A. Tanımı
Madde 607 - Ömür boyu gelir sözleşmesi, gelir borçlusunun gelir alacaklısına, içlerinden birinin veya üçüncü bir kişinin ömrü boyunca belirli dönemsel edimlerde bulunmayı üstlendiği sözleşmedir. Sözleşme, aksine açık bir hüküm yoksa, gelir alacaklısının ömrü boyunca yapılmış sayılır. Gelir borçlusunun veya üçüncü bir kişinin ömrüyle sınırlı olarak bağlanmış olan gelir, aksi kararlaştırılmamışsa gelir alacaklısının mirasçılarına geçer.
Akademik Değerlendirme
Türk Borçlar Kanunu'nun (TBK) Onyedinci Bölümü, "Ömür Boyu Gelir ve Ölünceye Kadar Bakma Sözleşmeleri" başlığını taşımaktadır [1]. Bu bölümün birinci ayrımında yer alan TBK m. 607, ömür boyu gelir sözleşmesinin yasal tanımını ve süresine ilişkin temel karineleri ihdas etmektedir.
Madde lafzına göre ömür boyu gelir sözleşmesi; gelir borçlusunun gelir alacaklısına, içlerinden birinin veya üçüncü bir kişinin ömrü boyunca belirli dönemsel edimlerde bulunmayı üstlendiği sözleşmedir [1], [2]. Bu tanımdan hareketle, ömür boyu gelir sözleşmesi tam iki tarafa borç yükleyen (ivazlı) veya tek tarafa borç yükleyen (ivazsız / bağışlama niteliğinde) bir hukuki işlem olarak kurulabilir [3], [4].
Sözleşmenin en temel belirleyici niteliği, yaratmış olduğu borç ilişkisinin "sürekli" bir borç ilişkisi olması ve ifa edilecek edimlerin süresinin mutlaka bir insanın yaşam süresine bağlanmış olmasıdır [5]. Sözleşme, kanuni bir düzenleme veya mahkeme kararıyla ya da ölüme bağlı bir tasarrufla (vasiyetname) da kurulabilmektedir [6]. Uygulamada sıklıkla ölünceye kadar bakma sözleşmesi ile karıştırılsa da, ölünceye kadar bakma sözleşmesinde asıl edim şahsi bir hizmet niteliğindeki "bakım ve gözetim" iken; ömür boyu gelir sözleşmesinde asıl edim "düzenli aralıklarla tekrarlanan malvarlıksal bir kazandırma" (para, yiyecek, misli eşya vb.) yapılmasıdır [7], [8].
TBK m. 607'de geçen "belirli dönemsel edimler", doktrinde ve uygulamada "irat" (gelir) olarak tanımlanmaktadır. İrat, düzenli zaman aralıklarıyla (örneğin her ay, her altı ayda bir veya her yıl) tekrarlanan edimleri ifade eder [7]. Bu edim çoğunlukla bir miktar paranın ödenmesi şeklinde ortaya çıksa da, yiyecek, içecek veya tarımsal ürünler gibi diğer misli eşyaların teslimi şeklinde de kararlaştırılabilir [7], [8]. Ancak, bir defada yapılacak toptan bir ödeme veya hizmet niteliğindeki edimler (örneğin birine bakıcılık yapma) ömür boyu gelir sözleşmesinin konusunu oluşturamaz [5], [8].
Sözleşmenin geçerli olabilmesi için dönemsel edimlerin ifa süresinin bir insanın "ömrü" ile sınırlandırılmış olması mutlak bir gerekliliktir [5]. Kanun koyucu bu süreyi alternatifli olarak belirlemiştir: Sözleşme, gelir alacaklısının, gelir borçlusunun veya tamamen dışarıdan üçüncü bir kişinin yaşam süresine bağlanabilir [9], [3], [10]. Sözleşmede sürenin kimin ömrüne bağlandığı hususunda bir açıklık (sarih hüküm) yoksa, TBK m. 607/2 uyarınca kanuni bir karine devreye girer ve sözleşmenin "gelir alacaklısının ömrü boyunca" yapıldığı kabul edilir [1], [10]. Sadece belirli bir süre için (örneğin "10 yıl boyunca") yapılacak ödemeler, bir insanın yaşam süresine bağlanmadığı için bu sözleşme türünün kapsamına girmez [5].
Maddenin üçüncü fıkrası, gelir alacaklısının ölümü halindeki hukuki durumu düzenlemektedir. Eğer gelir sağlama borcu, gelir alacaklısının kendi ömrüne değil de "gelir borçlusunun" veya "üçüncü bir kişinin" ömrüne bağlanmışsa ve gelir alacaklısı bu kişilerden önce vefat ederse, TBK m. 607/3 emredici olmayan (yedek) bir kural sevk etmiştir [1], [11]. Buna göre, aksi sözleşmede kararlaştırılmadıkça, dönemsel gelir talep etme hakkı ölen gelir alacaklısının mirasçılarına geçer [1], [7], [11].
Ömür boyu gelir sözleşmesi neticesinde alacaklı, gelir borçlusundan sürekli bir alacak hakkı (kök hak) elde eder [12]. Bu kök hakkın kendisi başkalarına devredilemeyeceği gibi, haciz ve iflas yoluyla icra takibine de konu edilemez [13], [14]. Ancak, vadesi gelmiş ve muaccel olmuş tekil irat taksitleri bağımsız birer alacak niteliğinde olduklarından haczedilebilirler [13].
