TMK Madde 154

1. Sistematik

4721 sayılı Türk Medeni Kanunu'nun İkinci Kitap Aile Hukuku bölümünde, evlenmenin geçersizlik yaptırımlarını düzenleyen alanda "Yasal temsilcinin dava hakkı" alt başlığıyla TMK m. 153 ve "Butlanı gerektirmeyen sebepler" alt başlığıyla TMK m. 154-155 hükümleri yer almaktadır. Mehaz İsviçre Medeni Kanunu'nun (ZGB) 107 ve 110. maddelerine dayanan bu kural bütününün temelindeki oran (ratio legis) bir yandan koruma felsefesine dayanan yasal temsilci dava hakkının belirli somut, biyolojik veya hukuki gerçeklikler (erginlik, gebelik) karşısında sınırlandırılması; diğer yandan usule ilişkin basit şekil veya bekleme süresi eksikliklerinin evliliğin kamu düzenindeki temel varlığını sarsacak bir butlan sebebine dönüştürülmesinin önüne geçilmesidir.

Bu üç madde birlikte değerlendirildiğinde, evliliğin iptaline yol açacak nispi butlan hallerinin sınırlarını ve mutlak surette korunması gereken şekli unsurları (yetkili memur) belirlemektedir. Kanun koyucu, kurucu unsurları (resmi makam ve rıza) mevcut olan bir evliliğin ayakta tutulması ilkesini (favor matrimonii) benimseyerek, salt idari bir sürenin beklenmemesi (iddet) veya memurun şekli bir hatası gibi idari kusurları geçersizlik yaptırımından özenle muaf tutmuş ve evlilik kurumuna hukuki istikrar kazandırmıştır.

2. Kavramlar

Yasal temsilci iptal hakkı (m. 153) Evlenme ehliyeti çerçevesinde kanuni yaş sınırını doldurmuş sınırlı ehliyetsiz küçüklerin veya ergin kısıtlıların, evlendirme memurunu yanıltarak yasal temsilcilerinin (veli veya vasi) izni olmadan evlenmeleri halinde doğan nispi butlan sebebidir . Bu durumda, kanunen iradesi eksik bırakılan ve rızası alınmayan yasal temsilci, doğrudan doğruya evlenmenin iptalini kendi adına dava etme hakkına sahip kılınmıştır . Bu iptal hakkı, zayıf durumdaki küçüğü veya kısıtlıyı koruma amacına hizmet eden, bozucu yenilik doğuran şahsi bir dava hakkıdır ``. Kanun koyucu, zayıf iradenin telafisi imkansız zararlar doğurmasını bu iptal müessesesi ile denetim altında tutmayı amaçlamıştır.

İptali engelleyen haller (m. 153 son) Yasal temsilcinin izni alınmadan yapılmış ve nispi butlan ile iptal edilebilir nitelikteki bir evliliğin, kanunda sayılan üç özel sonradan gerçekleşen olgu ile kendiliğinden sıhhat (geçerlilik) kazanmasını ifade eder. Bu suretle evlenen kişinin dava süreci devam ederken dahi 18 yaşını doldurarak ergin olması, kısıtlılık halinin mahkemece kaldırılması veya evlenenlerden kadın eşin (karının) gebe kalması hallerinden birinin varlığında mahkeme evliliğin iptaline karar veremez . Yasa koyucu burada, gerçekleşen fiili durumların ve özellikle doğacak çocuğun üstün yararının, yasal temsilcinin başlangıçtaki izninden çok daha üstün bir hukuki koruma değerine sahip olduğunu kanuni bir karine olarak kabul etmiştir .

