**III. Saklayanın borçları
Madde 563 - Saklayan, saklatanın izni olmadıkça saklananı kullanamaz. Bu yasağa aykırı davranırsa, saklatana uygun bir kullanım bedeli ödemekle yükümlü olduğu gibi, kullanmamış olsaydı bile bu zararın doğacağını ispat etmedikçe, beklenmedik hâlden doğacak zararlardan da sorumlu olur.
Akademik Değerlendirme
Türk Borçlar Kanunu’nun (TBK) "Saklama Sözleşmeleri" başlıklı on dördüncü bölümünde, "Genel saklama sözleşmesi" ayrımı altında düzenlenen 563. madde, saklayanın (vedia alanın) temel olumsuz (yapmama) borçlarından biri olan "kullanım yasağını" ve bu yasağa aykırılığın hukuki yaptırımlarını düzenlemektedir. TBK m. 561 uyarınca saklama sözleşmesi, saklayanın, saklatanın kendisine bıraktığı bir taşınırı güvenli bir yerde koruma altına almayı üstlendiği sözleşmedir [1]. Saklama sözleşmelerinin temel amacı, eşyanın muhafaza edilmesi ve sözleşme sonunda iade edilmesidir; bu niteliği gereği sözleşme, kural olarak saklatanın menfaatine hizmet etmektedir [2, 3].
Saklama sözleşmesinde asıl olan, eşyanın kullanılması değil, güvenle korunmasıdır [4]. Nitekim tüketim ödüncü (karz) veya kullanım ödüncü (ariyet) sözleşmelerinde eşyayı kullanmak sözleşmenin asli amacı iken, saklama sözleşmesinde eşyanın kullanılması, muhafaza etme temel gayesi ile bağdaşmaz [5, 6]. TBK m. 563, bu ontolojik temele dayanarak saklayanın eşyayı kullanmasını yasaklamış ve bu yasağın ihlaline iki ağır yaptırım bağlamıştır: Uygun bir kullanım bedeli ödeme yükümlülüğü ve beklenmedik hâlden (casus) doğan zararlardan dahi sorumlu olma (sorumluluğun ağırlaşması) [7]. Bu düzenleme, Roma Hukuku'ndan bu yana saklama sözleşmelerinin (depositum) temelini oluşturan güven ilişkisinin ihlaline karşı alacaklıyı (saklatanı) koruma refleksinin modern bir yansımasıdır.
Kullanım yasağı, saklama sözleşmesinin doğasından kaynaklanan ve kanun koyucu tarafından açıkça emredilen bir yapmama borcudur. Saklayan, muhafaza amacıyla zilyetliğini devraldığı eşyayı, sözleşmenin amacını aşacak şekilde kendi veya üçüncü bir kişinin menfaatine kullanamaz [7]. Saklama borcunun içeriği, eşyanın sadece bir yerde tutulmasından ibaret olmayıp, aynı zamanda eşyanın değerini ve fiziki bütünlüğünü tehlikeye atacak fiillerden kaçınmayı da gerektirir [8]. Dolayısıyla kullanım, malın aşınmasına, değer kaybetmesine veya risk altına girmesine neden olacağından, kanun tarafından kesin olarak yasaklanmıştır.
TBK m. 563, kullanım yasağının tek istisnasını "saklatanın izni" olarak belirlemiştir [7]. Bu izin, sözleşmenin kurulması aşamasında verilebileceği gibi, sonradan açık veya örtülü bir irade beyanıyla da verilebilir. Doktrinde tartışılan en önemli husus, saklatana eşyayı kullanma izni verilmesi hâlinde sözleşmenin hukuki niteliğinin değişip değişmeyeceğidir. Şayet tarafların asıl amacı eşyanın saklanması olmakla birlikte, tâli (yan) bir hak olarak kullanma izni verilmişse, sözleşme saklama sözleşmesi vasfını korur [6]. Ancak kullanma amacı ön plana geçmişse, hukuki ilişkinin kullanım ödüncü (ariyet) veya duruma göre tüketim ödüncü (karz) olarak nitelendirilmesi gerekebilir [5, 6].
