2. Komisyon ücreti a. İsteme hakkı
Madde 539 - Komisyoncu, ücretinin ödenmesini kendisine verilen işi yapınca isteyebileceği gibi, işin yapılmaması vekâlet verene yükletilebilen bir sebepten kaynaklanması hâlinde de isteyebilir. Komisyoncu, başka sebeplerle işin yapılamaması durumunda, ancak emeğinin yerel âdete göre belirlenecek karşılığını isteyebilir.
Akademik Değerlendirme
6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu’nun (TBK) Özel Hükümler kısmında, Onbirinci Bölüm altında düzenlenen "Komisyon Sözleşmesi", doğası gereği bir işgörme sözleşmesidir [1], [2]. TBK m. 532/1 uyarınca alım veya satım komisyonculuğu; komisyoncunun belirli bir ücret karşılığında, kendi adına ve fakat vekâlet verenin (müvekkilin) hesabına kıymetli evrak ve taşınırların alım veya satımını üstlendiği sözleşme olarak tanımlanmaktadır [3]. Bu tanımdan da anlaşılacağı üzere, komisyon sözleşmesinin kurucu unsurlarından biri "ücret"tir; zira komisyoncu bu faaliyeti mutlak surette bir ivaz (ücret) karşılığında gerçekleştirir [3], [4].
TBK m. 539 hükmü, komisyoncunun bu kurucu unsur olan ücret alacağına ne zaman ve hangi koşullarda hak kazanacağını, ayrıca işin tamamlanamaması riskinin taraflar arasında nasıl paylaştırılacağını son derece detaylı bir biçimde düzenlemektedir [5]. Türk-İsviçre Borçlar Hukuku sistematiğinde komisyon sözleşmesi, vekâlet sözleşmesinin (TBK m. 502 vd.) dolaylı temsil yetkisi içeren özel bir görünümü olarak kabul edildiğinden (TBK m. 532/2), işin ifası ve ücrete hak kazanma rejimi de bu hususiyetlere göre şekillenmiştir [3]. TBK m. 539, komisyoncunun ücrete hak kazanmasını kural olarak "işin yapılması" (ifa) şartına bağlamış, ancak işin müvekkil kusuruyla veya harici sebeplerle yapılamaması durumlarına ilişkin hakkaniyet odaklı istisnalar getirerek menfaatler dengesini tesis etmiştir [5], [4].
Maddenin lafzı ve ruhu incelendiğinde, komisyoncunun ücret alacağının doğumu üç temel ihtimale göre tasnif edilmiştir.
TBK m. 539/1'in ilk cümlesi uyarınca, komisyoncu ücretini kural olarak kendisine tevdi edilen işi yapınca isteyebilir [4], [5]. Komisyonculuk kurumunda "işin yapılması", komisyoncunun kendi adına ve müvekkil hesabına üçüncü kişiyle alım veya satım sözleşmesini geçerli bir biçimde akdetmesi anlamına gelir [3]. Komisyoncu, dolaylı temsilci sıfatıyla hareket ettiği için, üçüncü kişiyle kurulan sözleşmenin tarafı bizzat kendisidir [4]. Dolayısıyla, üçüncü kişiyle sözleşmenin akdedilmesiyle birlikte, müvekkil ile komisyoncu arasındaki iç ilişkide komisyoncu asli edimini yerine getirmiş sayılır ve ücrete hak kazanır. Ücretin nispi veya maktu olarak kararlaştırılmış olması bu kuralı değiştirmez [4].
TBK m. 539/1'in ikinci cümlesi, işin tamamlanamamasına bizzat müvekkilin (vekâlet verenin) sebep olması ihtimalini düzenlemiştir [4]. Doktrinde de isabetle vurgulandığı üzere, alacaklı temerrüdü veya müvekkilin sözleşmeye aykırı talimatları/engellemeleri nedeniyle komisyoncu üçüncü kişiyle sözleşmeyi kuramazsa, yine de kararlaştırılan ücrete tam olarak hak kazanacaktır [4], [5]. Örneğin, TBK m. 535 gereği piyasa şartlarındaki ani değişiklikler nedeniyle müvekkilin belirlediği fiyattan malı satamayacağını anlayan komisyoncu durumu müvekkiline bildirmiş, ancak müvekkil sessiz kalarak veya olumsuz yanıt vererek işlemin yapılmasına engel olmuşsa, bu durum müvekkile yüklenebilen bir sebep olarak kabul edilir ve komisyoncunun ücret hakkı mahfuz kalır [4], [6].
TBK m. 539/2, komisyoncunun veya müvekkilin kusuru olmaksızın, harici ve objektif nedenlerle (örneğin mücbir sebepler, piyasada alıcı/satıcı bulunamaması) işin gerçekleştirilememesi durumunu düzenler. Bu ihtimalde komisyoncuya tam ücret ödenmez. Ancak, harcadığı mesainin ve emeğin karşılıksız kalmaması adına, "yerel bir âdetin bulunması şartıyla" ve komisyoncunun emeğiyle orantılı olacak şekilde bir karşılık (ücret) talep edebileceği hükme bağlanmıştır [6], [5]. Burada kanun koyucu, ifa riskini paylaştırırken "yerel âdet" (teamül) unsurunu kurucu bir şart olarak aramıştır.
