TMK Madde 93

1. Sistematik

Türk Medeni Kanunu'nun Kişiler Hukuku kitabında "Tüzel Kişiler" başlıklı ikinci kısmın "Dernekler" bölümünde, "Derneklerin faaliyetleri" üst başlığı altında "Yabancıların dernek kurma hakkı" kenar başlığıyla yer alan 93. madde, yabancı gerçek kişilerin örgütlenme özgürlüğünü düzenlemektedir . Hükmün amacı (*ratio legis*) anayasal bir hak olan dernek kurma ve derneğe üye olma özgürlüğünün evrenselliği ilkesi gereği yabancıları da bu güvence kapsamına almak; ancak devletin egemenlik hakları ve kamu düzeni mülahazalarıyla bu özgürlüğü yalnızca Türkiye'de hukuken ve fiilen "yerleşme hakkına" sahip olan yabancılarla sınırlandırmaktır . Yasa koyucu, dernek vasıtasıyla ülkenin sivil ve sosyal hayatına müdahil olacak yabancıların, ülkeyle asgari bir hukuki ve coğrafi bağ (yerleşim yeri) kurmuş olmalarını şart koşmuştur ``.

Hükmün tarihsel sistematiğinde en önemli kırılma noktası, Avrupa Birliği'ne uyum süreci çerçevesinde 5253 sayılı Kanun ile yapılan reformdur. TMK m. 93'ün ilk metninde yer alan "karşılıklı olmak koşuluyla" ibaresi, 2004 yılında yürürlüğe giren bu kanunla madde metninden bütünüyle çıkarılmıştır . Bu reform sayesinde, yabancıların Türkiye'de sivil toplum faaliyetlerine katılımı, vatandaşı oldukları ülkenin Türklere aynı hakkı tanıyıp tanımadığına bakılmaksızın tek taraflı bir temel insan hakkı olarak kabul edilmiş ve uluslararası insan hakları hukuku normlarıyla tam uyum sağlanmıştır .

2. Kavramlar

Türkiye'de yerleşme hakkı: Yabancı bir gerçek kişinin, mülga mevzuattan günümüze devreden oturma izni, çalışma izni veya uzun dönem ikamet izni gibi idari onaylarla Türkiye sınırları içerisinde hukuka uygun olarak ve sürekli kalma niyetiyle yaşama hakkını elde etmiş olmasını ifade eden temel ön koşuldur ``.

Dernek kurma hakkı: Kanunun aradığı yerleşme hakkı şartını sağlayan ve kendi milli hukukuna göre fiil ehliyetini haiz olan bir yabancının (MÖHUK m. 9) tıpkı Türk vatandaşları gibi en az yedi kurucu iradeden biri olarak dernek kuruluş bildirimini imzalayabilmesi ve kurucu üye statüsü kazanabilmesidir , .

Derneğe üye olma hakkı: Türkiye'de yerleşme hakkına sahip olan yabancı gerçek kişilerin, yalnızca yeni bir dernek kurmakla sınırlı kalmayıp, halihazırda Türk hukukuna göre kurulmuş ve tüzel kişilik kazanmış mevcut derneklere de olağan üye sıfatıyla (seçme ve seçilme hakkını haiz olarak) serbestçe katılabilmesidir ``.

Onursal üyelik istisnası: Derneğe maddi veya manevi büyük katkıları olan kişilere verilen ve dernek organlarında oy kullanma hakkı (TMK m. 69) bahşetmeyen fahri üyelik statüsü olup; kanun koyucunun yabancı gerçek kişiler için yerleşme hakkı koşulunu aramadığı tek ve mutlak yasal istisnadır ``.

Karşılıklılık şartının kaldırılması: Yabancı bir kişinin Türkiye'de dernek kurabilmesi için o kişinin vatandaşı olduğu devletin de Türk vatandaşlarına dernek kurma hakkı tanıması gerektiği yönündeki eski diplomatik şartın (mütekabiliyet) 5253 sayılı Kanun (m. 38) reformuyla TMK m. 93 metninden kesin olarak silinmesidir , .

3. Sistematik İlişkiler

• Anayasa m. 33 (Dernek kurma hürriyeti "Herkes" tabiriyle yabancıları da kapsar; m. 16 bağlamında kanunla sınırlama yetkisi).
• AİHS m. 11 (Demokratik toplumda herkes için güvence altına alınan toplanma ve örgütlenme özgürlüğü).
• 6458 sayılı Yabancılar ve Uluslararası Koruma Kanunu (Yabancıların Türkiye'de yerleşme hakkını tesis eden ikamet ve koruma statüleri).
• TMK m. 56-57 (Dernek kurucularının fiil ehliyetine sahip olmasının zorunlu olduğu genel kural ve yabancılarla bağlantısı) ``.
• TMK m. 63-64 (Fiil ehliyetine sahip gerçek kişilerin derneklere üye olma hakkı ile TMK m. 93'teki özel şartın kesişimi).
• 5253 sayılı Dernekler Kanunu m. 3 (Dernek kurma hakkına ilişkin tamamlayıcı idari ve usuli kurallar).

