TMK Madde 151

1. Sistematik

4721 sayılı Türk Medeni Kanunu'nun İkinci Kitap Aile Hukuku, Evlilik Hukuku kısmında "Batıl Olan Evlenmeler" başlığı altında nispi butlan sebepleri arasında düzenlenen "Korkutma" (m. 151) ve bu sebeplere dayalı davanın tabi olduğu "Hak düşürücü süre" (m. 152) hükümleri, mehaz İsviçre Medeni Kanunu'nun (ZGB) ilgili maddelerine (eski aZGB 107/Ziff.4 ve 108) dayanmaktadır. Bu hükümlerin temelindeki ratio legis, kişinin evlenme gibi şahsına sıkı sıkıya bağlı ve temel bir anayasal hakkı kullanırken, dışarıdan gelen haksız ve ağır bir tehdit ile iradesinin sakatlanması durumunda, mağdura bu zoraki hukuki bağdan kurtulma imkânı tanımak; ancak aile kurumunun kamu düzeniyle olan yakın ilişkisi nedeniyle bu iptal hakkını sınırsız bir zaman dilimine yaymayarak belirli bir süreyle kesin olarak sınırlandırmaktır. Kanun koyucu, bireyin irade özerkliğini korumak ile evlilik statüsünün hukuki güvenliğini sağlamak arasındaki dengeyi, subjektif ve objektif hak düşürücü süreler öngörerek kurmaya çalışmıştır.

Korkutma (ikrah) yoluyla evliliğin kurulması, modern hukukta insan hakları ihlalinin en ağır biçimlerinden biri olan "zorla evlilik" (forced marriage) olgusunun hukuki karşılığıdır. Kişinin hayatına, beden bütünlüğüne veya namusuna yönelik bir saldırı tehdidi altında "evet" demeye icbar edilmesi, evlenme akdinin temel dayanağı olan karşılıklı ve özgür rızayı kökünden yok eder. Ancak Türk Medeni Kanunu, bu ağır ihlali kamu düzenini doğrudan bozan bir "mutlak butlan" (TMK m. 145) sebebi olarak değil, yalnızca mağdurun inisiyatifiyle ortadan kaldırılabilecek bir "nispi butlan" (iptal edilebilir) sebebi olarak düzenlemeyi tercih etmiş ve kaderi tamamen korkutulan eşin dava açma cesaretine terk etmiştir.

2. Kavramlar

Korkutma (m. 151) Bir kimsenin, kendisinin veya yakınlarından birinin hayatı, sağlığı veya namus ve onuruna yönelik pek yakın ve ağır bir tehlike ile tehdit edilerek, iradesi dışında bir evliliğe razı edilmesidir. Hukuken geçerli bir korkutmadan bahsedilebilmesi için tehdidin esasa etkili olması, yani bu korkutma olmasaydı mağdurun o evliliği yapmayacak olduğunun nedensellik bağı ile ortaya konulması gereklidir.

Tehlikenin kime yönelik olabileceği Kanun metninde tehdidin yalnızca evlenmeye zorlanan eşin kendi şahsına değil, aynı zamanda "yakınlarından birine" (örneğin annesine, babasına, kardeşine veya duygusal bağ kurduğu bir başkasına) yönelik olması da iptal sebebi olarak kabul edilmiştir. Yakınlık kavramı sadece kan hısımlığını değil, korkutulan kişide iradeyi sakatlamaya yetecek derecede manevi ve fiili bir bağı ifade edecek kadar geniş yorumlanmaktadır.

"Razı edilmiş" Korkutma neticesinde kişinin iç iradesi ile dışa vurduğu beyan (nikah memuru önünde "evet" demesi) arasındaki uyumsuzluğun, haksız bir dış baskı ile yaratılması durumudur. Eş, aslında hiçbir şekilde kurmak istemediği bir evlilik bağına, sadece kendisine yöneltilen ağır tehlikeyi bertaraf edebilmek saikiyle şeklen muvafakat etmiş ve gerçek bir rıza göstermemiştir.

6 aylık subjektif süre (m. 152) Korkutularak evlenmeye razı edilen eşin evlenmenin iptali davasını açabilmesi için öngörülen, korkutmanın (tehdidin) etkisinin tamamen ortadan kalktığı tarihten itibaren işlemeye başlayan altı aylık süredir. Bu süre, mağdurun hür iradesiyle karar verebilecek güvenli ortama kavuştuğu an tetiklenir ve zamanaşımı değil, mahkemece re'sen dikkate alınan bir hak düşürücü süredir.

5 yıllık objektif süre Korkutmanın etkisi ne zaman ortadan kalkarsa kalksın, evlenmenin nispi butlanla iptali davasının en geç evlenme tarihinin üzerinden beş yıl geçmekle düşeceğini emreden mutlak yasal sınırdır. Bu sürenin dolmasıyla birlikte, mağdur üzerindeki baskı halen devam ediyor olsa dahi iptal davası açma hakkı kesin olarak ortadan kalkar ve evlilik tam anlamıyla geçerli hale gelir.

