacıyla B'ye (ödünç alan) ivazsız olarak ödünç vermiştir. B, aracı sözleşmeye aykırı olarak arkadaşı C'ye vermiş ve C aracı kullanırken otoyolda tamamen kendi kontrolü dışında yıldırım düşmesi sonucu araç ağır hasar görmüştür. Hukuki analiz: TBK m. 380/f. 2 uyarınca ödünç alan B, aracı başkasına (C'ye) kullandırma yasağını ihlal etmiştir [2]. Araç yıldırım düşmesi gibi bir mücbir sebep/beklenmedik hâl sonucunda hasar görmüş olsa dahi, TBK m. 380/f. 3 gereğince B bu hasardan şahsen sorumludur [2]. B'nin sorumluluktan kurtulabilmesi için, "Eğer aracı C'ye vermeseydim ve kendim kullansaydım veya garajda tutsaydım dahi o yıldırım araca yine de isabet edecekti" şeklinde bir kurtuluş kanıtı getirmesi gerekir ki, hayatın olağan akışında bu ispat imkânsıza yakındır.
Olay 2: Bir tarım işletmesi, sadece buğday hasadı için özel olarak tasarlanmış bir biçerdöveri komşu işletmeye 10 günlüğüne bedelsiz ödünç vermiştir. Komşu işletme bu makineyi, sözleşmeye aykırı olarak taşlık bir arazide toprak kazımak için kullanmış; aynı gece bölgede meydana gelen devasa bir sel felaketi sonucu makine sürüklenerek kullanılamaz hâle gelmiştir. Hukuki analiz: Makine sözleşmeye aykırı ve niteliği dışında kullanılmıştır (TBK m. 380/f. 1) [2]. Ancak sel felaketi bölgesel düzeyde gerçekleşmiş ve makine sözleşmeye uygun şekilde buğday tarlasında bırakılsaydı dahi aynı sel suları altında kalıp yok olacağı meteorolojik ve coğrafi verilerle ispatlanabiliyorsa; ödünç alan, farazi illiyet bağını kanıtlamış sayılır ve TBK m. 380/f. 3 son cümlesi uyarınca sorumluluktan kurtulur [2, 15].
Türk ve İsviçre Borçlar Hukuku doktrininde, TBK m. 380 (OR m. 306) hükmünün taşıdığı sert sorumluluk rejimi zaman zaman tartışmalara konu olmaktadır. Hüküm, ödünç alanı kendi kusuru olmaksızın meydana gelen zararlardan sorumlu tutması itibarıyla, "kusursuz sorumluluk" (objektif sorumluluk) hallerine yaklaşan ağır bir rejim ihdas etmiştir [4, 21]. Tarihsel kökenlerindeki custodia (gözetim/nezaret) sorumluluğu, modern kusur sorumluluğu ilkeleriyle tam olarak örtüşmese de, kanun koyucu ivazsız bir yararlanma sağlayan ödünç alanın, dürüstlük ve sadakat borcuna azami riayetini temin etmek için bu katı kuralı korumuştur [4].
Doktrinde (örneğin Fikret Eren, Kemal Oğuzman, Turgut Öz, Halûk Tandoğan gibi müelliflerin yaklaşımlarında), bu hükmün yalnızca ivazsız bir sözleşme olan kullanım ödüncünün doğasından kaynaklanan bir denge arayışı olduğu kabul edilir (Kaynaklar dışı doktriner atıf). Kanun, bir taraftan ödünç verenin malvarlığını tamamen bedelsiz olarak bir başkasının tahsisine bırakmasındaki iyi niyeti korumakta; diğer taraftan ödünç alanın, malı bir malikmiş gibi dilediğine kullandırmasının ve tehlikeye atmasının önüne set çekmektedir. Lafzi açıdan "bu hükümlere uymuş olsaydı bile zararın doğacağını ispat" cümlesi, varsayımsal (hipotetik) illiyet bağı kuramının yasalaşmış en somut ve başarılı örneklerinden biri olarak gösterilmekte olup, normatif yapısında belirgin bir zafiyet bulunmamaktadır.
Bu yorum, Av. Fethi Güzel tarafından akademik dürüstlük ve bilimsel araştırma ilkeleri çerçevesinde hazırlanmıştır. Yalnızca doktrin ve yargı kararları çerçevesinde objektif olarak sunulmuştur. İlgili kanun maddelerinin yorumlanmasında İsviçre-Türk borçlar hukuku dogmatiğine bağlı kalınmış, tarihsel kökenler ve güncel mevzuat hükümleri bağdaştırılarak incelenmiştir.