TMK Madde 34

1. Sistematik

Türk Medeni Kanunu'nun Kişiler Hukuku kitabında "Gaiplik kararı" alt başlığında yer alan 34. madde, mehaz İsviçre Medeni Kanunu'nun (ZGB) 37. maddesine tekabül etmektedir. Hükmün ratio legis'i (amacı) gaiplik yargılamasında öngörülen ilan süresi içinde maddi gerçeğin (kişinin sağ olması veya kesin ölüm tarihinin saptanması) ortaya çıkması durumunda, mahkemenin haksız ve yersiz bir gaiplik kararı vermesini engellemek ve konusuz kalan yargılamayı derhal sonlandırmaktır.

2. Kavramlar

2.1 Gaiplik isteminin düşmesi kavramı: Gaiplik kararı verilmesi talebiyle açılan davanın, kanunda tahdidi olarak sayılan ve maddi gerçeği ortaya çıkaran durumların varlığı hâlinde konusuz kalarak (kendiliğinden) sonlanmasıdır. 2.2 İlk hâl (Kişinin ortaya çıkması): Hakkında gaiplik kararı istenen kişinin, bizzat mahkemeye gelerek veya yetkili resmî makamlara başvurarak sağ olduğunu fiziksel olarak kanıtlamasıdır. 2.3 İkinci hâl (Kişiden haber alınması): Gaip olduğu iddia edilen kişinin fiziken ortaya çıkmasa dahi; yaşadığını şüpheye yer bırakmayacak şekilde ispatlayan bir mektup göndermesi, resmî bir işlem yapması veya üçüncü kişilerin şahitliğiyle hayatta olduğunun kesin olarak saptanmasıdır. 2.4 Üçüncü hâl (Ölüm tarihinin tespit edilmesi): İlan süresi içinde kişinin cesedine ulaşılması veya ölümüne kesin gözle bakılacak durumun (ölüm karinesinin) ispatlanması suretiyle, kesin ölüm tarihinin belirlenmesidir. Bu durumda gaiplik kararına gerek kalmaz; kişinin doğrudan ölüm kütüğüne kaydı sağlanır. 2.5 "İlan süresi dolmadan" zaman dilimi şartı: İstem düşmesi sonucunun doğabilmesi için, TMK m. 33 uyarınca yapılan altı aylık ilan süresinin henüz tamamlanmamış olması (kararın henüz verilmemiş olması) şarttır.

3. Sistematik İlişkiler

• TMK m. 32 (Gaiplik kararının maddi şartları ve yetkili mahkeme).
• TMK m. 33 (Gaiplik yargılamasında aranan asgari bekleme ve ilan süreleri).
• TMK m. 35 (İlan süresinin sonuçsuz kalması hâlinde gaiplik kararının verilmesi ve geçmişe dönük hüküm doğurması).
• HMK m. 382 vd. ve m. 331 (Çekişmesiz yargı işlerinde davanın konusuz kalması hâlinde karar verilmesine yer olmadığına dair hüküm kurulması).
• TMK m. 31 ve m. 44 (Ölüm karinesi ve kütüğe idari yoldan ölü kaydının düşülmesi; ölüm tarihi tespit edilirse gaipliğin terk edilerek bu kurumlara başvurulması).

4. Yargıtay İçtihadı

scraper'dan karar yok, ileride güncelle

5. Pratik Örnek Olaylar

• Olay 1: Sınır ötesinde çalışmaya giden ve kendisinden altı yıldır haber alınamayan kişi hakkında mirasçıları tarafından gaiplik davası açılmış ve mahkemece ilan yapılmıştır. İlan süresinin dördüncü ayında, kayıp kişi bulunduğu ülkedeki Türk Konsolosluğuna başvurarak pasaport yenileme işlemi yapar. Mahkemeye bu bilginin ulaşması üzerine, kişiden "haber alınmış" kabul edilir ve TMK m. 34 uyarınca gaiplik istemi düşer.
• Olay 2: Bir dağcılık faaliyeti sırasında çığ altında kalan ve ulaşılamayan kişi için bir yıl sonra açılan gaiplik davasında ilan prosedürü devam ederken, karların erimesiyle kişinin cesedine ulaşılır ve adli tıp incelemesiyle çığın düştüğü gün donarak öldüğü tespit edilir. Ölüm tarihi kesin olarak tespit edildiğinden gaiplik davası düşer ve kişi hakkında normal ölüm hükümleri işletilir.

