III. İfa edilmeme hâlinde bildirim
Madde 558 - Havale ödeyicisi, havale alıcısının istemesine karşın ifadan kaçınır veya havale konusunu ifa etmeyeceğini önceden açıklarsa havale alıcısı, durumu gecikmeksizin havale edene bildirmekle yükümlüdür; bildirmezse, bu yüzden havale edenin uğrayacağı zarardan sorumlu olur.
Akademik Değerlendirme
Türk Borçlar Kanunu’nun (TBK) 555 ilâ 560. maddeleri arasında düzenlenen "Havale" kurumu, en temel tanımıyla çifte yetkilendirme ihtiva eden ve üçlü ilişki kuran soyut bir hukuki işlemdir [1]. TBK m. 555 hükmüne göre havale; havale edenin, kendi hesabına para, kıymetli evrak ya da diğer bir mislî eşyayı havale alıcısına vermek üzere havale ödeyicisini; bunları kendi adına kabul etmek üzere havale alıcısını yetkili kıldığı bir işlemdir [2].
Bu üçlü mekanizmada üç farklı hukuki ilişki mevcuttur: Havale eden ile havale ödeyicisi arasındaki karşılık (deckung) ilişkisi, havale eden ile havale alıcısı arasındaki bedel (valuta) ilişkisi ve havale ödeyicisi ile havale alıcısı arasındaki ödeme/eda ilişkisi [1].
İnceleme konumuz olan TBK m. 558, eda aşamasında ortaya çıkan bir ifa engelini ve bu engelin bedel ilişkisine (havale eden ile havale alıcısı arasına) yansımasını düzenlemektedir. Kural olarak havale ilişkisinin kurulması, havale ödeyicisini doğrudan bir ödeme yükümlülüğü altına sokmamaktadır; ödeyicinin ifa ile yükümlü olması için çekince belirtmeksizin havaleyi kabul ettiğini bildirmesi gerekir (TBK m. 557) [3, 4]. Havale ödeyicisinin ifadan kaçınması veya ifa etmeyeceğini önceden açıklaması ihtimalinde, havale alıcısının havale edeni bu durumdan derhal haberdar etmesi gerekmektedir. TBK m. 558, havale alıcısına yüklenen bu kanuni bildirim yükümlülüğünü ve ihlali halinde doğacak tazminat sorumluluğunu ihtiva etmektedir [5, 6].
Mehâz İsviçre Borçlar Kanunu (OR) sistematiğine ve doktrindeki baskın görüşlere paralel olarak, havale ödeyicisinin ödemeden imtina etmesi, asıl borcun (bedel ilişkisindeki borcun) devam etmesi sonucunu doğurduğundan, havale edenin kendi malvarlığını veya ticari itibarını koruyabilmesi için bu ifa imkânsızlığından haberdar edilmesi kanun koyucu tarafından mutlak bir zorunluluk olarak öngörülmüştür.
Maddenin uygulama alanı bulabilmesi için öncelikli şart, havale ödeyicisinin ifadan kaçınmasıdır. Havale ödeyicisi, havale edenin borçlusu olsa dahi, havale alıcısına karşı doğrudan bir borç altına girmediği için (havaleyi kabul beyanı yoksa) ifadan imtina etme hakkına sahiptir [3]. Kanun koyucu, ödeyicinin sessiz kalarak ifadan kaçınması ile açıkça "ifa etmeyeceğini önceden açıklaması" durumlarını aynı hukuki sonuca bağlamıştır. İfadan kaçınma, haklı bir sebebe dayanabileceği gibi tamamen keyfi de olabilir; TBK m. 558'in tatbiki açısından ödeyicinin ifadan kaçınmada haklı olup olmadığının bir önemi bulunmamaktadır.
Havale alıcısı, ödeyicinin ifadan imtina ettiğini öğrendiği anda "gecikmeksizin" (derhal) durumu havale edene bildirmek zorundadır. Burada öngörülen bildirim, hukuki niteliği itibarıyla bir "bilgi açıklaması" olup herhangi bir geçerlilik şekline tabi değildir. Ancak "gecikmeksizin" ibaresi, dürüstlük kuralı (TMK m. 2) çerçevesinde, işlerin olağan akışına göre en kısa makul süreyi ifade eder. Havale alıcısının bu bildirimi yapmasının temel rasyosu, havale edenin asıl borcunun ifa edilmediğini öğrenerek alternatif bir ifa yöntemi geliştirmesini veya havale ödeyicisi nezdindeki karşılığını (örneğin bankadaki mevduatını) derhal güvence altına almasını sağlamaktır [5].
Maddenin son cümlesi, "bildirmezse, bu yüzden havale edenin uğrayacağı zarardan sorumlu olur" şeklindeki amir hükmüyle, havale alıcısının sorumluluğunu düzenlemektedir [6]. Doktrindeki hukuki tartışmalara göre bu sorumluluk, bir külfetin (Obliegenheit) yerine getirilmemesinden ziyade, kanundan doğan gerçek bir yan yükümlülüğün (Nebenpflicht) ihlali niteliğindedir. Çünkü ihlal durumunda sadece hakkın kaybı değil, aktif bir tazminat yükümlülüğü (müspet zarar veya duruma göre menfi zarar niteliğindeki kayıplar) ortaya çıkmaktadır.