3. Sistematik İlişkiler

• TMK m. 148-150 (diğer nispi butlan sebepleri — irade sakatlıkları bütünü)
• TMK m. 153 (küçük ve kısıtlılarda diğer eşin veya yasal temsilcinin dava hakkı)
• TBK m. 37 (korkutma — borçlar hukukundaki karşılığı ile aile hukuku kıyası)
• AİHS m. 8 ve 12 (özel hayata saygı, kişisel bütünlük ve özgür iradeyle evlenme hakkı)
• BM Kadınlara Karşı Ayrımcılığın Önlenmesi Sözleşmesi (CEDAW) m. 16 (kadınların evlilikte serbest iradelerinin korunması)

4. Yargıtay İçtihadı

"scraper'dan karar yok, ileride güncelle"

5. Pratik Örnek Olaylar

Olay 1: Yöresel töre baskısıyla ve ağabeyi tarafından "eğer evlenmezsen seni ve sevdiğin adamı öldürürüz" şeklindeki namus cinayeti tehdidiyle (pek yakın ve ağır tehlike) istenmeyen bir evliliğe zorlanan (A) evlendikten iki yıl sonra kadın sığınma evine kaçarak güvence altına alınmıştır. Bu olayda (A)'nın TMK m. 151 uyarınca açacağı iptal davasında 6 aylık hak düşürücü süre, evlenme tarihinde değil, şiddet ortamından kurtulup korkunun etkisinin ortadan kalktığı sığınma evine yerleşme tarihinde başlayacaktır. (A) 5 yıllık objektif yasal sınır dolmadan ve korkudan kurtulduğu andan itibaren 6 ay içinde aile mahkemesine başvurarak bu zoraki evliliğin nispi butlanla iptalini sağlayabilecektir.

Olay 2: Evlenme töreni sırasında babasına zarar verileceği tehdidiyle (B) ile evlenmek zorunda kalan (C) evlilikten bir yıl sonra tehdidi gerçekleştiren kişilerin yakalanıp cezaevine girmesiyle bu baskıdan tamamen kurtulmuştur. Ancak (C) cezaevi sürecinden ve korkunun etkisinin geçmesinden 8 ay sonra TMK m. 151'e dayanarak evliliğin iptali davası açmıştır. Somut olayda korkunun etkisinin ortadan kalktığı tarihten itibaren kanunun emrettiği 6 aylık subjektif hak düşürücü süre geçirilmiş olduğundan, (C)'nin dava açma hakkı yasa gereği düşmüştür. Mahkeme, bu süreyi re'sen dikkate alarak davayı usulden reddedecek ve evlilik artık başından beri geçerli bir akit statüsü kazanacaktır.

6. Pratik Notlar

• "Korkunun etkisinin ortadan kalkması" sadece fiilî bir uzaklaşmayı değil, mağdurun psikolojik ve hukuki olarak kendi iradesiyle karar verebilecek özgürlüğe kavuştuğu ve tehdidi oluşturan failin baskı kurma imkânının nötralize edildiği anı ifade eder.
• TMK m. 151 kapsamında "yakınlara yönelik tehdit" iddiasıyla açılan davalarda ispat yükü davacı eşin üzerindedir ve bu ağır tehdidin evlenme anında veya öncesinde (nedensellik bağıyla) var olduğu her türlü yasal delille, tanıkla veya ceza dosyasıyla ispatlanabilir.
• 5 yıllık objektif sürenin evlilik kütüklerinde ve resmi kayıtlarda yasal güvenliği sağlama amacı vardır; zira devlet, bir evlilik akdinin sonsuza kadar iptal edilme tehdidi altında kalmasını nüfus, nesep ve miras hukuku dengeleri açısından sakıncalı bulmuştur.
• Zorla evlilik mağdurları genellikle kapalı aile ve aşiret yapılarında bulunduğundan, iptal davasında memur önündeki "evet" beyanının aslında bir baskı ürünü olduğunu kanıtlamak için savcılık soruşturmaları ve sığınma evi kayıtları en güçlü delil araçlarıdır.
• Korkutmayla kişiyi evliliğe zorlayan eylem, TMK m. 151 bağlamında hukuki bir iptal sebebi olmakla birlikte; aynı eylem eşzamanlı olarak 5237 sayılı TCK m. 109 (kişiyi hürriyetinden yoksun kılma) ve TCK m. 106 (tehdit) kapsamında fail hakkında ağır cezai yaptırımlar gerektiren bağımsız bir suç oluşturur.