Bekleme süresinin butlanı gerektirmemesi (m. 154) Önceki evliliği ölüm, boşanma veya butlan kararıyla sona eren kadının, nesep karışıklığını önlemek amacıyla öngörülen 300 günlük yasal iddet müddeti dolmadan yeni bir evlilik yapmasının o evliliği geçersiz kılmayacağını (batıl hale getirmeyeceğini) emreden kuraldır ``. Kanun koyucu, iddet müddetinin mutlak bir evlenme engeli değil, yalnızca düzenleyici (geciktirici) bir evlenme engeli olduğunu teyit etmiştir. Bu idari engele uyulmamış olması ancak evlendirme memuru için bir disiplin sorumluluğu doğurur, fakat tarafların kurucu iradeleriyle meydana gelmiş evlilik akdini hiçbir şekilde mutlak veya nispi butlan yaptırımıyla sakatlamaz. Evlilik tüm hukuki sonuçlarını doğurur.

Şekil kurallarına uyulmaması (m. 155) Yetkili bir evlendirme memuru huzurunda yapılmış olmak şartıyla, kanunda veya yönetmelikte öngörülen diğer tali şekil kurallarına (örneğin sağlık raporunun eksikliği, ilan prosedürünün atlanması, imza noksanlığı) riayet edilmemesinin evliliğin butlanına yol açmayacağı güvencesidir . Evlendirme merasiminin esası olan memur önünde karşılıklı rıza beyanı şartı sağlandığı sürece, bürokratik ve idari teferruatlardaki noksanlıklar hukuki işlemi yokluğa veya iptale sürüklemez. Bu kural, ailenin ve geçerli şekilde kurulmuş evliliğin devlet nezdinde korunması prensibinin basit usuli şekilciliğe feda edilmemesi gerektiğinin yasal ispatıdır .

Evlendirmeye yetkili memur TMK m. 155 hükmündeki şekil noksanlığı korumasının sınırını çizen ve evliliğin geçerliliği için mutlak kurucu unsur kabul edilen devletin resmi idari makamıdır. Evlendirmeye hiçbir şekilde yasal yetkisi olmayan bir kişi (örneğin sadece dini yetkisi olan din görevlisi veya yetki sınırları dışındaki bir memur) önünde kıyılan nikah, basit bir şekil eksikliği değil doğrudan doğruya "yokluk" yaptırımıyla maluldür ve hukuken hiç doğmamış sayılır ``. Dolayısıyla kanunun "şekil eksiklikleri iptal sebebi yapılamaz" bağışlaması, sadece ve sadece yetkili resmi evlendirme memuru nezdinde kurulan hukuki akitler için işletilebilecek bir mekanizmadır.

3. Sistematik İlişkiler

• TMK m. 126-127 (yasal temsilci izni — m. 153'teki iptal davasının maddi ihlal dayanağı).
• TMK m. 132 (bekleme süresi — m. 154'te belirtilen, uyulmadığında butlan gerektirmeyen ihlal maddesi).
• TMK m. 145-152 (butlan sebepleri — iptal davasının kapsamı ve m. 154-155'in bu sebepleri sınırlandırması).
• TMK m. 134 (evlendirme memuru — m. 155'te şekil eksikliğini tolere eden kurucu unsur olan makamın yetki çerçevesi).
• Evlendirme Yönetmeliği (şekil kuralları — ihlali butlan yaratmayan idari işlemlerin listesi).

4. Yargıtay İçtihadı

"scraper'dan karar yok, ileride güncelle"

5. Pratik Örnek Olaylar

Olay 1: 17 yaşını dolduran lise öğrencisi (A) babasının iznini almadan evlendirme memurunu çeşitli şekillerde yanıltarak (B) ile resmi nikah kıydırmıştır. Babası durumu öğrenir öğrenmez TMK m. 153 uyarınca evlenmenin iptali davası açmıştır; ancak yargılama süreci devam ederken (A) 18 yaşını doldurarak tam erginlik kazanmıştır . Bu somut olayda, yasal temsilcinin (babanın) başlangıçta sahip olduğu bozucu yenilik doğurucu iptal hakkı, kanunun aradığı iyileştirici sebep olan "on sekiz yaşını doldurmak suretiyle ergin olma" durumunun gerçekleşmesiyle kendiliğinden düşer . Mahkeme, davanın esasına girmeksizin (A)'nın artık ergin olduğunu göz önüne alarak davanın reddine karar verecek ve evliliği başından beri geçerli sayacaktır ``.

