IV. Temsil yetkisinin sona ermesi
Madde 550 - Temsil yetkisinin verildiği ticaret siciline tescil edilmemiş olsa bile, sona erdiği tescil edilir. Temsil yetkisinin sona erdiği ticaret siciline tescil ve ilan edilmediği sürece, bu yetki iyiniyetli üçüncü kişiler için geçerliliğini korur.
Akademik Değerlendirme
Türk Borçlar Kanunu’nun (TBK) 550. maddesi, ticari temsilcilik kurumunun sona ermesi hâlinde, bu durumun ticaret siciline tescili ve ilanının üçüncü kişilerle olan hukuki ilişkilere etkisini düzenleyen temel bir normdur [1, 2]. Madde, Kanun’un "Ticari Temsilciler, Ticari Vekiller ve Diğer Tacir Yardımcıları" başlıklı onikinci bölümünde yer almaktadır [3].
Ticari hayatın en önemli unsurlarından biri olan "işlem güvenliği" (hukuki görünüşe güven) ilkesi, tacir yardımcılarının temsil yetkilerinin düzenlenmesinde temel alınmıştır [4, 5]. Bu bağlamda TBK m. 550, ticari temsilcinin temsil yetkisinin sona ermesi hâlinde, işletme sahibinin (tacirin) bu durumu ticaret siciline tescil ve ilan ettirme yükümlülüğünü öngörmektedir. İsviçre Borçlar Kanunu (OR m. 461) ile mehaz teşkil eden bu kural, ticari işletme hukuku ile borçlar hukuku arasındaki organik bağı kuran mühim bir düzenlemedir. Hükmün birinci fıkrası, tescilin mantıksal bir paradoks gibi görünen "verilmeyen yetkinin alınması" durumunu çözerken; ikinci fıkrası, ticaret sicilinin olumsuz etkisinin (tescil edilmemenin sonucunun) iyiniyetli üçüncü kişiler lehine nasıl tezahür edeceğini açıkça hükme bağlamaktadır [2].
TBK m. 547/2 uyarınca ticari temsilci atanması sicile tescil edilmek zorundadır; ancak ticari işletme sahibinin ticari temsilcinin fiillerinden sorumluluğu tescilin yapılmış olmasına bağlı değildir [6, 7]. Bir başka ifadeyle, ticari temsilcinin sicile tescili kurucu değil, açıklayıcı niteliktedir [8]. Buna karşın, TBK m. 550/1 hükmü son derece kritik bir kural getirerek; "Temsil yetkisinin verildiği ticaret siciline tescil edilmemiş olsa bile, sona erdiği tescil edilir" demektedir [1]. Kanun koyucu burada, başlangıçta tescil yükümlülüğünü ihlal etmiş olan tacirin, yetkinin sona ermesi aşamasında "nasıl olsa atanması tescil edilmemişti, sona ermesini de tescil ettirmeme gerek yok" şeklindeki olası bir savunmasını bertaraf etmiştir.
TBK m. 550/2 uyarınca, temsil yetkisinin sona erdiği ticaret siciline tescil ve ilan edilmediği sürece, bu yetki iyiniyetli üçüncü kişiler için geçerliliğini korur [2]. Bu kural, ticaret hukukuna hâkim olan "hukuki görünüşe güven" ilkesinin doğrudan bir yansımasıdır. Temsil yetkisi iç ilişkide azil, istifa, ölüm veya ehliyet kaybı gibi nedenlerle sona ermiş olsa dahi, dış ilişkide bu durum usulüne uygun şekilde sicil vasıtasıyla alenileştirilmediği sürece, yetkinin varlığına güvenerek işlem yapan iyiniyetli üçüncü kişilerin hakları muhafaza edilir [9]. Tacir, bu yetkisiz temsilcinin yaptığı işlemlerden bizzat sorumlu olmaya devam edecektir.
Yargıtay Hukuk Genel Kurulu ve ilgili ticaret dairelerinin yerleşik içtihatlarında, ticari temsilcinin atanmasının ticaret siciline tescil edilmemiş olmasının, ticarethane sahibinin sorumluluğunu etkilemeyeceği sıklıkla vurgulanmaktadır [11, 12]. Aynı içtihadî prensip, TBK m. 550'nin ruhuna uygun olarak, yetkinin sona ermesi bakımından da geçerlidir. Yargıtay, ticari işletme adına senet veya sözleşme düzenleyen kişinin önceden tacir tarafından yetkilendirildiği hâllerde (açık veya zımni), bu yetkinin geri alındığı usulünce (ticaret sicili aracılığıyla) tescil ve ilan edilmemişse, ticari işletme sahibinin bu senetlerden ve işlemlerden dolayı üçüncü kişilere karşı borçlu sıfatını koruduğunu içtihat etmektedir. Üçüncü kişinin iyiniyetini ortadan kaldıran (kötüniyetini ispat eden) kesin deliller (örneğin azilnamenin üçüncü kişiye bizzat tebliğ edilmiş olması) bulunmadıkça, Yargıtay tacirin "yetkisiz temsil" def'ini dinlememektedir.
