1. Sistematik
Türk Medeni Kanunu'nun Kişiler Hukuku kitabında "Tüzel Kişiler" kısmının
"Dernekler" bölümünde, "Üyeliğin sona ermesi" alt başlığı altında yer alan 66.
madde, mehaz İsviçre Medeni Kanunu'nun (ZGB) 70. maddesinin birinci fıkrasından
mehaz alınmıştır. Hükmün ratio legis'i (amacı) Anayasa ile güvence
altına alınan negatif örgütlenme özgürlüğünün üye boyutunu düzenlemek ve
kişinin hiçbir sivil toplum örgütünde iradesi hilafına tutulamayacağını mutlak
bir kural olarak tesis etmektir. Dernekler, kişilerin serbest iradeleriyle bir
araya geldikleri topluluklar olduğundan, bu toplulukta kalma iradesinin de
sürekli ve kesintisiz olması yasa koyucu tarafından aranmış, bu iradenin
ortadan kalktığı an itibarıyla hukuki bağın da zorlamasız bir şekilde
koparılması güvence altına alınmıştır.
TMK m. 66 hükmü, aslında TMK m. 63'te düzenlenen "hiç kimse bir derneğe üye
olmaya zorlanamaz" şeklindeki giriş serbestisinin (gönüllülük ilkesinin)
mantıksal ve zorunlu bir uzantısıdır. Kişinin derneğe üye olmama hakkı
ne denli temel bir hak ise, üye olduğu bir dernekten dilediği an çıkma (istifa)
hakkı da o denli devredilmez ve vazgeçilmez bir haktır. Anayasa'nın 33.
maddesinde açıkça vurgulanan "hiç kimse dernekte üye kalmaya zorlanamaz" ilkesi, özel hukuk alanında TMK m. 66 ile somutlaşmış ve bu hakkın kullanımının
önündeki her türlü idari, tüzüksel veya sözleşmesel engelin baştan itibaren
geçersiz olduğu sisteme yerleştirilmiştir.
2. Kavramlar
2.1 Çıkma (istifa) hakkı: Üyenin dernekteki üyeliğini sona erdirmek
amacıyla yönelttiği tek taraflı, irade beyanı niteliğinde ve karşı tarafın
kabulünü gerektirmeyen bozucu yenilik doğuran bir haktır. Bu hak kullanıldığı
anda, üye ile dernek arasındaki hukuki statü yönetim kurulunun onayına veya
herhangi bir dernek organının iznine tabi olmaksızın sona erer. Dernek
yönetiminin bu istifayı işleme almaması veya reddetmesi hukuken hiçbir değer
taşımaz ve üyeliğin devam ettiği sonucunu doğurmaz.
2.2 Yazılı şekil: Çıkma iradesinin hukuken geçerli olabilmesi ve
ispatlanabilirliğinin sağlanması amacıyla TMK m. 66 tarafından emredici olarak
öngörülen geçerlilik şeklidir. Üyenin sadece sözlü olarak dernekten ayrıldığını
beyan etmesi veya fiilen dernek faaliyetlerine katılmayı bırakması (örneğin
toplantılara gelmemesi ve aidat ödememesi) çıkma hakkının kullanıldığı anlamına
gelmez. Yazılılık şartı, dernek kayıtlarının düzenli tutulması ve
taraflar arasındaki hukuki ilişkinin bitişinin kesin bir tarihle
sınırlandırılabilmesi açısından vazgeçilmezdir.
2.3 Çıkma hakkından feragatin yasaklığı: Dernek tüzüğüne veya üyelik giriş
beyannamesine konulan "üye en az 10 yıl dernekten ayrılamaz" veya "çıkma
hakkından feragat edilmiştir" şeklindeki kısıtlayıcı hükümlerin hukuken
geçersiz olmasıdır. TMK m. 23/2 uyarınca hiç kimse özgürlüklerinden
vazgeçemeyeceği ve onları hukuka veya ahlaka aykırı olarak sınırlayamayacağı
için, anayasal temeli olan çıkma hakkını ortadan kaldıran her türlü ön
anlaşma mutlak butlanla batıldır.