7. Eleştirel Değerlendirme

TMK m. 152'de yer alan ve hak düşürücü süreleri düzenleyen altı aylık ve beş yıllık sürelerin, zorla evlilik kurbanları için gerçekten yeterli ve adil olup olmadığı doktrinde haklı bir eleştiri konusudur. Özellikle töre, namus ve kapalı toplum baskısı altında evlendirilen kadınların, bu cendereden kurtulup "korkunun etkisini" üzerlerinden atmaları, psikolojik travmaları onarmaları ve adalet mekanizmasına erişecek cesareti bulmaları yıllar sürebilmektedir. Kanun koyucunun evliliğin üzerinden geçecek 5 yıllık mutlak (objektif) süreyi hak düşürücü süre olarak tayin etmesi, altıncı yılında ailesinin zulmünden kaçabilmiş bir kadının zoraki evliliğini iptal ettiremeyerek onu geçerli kabul etmesine ve ancak boşanma davası açmaya mahkûm kalmasına yol açmaktadır. Bu durum, insan hakları ihlalinin mağdurunu usul kurallarıyla ikinci kez cezalandırmak anlamına gelir.

TMK m. 151'in lafzında yer alan "pek yakın ve ağır tehlike" (imminent and grave danger) standardının aşırı yüksekliği de bir başka hukuki çıkmazdır. Maddede yalnızca "hayat, sağlık, namus ve onur" tahdidi olarak sayılmış olup; ailenin genci evden kovması, eğitim hayatını bitirmekle tehdit etmesi, psikolojik tecride alması veya duygusal sömürü ile intihar şantajı yapması gibi dışlama (sosyal ölüm) tehditleri genellikle fiziksel bir "pek yakın ve ağır" nitelik taşımadığı gerekçesiyle mahkemelerce iptal sebebi sayılmamaktadır. Oysa rızayı sakatlayan ve bireyi istemediği bir cinsel/sosyal yaşama mahkûm eden her türlü psikolojik tahakkümün, dar bir "hayat ve namus tehlikesi" kalıbına sıkıştırılmadan, iradeyi bozan asli bir unsur olarak daha geniş yorumlanması gerekirdi.

Zorla evlilik olgusunun hukukumuzda bir "nispi butlan" (iptal edilebilirlik) sebebi olarak kalması, Türkiye'nin uluslararası yükümlülükleriyle ve çağdaş medeni hukuk gelişmeleriyle çelişmektedir. Birleşmiş Milletler (CEDAW) ve Avrupa Konseyi İstanbul Sözleşmesi'nin getirdiği pozitif yükümlülükler uyarınca, irade dışı evliliklerin devlet eliyle aktif olarak engellenmesi ve geçersiz kılınması gerekir. Nitekim mehaz İsviçre Hukukunda 2012 yılında yapılan reformla, zorla evlendirme (Zwangsheiraten) aZGB Art 107'deki nispi butlan sebepleri arasından çıkarılarak, ZGB Art 105 Ziff. 5 hükmüyle doğrudan doğruya bir "mutlak butlan" (resen gözetilen geçersizlik) sebebi haline getirilmiş ve süre sınırları kaldırılmıştır. Türk yasa koyucusunun da TMK m. 151'deki zorla evlendirmeyi kişinin salt kendi şahsi davasına terk edilen bir nispi butlan halinden çıkarıp, savcının da müdahil olabileceği bir mutlak butlan sebebine dönüştürmesi çağdaş hukukun vazgeçilmez bir gereğidir.

Metodolojik Not

Bu yorum, Av. Fethi Güzel tarafından akademik dürüstlük ilkeleri çerçevesinde hazırlanmıştır.

Kullanılan kaynaklar:

• Doktrin: Mustafa Dural / Tufan Öğüz, Türk Özel Hukuku Cilt I — Temel Kavramlar ve Medeni Kanunun Başlangıç Hükümleri; Mustafa Dural / Tufan Öğüz, Türk Özel Hukuku Cilt II — Kişiler Hukuku; Şener Akyol, Medeni Hukuk — Şahsın Hukuku; Bilge Öztan, Şahsın Hukuku Hakiki Şahıslar; Turgut Akıntürk / Derya Ateş Karaman, Türk Medeni Hukuku — Aile Hukuku; Ahmet M. Kılıçoğlu, Aile Hukuku.
• Yargı kararları: Türk Medeni Kanunu m. 151'yi doğrudan atıflayan güncel bir Yargıtay kararı mevcut taramayla tespit edilemedi.
• Tarihsel arka plan: 4721 sayılı Türk Medeni Kanunu'nun madde gerekçesi.
• Karşılaştırmalı hukuk: İsviçre Medeni Kanunu (Schweizerisches Zivilgesetzbuch — ZGB) Art. 108.

Yorumun kapsamı: Bu çalışma, 4721 sayılı Türk Medeni Kanunu'nun 1 Ocak 2002'de yürürlüğe giren 151. madde metnine dayanır.

Görüş: Zorla evlilik mağdurlarının korunması için 'pek yakın ve ağır tehlike' standardının insan hakları perspektifinden geniş yorumlanması; uluslararası yükümlülükler çerçevesinde mağdur yardım mekanizmalarının güçlendirilmesi gerektiği görüşü benimsenmiştir.

Güncellik: Bu yorum, 16.05.2026 tarihi itibariyle günceldir.