Saklayanın kullanım yasağına aykırı davranması hâlinde ödemekle yükümlü tutulduğu "uygun kullanım bedeli", hukuki niteliği itibarıyla eşyanın haksız kullanımından doğan bir tür ecrimisil veya sözleşmeye aykırılık tazminatıdır [7]. Bu bedel, saklayanın elde ettiği farazi menfaatin karşılığı olarak saklatana ödenir. Kullanım bedelinin talep edilebilmesi için, eşyanın kullanılması sebebiyle saklatanın somut bir malvarlığı zararına uğramış olması şart değildir.
Sözleşmeye aykırı kullanımın en ağır yaptırımı, sorumluluğun sınırının genişlemesidir. Normal şartlarda saklayan, gerekli tüm özeni göstermesine rağmen meydana gelen mücbir sebep veya beklenmedik hâllerden (örneğin deprem, yıldırım, üçüncü kişinin kusuru) sorumlu tutulamaz [9, 10]. Ancak saklayan, eşyayı izinsiz kullandığı sırada veya bu kullanımın bir neticesi olarak eşya beklenmedik bir hâlden dolayı zarar görürse, bu zarardan kusursuz sorumluluk esasına göre sorumlu olur [7].
Kanun koyucu, beklenmedik hâlden sorumluluk bakımından saklayana dar bir "kurtuluş kanıtı" imkânı tanımıştır. TBK m. 563 uyarınca saklayan, "kullanmamış olsaydı bile bu zararın doğacağını" ispat ederse sorumluluktan kurtulur [7]. Bu ispat faaliyeti, nedensellik bağının (illiyet bağı) kesilmesi anlamına gelir. Yani saklayan, eşyayı izinsiz kullanması ile meydana gelen zarar arasında bir sebep-sonuç ilişkisi olmadığını, eşya usulüne uygun şekilde muhafaza ediliyor olsaydı dahi söz konusu beklenmedik hâlin eşyaya mutlak surette aynı zararı vereceğini kanıtlamak zorundadır.
Yargıtay, saklama sözleşmelerinde (vedia) saklayanın özen ve muhafaza borcunu son derece geniş yorumlamakta; saklayanın güven ilişkisini zedeleyen her türlü tasarrufunu ağır bir sözleşme ihlali olarak kabul etmektedir. Yargıtay içtihatlarında, özellikle garaj ve otopark işletmecileri veya ticari ardiyeciler nezdinde meydana gelen zararlarda, eşyanın yerinin izinsiz değiştirilmesi veya eşyanın kullanılması durumlarında saklayanın ağır kusurlu olduğu ve doğan tüm zarardan (mücbir sebep dahi olsa illiyet bağını kesemediği sürece) sorumlu tutulacağı vurgulanmaktadır (Bkz. örneğin Yargıtay'ın otopark işleticilerinin vedia hükümlerine dayalı sorumluluğunda uyguladığı katı özen yükümlülüğü ilkeleri [15, 16]). Yargıtay, saklayanın sorumluluktan kurtulabilmesi için gerekli özeni gösterdiğini ve izinsiz kullanım olgusu ile zarar arasında illiyet bağının bulunmadığını kesin ve şüpheden uzak delillerle kanıtlamasını aramaktadır.
Olay 1 (İzinsiz Kullanım ve Beklenmedik Hâl): (A), antika statüsündeki klasik otomobilini, yurt dışına çıkacağı altı aylık süre boyunca kapalı alanda muhafaza edilmesi amacıyla galerici (B)'ye bırakarak bir saklama sözleşmesi akdetmiştir. (B), bir hafta sonu (A)'nın izni olmaksızın otomobili trafiğe çıkarmış ve gezintiye çıkmıştır. Bu sırada yola aniden düşen bir yıldırım (beklenmedik hâl/mücbir sebep) ağacın devrilmesine ve aracın ağır hasar görmesine neden olmuştur. Hukuki analiz: TBK m. 563 uyarınca (B), (A)'nın izni olmaksızın aracı kullanarak kullanım yasağını ihlal etmiştir [7]. Araç, (B)'nin kullanımı sırasında beklenmedik bir hâl (yıldırım/ağaç devrilmesi) sonucu zarar görmüştür. (B), aracı galeride (güvenli muhafaza alanında) tutmuş olsaydı bu zararın yine de doğacağını ispat edemeyeceği için (yıldırım sadece o ağaca ve o an oradan geçen araca isabet etmiştir), zararın tamamından kusursuz olarak sorumludur. Ayrıca (A), (B)'den aracın izinsiz kullanıldığı süreye ilişkin uygun bir kullanım bedeli talep edebilir.