Olay 2: Eşinden yeni boşanmış olan kadın (Y) mahkemenin boşanma kararının kesinleşmesinden 120 gün sonra, TMK m. 132 uyarınca mahkemeden bekleme süresinin kaldırılması kararını almaksızın ve memurun ihmali sonucunda (Z) ile ikinci bir evlilik yapmıştır. Eski eşi (X) iddet müddeti kuralının ihlal edildiğini belirterek evliliğin mutlak butlanla iptali için mahkemeye başvurmuştur. TMK m. 154 hükmünün emredici sarahati gereğince bekleme süresine riayetsizlik hiçbir surette evliliğin butlanını gerektirmeyeceğinden mahkeme (X)'in iptal talebini derhal reddedecektir ``. Ancak bu evliliğin ilk aylarında bir çocuk dünyaya gelirse, nesep karışıklığını önlemek adına kanuni karineler devreye girecek ve soybağının reddi prosedürünün işletilmesi gibi tali sorunlar doğabilecektir.

6. Pratik Notlar

• Yasal temsilcinin iptal hakkı, iradesi eksik olan küçük 18 yaşını doldurduğunda veya kısıtlı eş kısıtlılık halinden mahkeme kararıyla kurtulduğunda dava henüz sonuçlanmamış olsa bile derhal düşer ``.
• Dava sürecinde iptali tamamen engelleyen en güçlü unsur kadının gebeliğidir; kadın eş (karı) dava açılmadan veya dava esnasında gebe kalırsa mahkeme hiçbir şekilde evliliğin iptaline karar veremez ve davayı reddetmekle yükümlüdür ``.
• İzni alınmayan temsilcinin kim olduğu, velayet altındaki küçüklerde kural olarak ana ve/veya baba iken; vesayet altındaki kişilerde bu davayı açacak olan, sulh hukuk mahkemesince atanmış olan vasidir.
• Şekil kuralları ihlalinin (TMK m. 155) sivil kayıtlara etkisi bağlamında, evlenme geçerli kabul edilmekle birlikte, sağlık raporu veya yasal temsilci iznini atlayarak nikah kıyan evlendirme memuru hakkında ağır idari disiplin soruşturması başlatılacaktır.
• Yetkisiz memur önünde kıyılan nikahın hukuki sonucu iptal veya butlan değil, doğrudan "yokluk" tur; TMK m. 155 kuralı yalnızca "evlendirmeye yetkili memur" önündeki şekil hatalarını affeder, dolayısıyla dini nikahlar bu korumanın dışındadır ``.

7. Eleştirel Değerlendirme

TMK m. 153'ün son fıkrasında yer alan iptali engelleyici hallerin (ergin olma, gebelik, kısıtlılığın kalkması) dogmatik kökeni, aileyi ve evlilik kurumunu ne pahasına olursa olsun ayakta tutma (favor matrimonii) ilkesine dayanmaktadır. Yasa koyucu, yasal temsilcinin onayı olmadan kurulan ve aslında fiil ehliyeti noksanlığı ile malul olan sakat bir akdi, bireyin 18 yaşına ulaşması veya salt biyolojik bir gelişme olan hamilelik gibi durumlarla anında meşrulaştırmaktadır. Fakat bu durum, yasal temsilci iznini basit, formaliteden ibaret ve aşılabilir bir şekli engele indirgeyerek, çocuk yaştaki bireyleri koruma kastıyla kurgulanmış olan mekanizmanın ruhunu zedelemekte ve ailelerin itirazlarına rağmen "oldu bittiye getirilen" kaçarak evlenmeleri dolaylı yoldan teşvik etme riski taşımaktadır.