Yargıtay kararlarında, ömür boyu gelir sözleşmesi ile ölünceye kadar bakma sözleşmesi arasındaki niteleme farkı sıklıkla vurgulanmaktadır. Yüksek Mahkeme, sözleşmenin niteliğinin tayininde tarafların kullandıkları tabirlere değil, sözleşmenin gerçek mahiyetine (TBK m. 19) bakılması gerektiğini belirtir [22]. Tarafların edimi "bakım, gözetim, beslenme, tedavi" gibi şahsi bir hizmet unsurunu barındırmıyorsa ve sadece para veya misli eşyanın belirli periyotlarla teslimini öngörüyorsa, bu sözleşme "ölünceye kadar bakma sözleşmesi" değil, "ömür boyu gelir sözleşmesi" olarak nitelendirilir [8], [23].
Ayrıca, sözleşmenin ivazlı (karşılıklı) olarak yapıldığı ve karşı edimin bir taşınmaz mülkiyetinin devri olduğu hallerde Yargıtay ve doktrin, sözleşmenin yalnızca yazılı şekilde yapılmasını (TBK m. 608) yeterli görmez; tapu sicil müdürlüğünde veya noterlikçe "resmi şekilde" düzenlenmesinin zorunlu olduğuna hükmeder [16], [13]. Borçlunun temerrüdü halinde ise TBK m. 121 (temerrüt faizi) hükümleri uygulanmaktadır [12].
Olay 1: Bay (A), sahip olduğu tarım arazisinin mülkiyetini Bay (B)'ye devretmekte; Bay (B) ise bunun karşılığında Bay (A)'ya kendi ömrü (B'nin ömrü) boyunca her ay 10.000 TL ödemeyi taahhüt etmektedir. Taraflar bu sözleşmeyi kendi aralarında adi yazılı şekilde imzalamıştır. Bay (A), sözleşmeden üç yıl sonra vefat etmiştir. Hukuki analiz: Somut olayda iki hukuki sorun mevcuttur. Birincisi, karşı edim bir taşınmaz mülkiyetinin devri olduğundan, yalnızca TBK m. 608'deki adi yazılı şekil yeterli değildir; sözleşmenin resmi şekilde yapılması gerekirdi, dolayısıyla yapılan sözleşme şekle aykırılıktan ötürü kesin hükümsüzdür (TBK m. 27) [16]. İkincisi (şekil eksikliği olmadığı varsayımında), TBK m. 607/3 uyarınca gelir Bay (B)'nin ömrüne bağlandığından, gelir alacaklısı Bay (A)'nın vefatı sözleşmeyi sona erdirmez; Bay (A)'nın mirasçıları, Bay (B) yaşadığı sürece aylık 10.000 TL'yi talep etme hakkına sahip olurlar [1], [7], [11].
Olay 2: Bayan (C), hiçbir karşılık (ivaz) beklemeksizin, yeğeni Bay (D)'ye eğitimine destek olmak amacıyla ömrü boyunca her ay 5.000 TL ödemeyi adi yazılı şekilde taahhüt etmiştir. Bayan (C), 5 yıl sonra vefat etmiştir. Hukuki analiz: İşlem ivazsız (karşılıksız) bir ömür boyu gelir sözleşmesidir [13], [4]. Bu durum, hukuki niteliği itibarıyla dönemsel edimleri içeren bir bağışlama sözleşmesidir [18]. TBK m. 298 uyarınca "aksi kararlaştırılmamışsa, dönemsel edimleri içeren bağışlama, bağışlayanın ölümüyle sona erer" [18], [19]. Dolayısıyla Bayan (C)'nin ölümü üzerine sözleşme kendiliğinden sona erer ve Bay (D), Bayan (C)'nin mirasçılarından gelir talep edemez [24], [20].
Doktrinde TBK m. 608 hükmünün lafzına yönelik ciddi eleştiriler mevcuttur. Hüküm, ömür boyu gelir sözleşmesinin "yazılı şekilde" yapılmadıkça geçerli olmayacağını mutlak bir kuralla ifade etmektedir [15], [8]. Ancak doktrinde de haklı olarak işaret edildiği üzere, eğer gelir borçlusunun irat ödeme edimine karşılık olarak, gelir alacaklısı tarafından bir taşınmaz mülkiyetinin devri (ivaz) taahhüt ediliyorsa, sözleşmenin adi yazılı şekilde yapılması Türk Medeni Kanunu'nun (TMK) taşınmaz devri vaatlerine ilişkin emredici şekil kurallarıyla açıkça çelişir [16]. Kanun koyucunun TBK m. 608'de yalnızca adi yazılı şekli zikretmesi, uygulayıcılar açısından yanıltıcı olabilmektedir. Karşı edimin niteliğine göre şekil şartının resmi şekle (noter veya tapu memuru huzurunda) dönüşeceğinin kanun metninde sarahaten belirtilmemesi yapısal bir eksikliktir [16], [13].
Ayrıca, sözleşmenin sona ermesine veya ifasına ilişkin olarak "iradi" bir takdirin hakim tarafından nasıl şekillendirileceğine dair m. 607'nin, İsviçre Borçlar Kanunu'ndaki (OR) güncel gelişmeler ve genel işlem şartları boyutuyla yeniden ele alınması, doktrinde tartışılan diğer bir konudur.
Bu yorum, Av. Fethi Güzel tarafından akademik dürüstlük ve bilimsel araştırma ilkeleri çerçevesinde hazırlanmıştır. Yalnızca doktrin ve yargı kararları çerçevesinde objektif olarak sunulmuştur.