Bu madde, Türk Borçlar Kanunu'nun diğer hükümleriyle organik bir bütünlük içindedir:
Yargıtay Hukuk Genel Kurulu ve ilgili Dairelerinin yerleşik içtihatlarında, havale kural olarak bir "ödeme vasıtası" kabul edilmekte ve borç ilişkisinin ispatı açısından önemli sonuçlar doğurmaktadır [7, 8]. TBK m. 558 bağlamında Yargıtay; havale alıcısının, havalenin karşılıksız çıkması (örneğin hesaptaki paranın yetersiz olması veya bankanın ödemeden imtina etmesi) durumunda pasif kalamayacağını vurgular.
Yargıtay kararlarında açıkça ifade edildiği üzere, havale ödeyicisine başvuran alacaklı, ödemenin reddedilmesi halinde bu durumu havale edene bildirmez ve uzun süre eylemsiz kalırsa, bu sessiz kalınan dönem için havale edenden temerrüt faizi talep edemez veya havale edenin ödeyici (örneğin banka) nezdindeki parayı kurtaramamasından doğan zararı tazminle yükümlü tutulur. Yüksek Mahkeme, bu tür bildirim yükümlülüklerinin ihlalini Türk Medeni Kanunu m. 2 (Dürüstlük Kuralı) ile birlikte değerlendirerek, tarafların birbirlerinin mali menfaatlerini gözetme borcu bulunduğuna hükmetmektedir.
Olay 1 (Ödeyicinin İflası Nedeniyle Doğan Zarar): Toptancı (A), mal aldığı Üretici (B)'ye olan 500.000 TL'lik borcunun ifası için, kendi borçlusu olan Bayi (C)'ye bir havale gönderir. Üretici (B), Bayi (C)'ye giderek ödemeyi talep eder ancak (C) ticari sıkıntılar yaşadığını ve ödeme yapmayacağını kesin olarak açıklar. (B), bu durumu (A)'ya derhal bildirmeyerek aylar boyunca bekler. Bu süreçte Bayi (C) iflas eder. Hukuki analiz: TBK m. 558 uyarınca, havale alıcısı (B), ödeyici (C)'nin ifadan kaçındığını (A)'ya gecikmeksizin bildirmek zorundaydı. Eğer (B) bu bildirimi yapsaydı, (A) derhal (C)'ye karşı icra takibi başlatarak iflas öncesi alacağını kurtarma imkânına sahip olabilirdi. (B)'nin bildirim yükümlülüğünü ihlali nedeniyle (A)'nın (C)'den alacağını tahsil edememesinden doğan zararından, TBK m. 558 delaletiyle (B) sorumlu olacaktır.
Olay 2 (Gecikme Faizi ve Temerrüt Yükü): Kiracı (X), kira bedelinin ifası için işvereni (Z)'yi, kiraya veren (Y)'ye ödeme yapması hususunda havale ödeyicisi olarak yetkilendirir. (Y), (Z)'ye başvurduğunda (Z) ödeme yapmayı reddeder. (Y), durumu (X)'e bildirmeksizin doğrudan (X) aleyhine kira bedelinin ödenmemesi ve temerrüt nedeniyle tahliye ve icra takibi başlatır. Hukuki analiz: Havale ilişkisinde ödemenin gerçekleşmemesi asıl borcu (kira borcunu) sona erdirmez (TBK m. 556/1) [2]. Ancak alacaklı (Y)'nin TBK m. 558 gereği gecikmeksizin (X)'i bilgilendirmemesi hukuka aykırıdır. (X), bilgilendirilmediği süre boyunca işleyecek olan temerrüt faizinden ve haksız tahliye davasının giderlerinden (Y)'nin ihlali sebebiyle sorumlu tutulamaz; oluşan zararlar (Y)'den tazmin edilir veya alacağından mahsup edilebilir.
Doktrin tartışmalarında, TBK m. 558 (ve karşılığı olan mehâz OR hükümleri) çerçevesinde "bildirim yükümlülüğünün" niteliği önem arz etmektedir. Bir kısım öğreti, bildirim yükümlülüğünü sadece hakkın kaybına neden olan teknik bir külfet (Obliegenheit) olarak değerlendirmeye meyilliyken [11, 12], ağırlıklı ve isabetli görüş, kanun metninde açıkça ifade edilen "zarardan sorumlu olur" [5, 6] ibaresine dayanarak bunun tam ve bağımsız bir yan borç olduğunu savunmaktadır.
Kanunun lafzı, havale alıcısının, kendisine güvenerek ifa hazırlığı yapan havale edeni bir nevi "koruma yükümlülüğü" altına sokmaktadır. Bu bağlamda, havale sadece soyut bir ödeme aracı olmakla kalmamakta, taraflar arasında yüksek düzeyde bir güven ve sadakat ilişkisi (Treu und Glauben) kurmaktadır. Ancak Kanun koyucunun "gecikmeksizin" ifadesini somutlaştırmaması ve zararın kapsamını (müspet zarar veya menfi zarar) açıkça belirlememesi usul ekonomisi açısından dezavantajlıdır. De lege ferenda (olması gereken hukuk) bakımından, ticari işler ile adi işler arasında havalenin bildirim şekillerine (özellikle TTK m. 18/3 karşısındaki durumuna) ilişkin kanun metninde belirleyici ibarelerin eklenmesi, içtihat farklılıklarını giderecektir [13, 14].
Bu yorum, Av. Fethi Güzel tarafından akademik dürüstlük ve bilimsel araştırma ilkeleri çerçevesinde hazırlanmıştır. Yalnızca doktrin ve yargı kararları çerçevesinde objektif olarak sunulmuştur.