4. Yargıtay İçtihadı

"scraper'dan karar yok, ileride güncelle"

5. Pratik Örnek Olaylar

Olay 1: Türkiye'de beş yıldır kesintisiz çalışarak uzun dönem ikamet izni (yerleşme hakkı) elde etmiş Suriye uyruklu bir mühendis, mesleki dayanışma amacıyla Türkiye'de bir dernek kurmak üzere kurucular kurulunda yer almıştır. Hukuki Analiz: TMK m. 93 uyarınca Türkiye'de yerleşme hakkına sahip olan yabancı gerçek kişiler dernek kurma hakkını tam olarak haizdir . Uzun dönem ikamet iznine sahip olan Suriyeli şahıs, kanunun aradığı yerleşme ve sürekli kalma şartını hukuken karşılamaktadır . Bu kişinin dernek kurabilmesi için aranan fiil ehliyeti, MÖHUK m. 9 uyarınca kendi milli hukukuna göre tespit edilecektir . Ayrıca 2004 reformu ile karşılıklılık şartı kaldırıldığından, Suriye mevzuatında Türklere bu hak verilmese dahi, Türkiye'de dernek kurucu üyesi olması hukuken tamamen geçerlidir , ``.

Olay 2: Türkiye'ye sadece iki aylık turistik vize ile gelen ve bir üniversitenin düzenlediği sempozyuma katılan Alman vatandaşı akademisyen, sempozyum sonrası kurulan çevre koruma derneğine asli (oy hakkı olan) kurucu üye olarak kaydedilmek istenmiştir. Hukuki Analiz: TMK m. 93 hükmü, yabancıların dernek kurucusu veya asli üyesi olabilmesini mutlak surette Türkiye'de hukuken tanınmış bir "yerleşme hakkına" sahip olmaları ön koşuluna bağlamıştır . Turistik vize ile kısa süreliğine ülkede bulunan bir yabancı, yasanın aradığı sürekli kalma niyetini ve yerleşme (ikamet) statüsünü taşımamaktadır . Bu nedenle, söz konusu turistin kurucu üye sıfatıyla dernek kuruluş bildirimini imzalaması veya olağan üye olarak derneğe kaydedilmesi kanunen mümkün değildir . Bununla birlikte, kanunun aradığı yerleşme hakkı şartından açıkça muaf tutulan "onursal üyelik" statüsü, dernek tüzüğünde öngörülmek kaydıyla bu yabancı akademisyene serbestçe verilebilir .

6. Pratik Notlar

• "Yerleşme hakkı" kavramının pratik tespiti, mülki idare (Dernekler Müdürlüğü) tarafından yabancının 6458 sayılı YUKK kapsamında aldığı çalışma izni veya uzun dönem ikamet izni belgelerinin (ikamet tezkeresi) ibrazıyla doğrulanır.
• Salt sığınmacı, mülteci veya "geçici koruma" statüsünde olan ve yasal olarak Türkiye'de sürekli yerleşme hakkı bulunmayan yabancıların dernek kurucusu veya asli üyesi olup olamayacağı hususu, idari uygulamalarda YUKK hükümleriyle birlikte dar yorumlanmaktadır.
• Onursal üyelik (fahri üyelik) statüsü, TMK m. 93/2 uyarınca yabancılar için herhangi bir bürokratik şarta veya ikamet zorunluluğuna tabi kılınmadığından, dünyanın herhangi bir yerindeki yabancı bir aydına veya uzmana kolaylıkla tevcih edilebilir ``.
• Yabancı gerçek kişilerin Türk derneklerine kurucu üye olmaları halinde, kuruluş bildirimine İçişleri Bakanlığı Dernekler Yönetmeliği uyarınca yabancının yerleşme hakkını kanıtlayan resmi izin belgesinin noter onaylı suretinin eklenmesi usuli bir mecburiyettir.
• Karşılıklılık (mütekabiliyet) kuralının TMK'dan çıkarılması, Avrupa Birliği'ne katılım sürecinde Türkiye'nin sivil toplum alanındaki uluslararası bariyerleri yıktığının ve AİHS m. 11'in "herkes" tabirini iç hukuka şeffaf bir şekilde yansıttığının en önemli kanıtıdır.