2.4 Çıkmanın hüküm anı: Yazılı istifa beyanının dernek tüzel kişiliğine
(yetkili organlarına veya dernek merkezine) ulaştığı anda çıkma işleminin
hukuki sonuçlarını doğurmasıdır. Doktrinde bazı eski yaklaşımlar yönetim
kurulunun defterden silme (tespit) kararını arasa da, modern hukukta ve
Yargıtay içtihatlarında kabul edilen temel kural, çıkma iradesinin "ulaşma"
(varma) teorisine tabi olduğudur. Yazılı beyan derneğin hakimiyet
alanına girdiği saniye üyelik bağı kesilir.
2.5 Mali yükümlülüklerin devamı: Üyenin dernekten ayrılmasıyla birlikte
üyeliğe sıkı sıkıya bağlı şahsi hak ve borçları sona erse de, çıkma iradesinin
ulaştığı anına kadar tahakkuk etmiş olan aidat ve sair mali borçlarının Türk
Borçlar Kanunu'nun (TBK) genel kuralları çerçevesinde devam etmesidir. Çıkma
hakkının kullanılması geçmişe etkili (makable şamil) olmadığından, üye dernekte
kaldığı döneme ait birikmiş borçlarını ifa etmekle yükümlüdür ve dernek bu
borçlar için icra takibi yapabilir.
2.6 TMK m. 65 ile farkı: TMK m. 65'te düzenlenen kendiliğinden sona erme,
üyenin fiil ehliyetini yitirmesi veya tüzükte aranan ikametgah/meslek gibi
objektif (nesnel) bir niteliği kaybetmesiyle otomatik gerçekleşir. Buna
karşılık TMK m. 66'daki çıkma hakkı, tamamen üyenin sübjektif (öznel) iradesine
dayalıdır ve herhangi bir nitelik kaybı şartı aranmaksızın her an, salt yazılı
bir beyanla kullanılabilen bir iradi serbestidir.
3. Sistematik İlişkiler
- TMK m. 63 (Hiç kimsenin derneğe üye olmaya zorlanamayacağı ve dernek
özerkliği).
- TMK m. 65 (Üyelik niteliklerinin yitirilmesiyle üyeliğin kendiliğinden sona
ermesi).
- TMK m. 67 (Tüzükte öngörülen sebeplerle veya haklı sebeple dernek iradesiyle
çıkarılma/ihraç süreci).
- TMK m. 23 (Kişiliğin korunması kapsamında özgürlüklerden vazgeçme yasağı).
- AY m. 33 (Dernek kurma, üye olma ve üyelikten çıkma hürriyetinin anayasal
çerçevesi).
- AİHS m. 11 (Toplanma ve örgütlenme özgürlüğü ile AİHM'in Young, James and
Webster içtihadı bağlamında negatif boyut koruması).
4. Yargıtay İçtihadı
"scraper'dan karar yok, ileride güncelle"
5. Pratik Örnek Olaylar
Olay 1: Bir mesleki dayanışma derneğinin tüzüğüne, dernek projelerinin uzun
vadeli finansmanı gerekçe gösterilerek "Üyeliğe kabul edilenler en az 5 yıl
boyunca dernekten istifa edemezler" şeklinde bir şart konulmuştur. Üyelerden
biri 2. yılında yazılı olarak istifa dilekçesi sunmuş, ancak yönetim kurulu
tüzük hükmünü gerekçe göstererek istifayı reddetmiş ve aidat işletmeye devam
etmiştir.
Hukuki Analiz: TMK m. 66 hükmü, "hiç kimse dernekte üye kalmaya zorlanamaz"
diyerek çıkma hakkını emredici bir kurala bağlamıştır. Tüzükte yer alan ve
üyeyi belirli bir süre dernekte kalmaya zorlayan (veya istifayı süreye
bağlayan) bu tür sınırlamalar, TMK m. 23/2'deki "özgürlüklerden vazgeçilemez"
kuralına açıkça aykırıdır. Bu nedenle söz konusu tüzük hükmü kesin
hükümsüzdür (mutlak butlanla batıldır). Üyenin yazılı istifa dilekçesi derneğe
ulaştığı anda, bozucu yenilik doğuran bir hak olarak derhal hüküm ve sonuç
doğurur. Yönetim kurulunun bu dilekçeyi reddetme yetkisi hukuken mevcut
olmadığından, üyenin aidat yükümlülüğü dilekçenin ulaştığı gün itibarıyla kesin
olarak sona ermiştir ve sonraki aidatları ödemekle yükümlü değildir.