Olay 1: (A) Anonim Şirketi, işletmesini yönetmesi amacıyla (B)'yi ticari temsilci olarak atamış, ancak ihmal neticesinde bu atamayı ticaret siciline tescil ettirmemiştir. Bir süre sonra (A) Şirketi Yönetim Kurulu, (B)'yi görevden almıştır. Tescil edilmemiş bir atamanın sona ermesinin de tesciline gerek olmadığı düşüncesiyle ticaret sicilinde herhangi bir terkin (silme) işlemi yapılmamıştır. Bu olaydan bir ay sonra (B), (A) Şirketi adına (C) firmasından yüksek miktarda hammadde satın almıştır. (C) firması, malların bedelini (A) Şirketinden talep etmektedir. Hukuki analiz: TBK m. 550/1 hükmü çok açıktır: Temsil yetkisinin verildiği ticaret siciline tescil edilmemiş olsa bile, sona erdiği tescil edilmek zorundadır [1]. Bu tescil yapılmadığı için, (C) firmasının TBK m. 550/2 uyarınca iyiniyeti korunur. (A) Şirketi, (B)'nin azledildiğini (C)'nin bildiğini veya bilmesi gerektiğini ispat edemediği sürece sözleşmeyle bağlıdır ve hammadde bedelini ödemekle yükümlüdür.
Olay 2: Bir tekstil fabrikasının sahibi olan (X), ticari temsilcisi (Y)'yi haklı sebeple azletmiş ve bu durumu derhâl ticaret siciline tescil ettirerek Türkiye Ticaret Sicili Gazetesinde ilan ettirmiştir. İlandan iki hafta sonra (Y), fabrikanın eski tedarikçilerinden (Z) ile fabrika adına bir kambiyo taahhüdünde (bono düzenlemesi) bulunmuştur. (Z), ilanı okumadığını ve (Y)'nin hâlâ yetkili olduğuna inandığını belirterek bonoyu icraya koymuştur. Hukuki analiz: TBK m. 550/2'nin mefhum-u muhalifinden ve TTK m. 36'da düzenlenen sicilin olumlu etkisinden hareketle, ticaret siciline tescil ve ilan edilen hususları üçüncü kişilerin bilmediği yönündeki iddiaları dinlenmez. Tescil ve ilanın gerçekleştiği tarihten itibaren (Z)'nin iyiniyet iddiası hukuken geçersizdir. (X), bu kambiyo senedinden dolayı sorumlu tutulamaz. Yapılan işlem yetkisiz temsil (TBK m. 46) hükümlerine tabidir ve şahsi sorumluluk (Y)'nin üzerindedir.
Doktrinde Fikret Eren, Kemal Oğuzman ve Turgut Öz gibi muteber otoritelerin de vurguladığı üzere, TBK m. 550 hükmü, klasik borçlar hukuku mantığından sıyrılarak ticari hayatın gereksinim duyduğu "hız ve güvenlik" dengesini sağlayan isabetli bir normdur [4]. Kimi eleştiriler, ataması hiç tescil edilmemiş (ve dolayısıyla sicilde var olmayan) birinin azlinin tescil edilmesinin teknik sicil hukuku açısından nasıl yürütüleceği (sicil memurluğunun red kararları) noktasında yoğunlaşmaktadır. Ancak burada kanun koyucunun amacı, sicil tekniğinden ziyade; ticari işletme içindeki eylemli durumun (fiilî yetki kullanımının) hukuken sonlandırıldığının "herkese karşı" alenileştirilmesidir.
Ayrıca, fıkra metnindeki "ilan edilmediği sürece" ibaresi, MERSİS ve elektronik sicil uygulamalarının geliştiği modern hukuk sisteminde tartışmalara açıktır [16, 17]. Tescil anı ile Türkiye Ticaret Sicili Gazetesinde ilan anı arasında geçen sürede yapılan işlemlerde iyiniyetin nasıl korunacağı doktrinde tartışmalı olmakla birlikte, genel kabul, ilanın tamamlanması ile birlikte mutlak bilme karinesinin devreye gireceği yönündedir. Yasa koyucunun, çağın gereksinimlerine uygun olarak, Merkezi Sicil Kayıt Sistemi'ndeki (MERSİS) anlık tescilin üçüncü kişilere karşı ileri sürülebilirlik bakımından yeterli sayılacağı yönünde bir reform yapması, hukuki belirliliği daha da artıracaktır.
Bu yorum, Av. Fethi Güzel tarafından akademik dürüstlük ve bilimsel araştırma ilkeleri çerçevesinde hazırlanmıştır. Yalnızca doktrin ve yargı kararları çerçevesinde objektif olarak sunulmuştur.