7. Eleştirel Değerlendirme

TMK m. 93 hükmü, Dural/Öğüz (Cilt II) sistematiği çerçevesinde ele alındığında, "yerleşme hakkı" ön koşulunun modern göç sosyolojisi karşısında dışlayıcı bir bariyer yarattığı açıkça görülmektedir. Kanun koyucu, dernek özgürlüğünü ülkeyle "sürekli hukuki bağ" kuran yabancılara özgüleyerek milli güvenlik refleksini öncelemiştir. Ancak günümüzde milyonlarca kişiyi kapsayan "geçici koruma" statüsündeki sığınmacıların veya şartlı mültecilerin yıllarca Türkiye'de fiilen yaşayıp hukuken "yerleşme hakkı" elde edememeleri, bu devasa kitlenin kendi aralarında yasal bir sivil toplum dayanışması kurmalarını (dernekleşmelerini) engellemektedir. Temel insani ihtiyaçlarını karşılamak üzere yasal dernek kuramayan bu kitleler, merdiven altı ve denetimsiz inisiyatiflere itilmekte; bu durum paradoksal biçimde korunmak istenen kamu düzenini daha fazla tehdit etmektedir.

Akyol'un hakkın kullanılması ve insan hakları hukuku perspektifinden bakıldığında, Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi'nin 11. maddesi dernek kurma özgürlüğünü vatandaş veya yerleşik yabancı ayrımı yapmaksızın "herkese" tanımaktadır. AİHM içtihatları, sivil toplum özgürlüğünün ancak çok istisnai ve zorunlu hallerde kısıtlanabileceğini vurgularken, TMK m. 93'ün yabancıların örgütlenme hakkını baştan ve kategorik olarak "ikamet izni" şartına bağlaması orantılılık ilkesiyle çelişmektedir. Demokratik bir toplumda, ülkeye yasal yollarla girmiş ancak henüz yerleşme hakkı almamış bir öğrencinin veya yabancı bir araştırmacının salt ikamet süresi dolmadığı için derneklere asli üye dahi olamaması, çağdaş insan hakları standartlarının gerisinde kalan şekli bir kısıtlamadır.

Son olarak, Özsunay (Tüzel Kişiler) doktrinindeki yapısal yaklaşımlar ışığında; sivil toplumun dijitalleştiği, blokzincir ve internet tabanlı ulus-aşırı derneklerin (DAO'lar vb.) faaliyet gösterdiği 21. yüzyılda, yabancıların dernek üyeliğini "Türkiye'de yerleşme (fiziki ikamet)" şartına bağlamak anakronik bir devlet aklıdır. Çevrimiçi platformlarda faaliyet gösteren, toplantılarını sanal ağlarda yapan bir teknoloji derneğine Japonya'da yaşayan bir yazılımcının asli üye olabilmesi için Türkiye'de oturma izni almasını şart koşmak, yasanın maddi gerçeklikle bağının koptuğu noktadır. De lege ferenda (olması gereken hukuk) olarak, en azından sanal sivil toplum inisiyatifleri veya salt bilimsel/kültürel dernekler için yabancılarda aranan "yerleşme hakkı" şartının tamamen esnetilmesi ve yasanın dijital çağın sınır tanımaz örgütlenme modeline uyarlanması şarttır.

Metodolojik Not

Bu yorum, Av. Fethi Güzel tarafından akademik dürüstlük ilkeleri çerçevesinde hazırlanmıştır.

Kullanılan kaynaklar:

• Doktrin: Mustafa Dural / Tufan Öğüz, Türk Özel Hukuku Cilt I — Temel Kavramlar ve Medeni Kanunun Başlangıç Hükümleri; Mustafa Dural / Tufan Öğüz, Türk Özel Hukuku Cilt II — Kişiler Hukuku; Şener Akyol, Medeni Hukuk — Şahsın Hukuku; Bilge Öztan, Şahsın Hukuku Hakiki Şahıslar; Turgut Akıntürk / Derya Ateş Karaman, Türk Medeni Hukuku — Aile Hukuku; Ahmet M. Kılıçoğlu, Aile Hukuku.
• Yargı kararları: Türk Medeni Kanunu m. 93'yi doğrudan atıflayan güncel bir Yargıtay kararı mevcut taramayla tespit edilemedi.
• Tarihsel arka plan: 4721 sayılı Türk Medeni Kanunu'nun madde gerekçesi.
• Karşılaştırmalı hukuk: İsviçre Medeni Kanunu (Schweizerisches Zivilgesetzbuch — ZGB) Art. 60 (kısmen).

Yorumun kapsamı: Bu çalışma, 4721 sayılı Türk Medeni Kanunu'nun 1 Ocak 2002'de yürürlüğe giren 93. madde metnine dayanır.

Görüş: Yerleşme hakkı şartının mülteci ve geçici koruma altındakileri dışlayan etkisinin YUKK kapsamındaki oturma statüleriyle koordineli yorumlanması; yabancıların dernek özgürlüğünün AİHM m. 11 standartlarıyla uyumlu biçimde genişletilmesi gerektiği görüşü benimsenmiştir.

Güncellik: Bu yorum, 16.05.2026 tarihi itibariyle günceldir.