Olay 2: Sosyal bir derneğin üyesi, yönetim kuruluyla yaşadığı fikir ayrılığı
nedeniyle noter aracılığıyla derneğe yazılı istifanamesini göndermiştir. İstifa
derneğe ulaştıktan bir hafta sonra yönetim kurulu toplanarak, bu kişinin
"dernek itibarını zedeleyici davranışları" nedeniyle tüzük uyarınca dernekten
ihraç edilmesine karar vermiş ve bunu tüm üyelere ilan etmiştir.
Hukuki Analiz: Çıkma hakkı tek taraflı irade beyanı niteliğinde olup,
yazılı beyanın derneğe ulaşmasıyla birlikte üyelik statüsü derhal ve geçmişe
etkili olmaksızın ortadan kalkar. İstifanın derneğe ulaştığı andan
itibaren bu kişi hukuken dernek üyesi sıfatını taşımamaktadır. Dernek yönetim
kurulunun, artık üye olmayan ve bağını koparmış bir kişi hakkında TMK m. 67
kapsamında bir "çıkarılma (ihraç)" disiplin kararı alması hukuken imkânsızdır
ve bu karar yok hükmündedir. Üstelik kendi isteğiyle istifa etmiş bir kişinin,
dernekten onur kırıcı bir gerekçeyle "ihraç edilmiş" gibi diğer üyelere ilan
edilmesi, o kişinin şeref ve haysiyetine açık bir saldırı teşkil eder. İlgili
kişi, TMK m. 24 uyarınca kişilik haklarının ihlali nedeniyle dernek tüzel
kişiliğine karşı manevi tazminat davası açabileceği gibi, ihraç kararının
yokluğunun tespitini de talep edebilir.
6. Pratik Notlar
- Yazılı şeklin elektronik imzayla sağlanabilmesi: TMK m. 66'nın aradığı yazılı
şekil şartı, günümüzde 5070 sayılı Elektronik İmza Kanunu kapsamında güvenli
e-imza ile veya Kayıtlı Elektronik Posta (KEP) üzerinden derneğe gönderilen
bildirimlerle geçerli biçimde yerine getirilebilir.
- Bildirim formunun muhatabı: İstifa (çıkma) bildirimi bizzat dernek tüzel
kişiliğine yöneltilmesi gereken bir beyan olduğundan, beyanın dernek başkanına,
yönetim kuruluna veya dernek evrak kaydına teslim edilmesi hukuki sonucun
doğması (ulaşma teorisi) için yeterlidir.
- Çıkma anının hukuki etkileri: İstifa beyanı derneğe ulaştığı saniye kişi
üyelik sıfatını yitirdiğinden, derneğin genel kurullarında oy kullanma hakkı
ile varsa yönetim veya denetim kurulu gibi organlardaki üyelikleri de otomatik
olarak düşer.
- Aidat ve sair mali yükümlülükler: Dernekten çıkma hakkının kullanılması bir
ibra (aklanma) sağlamaz; üye, çıkma iradesinin derneğe ulaştığı tarihe kadar
tahakkuk etmiş olan geçmiş dönem aidatlarını ödemek zorundadır.
- Tekrar üye olabilme durumu: Çıkma hakkını kullanarak ayrılan bir üye, tüzükte
ayrılanların bir daha alınmayacağına dair özel ve geçerli bir yasak yoksa, TMK
m. 64 uyarınca şartları taşıyorsa yeniden üyelik başvurusunda bulunarak eski
derneğine dönebilir.
- Özel kanun rejimleri: Siyasi partilerde ve sendikalarda üyelikten çıkma
(çekilme) süreçleri e-Devlet üzerinden yürütülen kendi özel kanun rejimlerine
tabiyken, Türk Medeni Kanunu'na tabi klasik derneklerde bildirimlerin doğrudan
derneğe yapılması esastır.
7. Eleştirel Değerlendirme
TMK m. 66'da formüle edilen dernekten çıkma hakkının mutlak ve vazgeçilmez
niteliği, Dural/Öğüz ve Özsunay (Tüzel Kişiler) sistematiğinde de vurgulandığı
üzere, negatif dernek özgürlüğünün en güçlü sivil hukuk yansımasıdır. Anayasa
m. 33 ve AİHS m. 11 ile güvence altına alınan örgütlenme hürriyeti, bireyin bir
topluluğa katılma serbestisi kadar o toplulukta kalmama, ideolojik veya sosyal
aidiyetini dilediği an sonlandırma hakkını da kapsar. Bu yönüyle TMK m.