6. Pratik Notlar

• Mahkemece istemin düşürülmesi kararı: İlan süresi içinde TMK m. 34'teki şartlardan biri gerçekleşirse, mahkeme esasa ilişkin gaiplik kararı veremez; HMK kuralları uyarınca davanın konusuz kalması nedeniyle "karar verilmesine yer olmadığına" (istem düşmesine) hükmeder.
• Yargılama giderleri: Çekişmesiz yargı işi olan gaiplik davasında, dava açıldığı tarihte haklı bir sebebe dayanıyorsa (örneğin kaybolma süresi dolmuşsa) davanın konusuz kalması hâlinde yargılama giderleri kural olarak istemde bulunan tarafa bırakılır; zira ortada kusurlu bir karşı taraf (davalı) yoktur.
• Süre dolduktan sonra ortaya çıkan bilginin etkisi: İlan süresi dolup gaiplik kararı verildikten sonra kişinin ortaya çıkması veya ölüm tarihinin tespiti TMK m. 34 kapsamında değil, gaiplik kararının iptali (kaldırılması) kapsamında değerlendirilir.
• Aile ve miras hukukundaki yansımalar: Gaiplik isteminin düşmesiyle birlikte, mirasın teminat karşılığı (TMK m. 584) intikali veya gaibin eşinin evliliğin feshini isteme hakkı (TMK m. 131) doğmadan ortadan kalkar.

7. Eleştirel Değerlendirme

Türk Medeni Kanunu'nda yer alan "kendisinden haber alınması" kavramı, mehaz kanunun yazıldığı dönemin (fiziki mektup, telgraf) şartlarını yansıtmakta olup günümüz dijital iletişim çağının dinamikleri karşısında yetersiz kalabilmektedir. Doktrinde Dural/Öğüz ve Akıntürk/Ateş Karaman sistematiğinde de tartışıldığı üzere; kişinin bizzat iradesini yansıtmayan bir dijital iz (örneğin sosyal medya hesabında otomatik bir bot tarafından yapılan paylaşım veya cihazın IP adresi vererek çevrimiçi görünmesi) TMK m. 34 anlamında "haber alma" sayılıp gaiplik istemini düşürmeli midir sorunu belirmektedir. Kılıçoğlu ve Öztan'ın yaklaşımları bağlamında değerlendirildiğinde, haber almanın kesin ve güvenilir olması, doğrudan kayıp kişinin hayatta olduğuna dair iradi bir iz taşıması gerektiği vurgulanmalıdır. Ayrıca Akyol'un da işaret edebileceği gibi, kanun koyucunun ilan süresi dolmadan gerçekleşen durumları (TMK m. 34) açıkça düzenlemesine karşın, karar verildikten sonra kişinin ortaya çıkması veya ölümünün kesinleşmesi hâlinde gaiplik kararının hangi usulle (iptal davası mı yoksa aynı dosyada ek kararla mı) kaldırılacağına dair açık bir yasal mekanizma öngörmemesi, medeni usul hukuku bakımından uygulamada tereddütlere yol açan önemli bir dogmatik eksikliktir.

Metodolojik Not

Bu yorum, Av. Fethi Güzel tarafından akademik dürüstlük ilkeleri çerçevesinde hazırlanmıştır.

Kullanılan kaynaklar:

• Doktrin: Mustafa Dural / Tufan Öğüz, Türk Özel Hukuku Cilt I — Temel Kavramlar ve Medeni Kanunun Başlangıç Hükümleri; Mustafa Dural / Tufan Öğüz, Türk Özel Hukuku Cilt II — Kişiler Hukuku; Şener Akyol, Medeni Hukuk — Şahsın Hukuku; Bilge Öztan, Şahsın Hukuku Hakiki Şahıslar; Turgut Akıntürk / Derya Ateş Karaman, Türk Medeni Hukuku — Aile Hukuku; Ahmet M. Kılıçoğlu, Aile Hukuku.
• Yargı kararları: Türk Medeni Kanunu m. 34'yi doğrudan atıflayan güncel bir Yargıtay kararı mevcut taramayla tespit edilemedi.
• Tarihsel arka plan: 4721 sayılı Türk Medeni Kanunu'nun madde gerekçesi.
• Karşılaştırmalı hukuk: İsviçre Medeni Kanunu (Schweizerisches Zivilgesetzbuch — ZGB) Art. 37.

Yorumun kapsamı: Bu çalışma, 4721 sayılı Türk Medeni Kanunu'nun 1 Ocak 2002'de yürürlüğe giren 34. madde metnine dayanır.

Görüş: Dijital iletişim çağında 'haber alma' kavramının sosyal medya kayıtları ve IP izlerini kapsayacak şekilde geniş yorumlanması ve gaiplik kararı verildikten sonra geri alma usulünün açık bir kanuni düzenlemeye kavuşturulması gerektiği görüşü benimsenmiştir.

Güncellik: Bu yorum, 16.05.2026 tarihi itibariyle günceldir.