Bu maddenin, borçlar hukuku sistematiği içindeki diğer kurumlarla organik ve tamamlayıcı bir ilişkisi bulunmaktadır:
Yargıtay kararlarında ve yerleşik içtihatlarda komisyon sözleşmesinden doğan ücret alacağı davaları, genellikle ispat yükü ve sözleşmenin hukuki tavsifi üzerinden şekillenmektedir. Yargıtay, bir para borcu niteliğinde olan komisyon ücretinin, alacaklının (komisyoncunun) bulunduğu yerleşim yerinde ifa edilmesi gereken (götürülecek) bir borç olduğunu kabul etmektedir [6].
İçtihatlarda istikrar kazanan bir diğer husus ispat yükünün dağılımıdır: İşin yapıldığını, yani TBK m. 539/1 uyarınca ücrete hak kazanma şartlarının gerçekleştiğini ispat külfeti komisyoncuya aittir. Buna karşılık, ücretin ne kadar olduğu, ödendiği veya kısmen ödendiği (itfa) yönündeki savunmaları ispat yükü ise müvekkile (borçluya) düşmektedir [6]. Ayrıca Yargıtay, tarafların belgeye "komisyon" adını vermelerinin tek başına sözleşmeyi komisyon sözleşmesi yapmayacağını, komisyoncunun "kendi adına ve müvekkil hesabına" hareket edip etmediğinin incelenmesi gerektiğini, aksi takdirde ilişkinin simsarlık veya adi vekâlet sayılabileceğini sıklıkla vurgulamaktadır [9].
Olay 1: Büyük ölçekli bir tarım işletmesi (Müvekkil A), ürettiği 50 ton buğdayın piyasada satılması için komisyoncu (B) ile anlaşmıştır. B, piyasa araştırmalarını tamamlamış, kendi adına ve A'nın hesabına üçüncü kişi alıcı (C) ile kesin ve bağlayıcı bir alım satım sözleşmesi akdetmiştir. Ancak A, son anda piyasa fiyatlarının artacağı beklentisiyle buğdayları B'ye teslim etmekten kaçınmış ve ifayı engellemiştir. Hukuki analiz: TBK m. 539/1 uyarınca, işin tamamlanamaması müvekkil A'ya yüklenebilen bir nedenden (ifa engeli / alacaklı temerrüdü) kaynaklanmıştır [5]. Komisyoncu B, üçüncü kişi C ile alım satım sözleşmesini kurarak kendi edimini yerine getirmiş veya getirmeye hazır hale gelmiştir. Bu nedenle B, sanki iş ifa edilmiş gibi kararlaştırılan komisyon ücretinin tamamını A'dan talep etme hakkına sahiptir [5], [4].
Olay 2: Koleksiyoner (X), nadir bulunan bir antika tablonun yurt dışındaki bir müzayededen satın alınması için komisyoncu (Y)'yi yetkilendirmiştir. Y, yurt dışına gitmiş, hazırlıklarını yapmış ancak müzayede günü tablo, öngörülemeyen ve kimseye atfedilemeyen bir yangın sonucu tamamen helak olmuştur. Hukuki analiz: Bu senaryoda işin yapılamaması müvekkil X'e yüklenebilecek bir kusurdan kaynaklanmamaktadır. Ortada objektif bir ifa imkânsızlığı vardır. TBK m. 539/2 uyarınca komisyoncu Y, kural olarak tam komisyon ücretini isteyemez. Ancak Y, bulunduğu yerdeki ticari/yerel âdetin cevaz vermesi koşuluyla, o ana kadar sarf ettiği emeğin karşılığını (ve TBK m. 538 uyarınca yaptığı seyahat vb. giderleri) X'ten talep edebilir [6], [8], [5].
TBK m. 539/2 fıkrasında yer alan "yerel âdete göre" ifadesi, doktrinde hukuki güvenlik ve belirlilik ilkeleri bağlamında eleştiriye açıktır. Müvekkile atfedilemeyen sebeplerle işin tamamlanamaması durumunda, komisyoncunun yoğun emek sarf etmiş olmasına rağmen "yerel âdet"in varlığının ispat edilememesi ihtimalinde tamamen ücretsizi kalması, hakkaniyete aykırı sonuçlar doğurabilmektedir [6]. Modern ticaret hukukunda, profesyonel olarak faaliyet gösteren ve bağlı tacir yardımcısı olmayan komisyoncuların harcadıkları mesainin mutlaka objektif bir değer ölçüsüyle (yerel âdet bulunmasa dahi) tazmin edilmesi gerektiği doktrinde tartışılmaktadır. Nitekim genel işgörme sözleşmelerinde (örneğin vekâlet) işin sonucundan ziyade harcanan nitelikli mesai ödüle şayan bulunurken, komisyonculukta katı bir yerel âdet şartı aranması daraltıcı bir yaklaşımdır.
Bu yorum, Av. Fethi Güzel tarafından akademik dürüstlük ve bilimsel araştırma ilkeleri çerçevesinde hazırlanmıştır. Yalnızca doktrin ve yargı kararları çerçevesinde objektif olarak sunulmuştur.