66, sadece tüzel kişiler hukukunun teknik bir normu değil, aynı zamanda
totaliter, sömürücü veya baskıcı gruplaşmalara karşı birey özerkliğini koruyan
emredici bir insan hakları teminatıdır.
Doktrinde Akyol'un hakkın kullanılması ve dürüstlük kuralı bağlamındaki
incelemeleri ışığında, dernek tüzükleriyle çıkma hakkına getirilen dolaylı
kısıtlamaların yargısal denetimi büyük önem taşımaktadır. Doğrudan istifayı
yasaklayan tüzük hükümleri TMK m. 23 çerçevesinde rahatça iptal edilebilse de, uygulamada çıkma hakkını fiilen kullanılamaz hale getiren gizli engeller
(örneğin; çıkış anında derneğe fahiş bir "ayrılma tazminatı" ödenmesi, yüklü
bir bağış zorunluluğu getirilmesi veya çıkışın yönetim kurulu ibra ve onayına
bağlanması) karşımıza çıkabilmektedir. Özgürlüğü caydırıcı nitelikteki bu tür
tüzük kurallarının veya ağır mali yaptırımların mutlak butlanla sakat kabul
edilmesi, TMK m. 66'nın özgürlükçü ruhuna uygun yegâne dogmatik yaklaşımdır.
Modern sivil toplum dinamikleri ve dijitalleşme süreci bağlamında
değerlendirildiğinde, TMK m. 66'daki "yazılı bildirim" şartının güncel
teknolojik gelişmelere daha entegre bir biçimde yorumlanması gerekmektedir.
Günümüzde birçok uluslararası organizasyon ve sivil toplum kuruluşu, üyelikten
çıkış işlemlerini kendi web sitelerindeki kullanıcı panellerinden tek bir tıkla
("opt-out") mümkün kılmaktadır. Türkiye'de e-Devlet üzerinden siyasi parti
istifalarının saniyeler içinde kolayca yapılabilmesi örneği göz önüne
alındığında; derneklerden çıkma hakkının da fiziki bir kağıt dilekçe veya ıslak
imza ritüeline hapsedilmeden, e-Devlet (DERBİS) üzerinden sunulan dijital
istifa formlarıyla "sürtünmesiz bir negatif özgürlük" pratiğine dönüştürülmesi
elzemdir. Bu dönüşüm, yasa koyucunun "hiç kimse dernekte kalmaya zorlanamaz"
ilkesini 21. yüzyılın hızına uyduracak en pratik reform olacaktır.
Metodolojik Not
Bu yorum, Av. Fethi Güzel tarafından akademik dürüstlük ilkeleri çerçevesinde hazırlanmıştır.
Kullanılan kaynaklar:
- Doktrin: Mustafa Dural / Tufan Öğüz, Türk Özel Hukuku Cilt I — Temel Kavramlar ve Medeni Kanunun Başlangıç Hükümleri; Mustafa Dural / Tufan Öğüz, Türk Özel Hukuku Cilt II — Kişiler Hukuku; Şener Akyol, Medeni Hukuk — Şahsın Hukuku; Bilge Öztan, Şahsın Hukuku Hakiki Şahıslar; Turgut Akıntürk / Derya Ateş Karaman, Türk Medeni Hukuku — Aile Hukuku; Ahmet M. Kılıçoğlu, Aile Hukuku.
- Yargı kararları: Türk Medeni Kanunu m. 66'yi doğrudan atıflayan güncel bir Yargıtay kararı mevcut taramayla tespit edilemedi.
- Tarihsel arka plan: 4721 sayılı Türk Medeni Kanunu'nun madde gerekçesi.
- Karşılaştırmalı hukuk: İsviçre Medeni Kanunu (Schweizerisches Zivilgesetzbuch — ZGB) Art. 70/1.
Yorumun kapsamı: Bu çalışma, 4721 sayılı Türk Medeni Kanunu'nun 1 Ocak 2002'de yürürlüğe giren 66. madde metnine dayanır.
Görüş: Çıkma hakkının vazgeçilmezliği TMK m. 23/2 ile birlikte mutlak koruma altındadır; tüzüksel mali engellere karşı yargısal denetimin sıkı uygulanması ve dijital istifa formlarının yaygınlaştırılması özgürlüğü güçlendirir.
Güncellik: Bu yorum, 16.05.2026 tarihi itibariyle günceldir.