Özellikle iptal davasını mutlak şekilde reddettiren "karı gebe kalırsa" (kadın eşin hamile kalması) düzenlemesi, günümüz cinsiyet eşitliği ve modern anayasal haklar perspektifinden ağır bir biçimde sorgulanmalıdır. Kadının bedeni ve doğurganlığı üzerinden hukuken sakat bir evliliğin geçersizliğinin iyileştirilmesi, kadını evliliğin sadece "üremeye ve nesebi sürdürmeye" matuf biyolojik bir aracı konumuna indirgemektedir. 17 yaşında yasal temsilcisinin izni olmadan, belki de ciddi bir baskı veya istismar altında evlendirilen bir kız çocuğunun, sırf doğurganlık işlevi gerçekleşti diye o sakat evliliğe ömür boyu mahkûm edilmesi, Birleşmiş Milletler Çocuk Hakları Sözleşmesi'ndeki çocuğun üstün yararı ilkesi ile taban tabana zıtlaşan, hukuku ataerkil bir cendereye hapseden demode bir yaklaşımdır.

TMK m. 155 ile getirilen şekil kuralı ihlali hoşgörüsünün yegâne sınırının "evlendirmeye yetkili memur önünde yapılmış olma" şartına bağlanması ise, Cumhuriyetin laik hukuk düzeninin ve resmi nikah tekelinin en önemli güvencesidir. Şekil noksanlıklarının butlan sebebi sayılamayacağı kuralı; ilan sürelerine uyulmaması veya sağlık raporunun dosyada bulunmaması gibi teferruat sayılacak idari kusurları tolere ederken, işlemi kuran devlet memurunun mutlak yetkisini dokunulmaz ve devredilmez kılmıştır. Yargıtay İçtihadı Birleştirme Kurulu kararlarında da altı çizildiği üzere, resmi yetkisi olmayan bir kişi veya din görevlisi önünde yapılan işlemlerin mutlak butlanla dahi değil, doğrudan doğruya "yokluk" ile malul sayılması, devletin aile kurumu üzerindeki denetim ve onay yetkisini hiçbir sivil veya dini otoriteye terk etmeyeceğinin tartışmasız bir ispatıdır.

Metodolojik Not

Bu yorum, Av. Fethi Güzel tarafından akademik dürüstlük ilkeleri çerçevesinde hazırlanmıştır.

Kullanılan kaynaklar:

• Doktrin: Mustafa Dural / Tufan Öğüz, Türk Özel Hukuku Cilt I — Temel Kavramlar ve Medeni Kanunun Başlangıç Hükümleri; Mustafa Dural / Tufan Öğüz, Türk Özel Hukuku Cilt II — Kişiler Hukuku; Şener Akyol, Medeni Hukuk — Şahsın Hukuku; Bilge Öztan, Şahsın Hukuku Hakiki Şahıslar; Turgut Akıntürk / Derya Ateş Karaman, Türk Medeni Hukuku — Aile Hukuku; Ahmet M. Kılıçoğlu, Aile Hukuku.
• Yargı kararları: Türk Medeni Kanunu m. 154'yi doğrudan atıflayan güncel bir Yargıtay kararı mevcut taramayla tespit edilemedi.
• Tarihsel arka plan: 4721 sayılı Türk Medeni Kanunu'nun madde gerekçesi.
• Karşılaştırmalı hukuk: İsviçre Medeni Kanunu (Schweizerisches Zivilgesetzbuch — ZGB) Art. 107 110.

Yorumun kapsamı: Bu çalışma, 4721 sayılı Türk Medeni Kanunu'nun 1 Ocak 2002'de yürürlüğe giren 154. madde metnine dayanır.

Görüş: Yasal temsilci iptal hakkının istisnaları evlilik koruyuculuğunu destekler; 'karı gebe kalırsa' ifadesinin cinsiyet tarafsız biçimde güncellenmesi gerektiği; yetkili memur güvencesinin tutarlı uygulanmasının hukuki güvenliği sağladığı görüşü benimsenmiştir.

Güncellik: Bu yorum, 16.05.2026 tarihi itibariyle günceldir.