Olay 2 (Kurtuluş Kanıtının Başarılı Sunulması): (X), kendisine ait dizüstü bilgisayarını bir aylığına arkadaşı (Y)'ye emanet bırakmıştır. (Y), sözleşmeye aykırı olarak bilgisayarı açmış ve kendi kişisel projeleri için kullanmaya başlamıştır. (Y) bilgisayarı kullandığı sırada, şehrin tamamını etkileyen 7.8 büyüklüğünde ağır bir deprem meydana gelmiş, (Y)'nin evi tamamen çökmüş ve bilgisayar enkaz altında kalarak parçalanmıştır. Hukuki analiz: (Y), bilgisayarı izinsiz kullanarak TBK m. 563'ü ihlal etmiştir ve uygun bir kullanım bedeli ödemekle yükümlüdür [7]. Ancak deprem neticesinde eşyanın yok olması beklemeyen hâldir. (Y), "bilgisayarı kullanmamış olsaydı ve sadece dolapta saklıyor olsaydı bile, evin tamamen çökmesi nedeniyle bu zararın kaçınılmaz olarak doğacağını" (kurtuluş kanıtı) ispat edebilecek durumdadır. İlliyet bağı koptuğu için (Y), bilgisayarın yok olmasından kaynaklanan tazminat sorumluluğundan kurtulacak; ancak ihlal ettiği kullanım yasağı sebebiyle sadece kullanım bedelini ödemekle sorumlu kalacaktır.
Doktrinde TBK m. 563 hükmüne yönelik temel teorik tartışmalardan biri, "uygun kullanım bedeli" ile "zararın tazmini" taleplerinin yarışıp yarışamayacağı noktasındadır. Bir görüşe göre (kaynaklar dışı doktriner ek bilgi olarak ifade etmek gerekirse, İsviçre hukuku kökenli tartışmalarda OR Art. 474 bağlamında), kullanım bedeli, bir tür kazanç devri (sebepsiz zenginleşme / gerçek olmayan vekâletsiz iş görme) niteliğinde olup, eğer saklatanın zararı bu kullanım bedelinden fazlaysa, aradaki fark ek tazminat olarak istenebilir. Aksi hâlde bedelin tazminata mahsup edilmesi gerekir.
Bunun yanı sıra kanun koyucunun, "kullanmamış olsaydı bile bu zararın doğacağını ispat etmedikçe" şeklindeki katı kurtuluş kanıtı arayışı, Roma hukukunun custodia (katı muhafaza) sorumluluğunun modern bir tezahürü olarak değerlendirilmelidir [18]. İsviçre-Türk hukuk sistematiği, zayıf konumda olan ve mülkiyet/zilyetlik hakkını salt güven unsuruna dayalı olarak devreden saklatanı korumayı tercih etmiştir. Ancak bu katı yaklaşım, özellikle kullanımın son derece cüzi olduğu ve zararın niteliği itibarıyla dışsal faktörlere dayandığı olaylarda hâkimin takdir yetkisini (TMK m. 4) [19] oldukça daraltmakta, kusur ilkesinden ziyade salt nedensellik bağı üzerine kurulu ağır bir objektif sorumluluk rejimi yaratmaktadır.
[Bu yorum, Av. Fethi Güzel tarafından akademik dürüstlük ve bilimsel araştırma ilkeleri çerçevesinde hazırlanmıştır. Yalnızca doktrin ve yargı kararları çerçevesinde objektif olarak sunulmuştur.]