TMK Madde 96

1. Sistematik

Türk Medeni Kanunu'nun Kişiler Hukuku kitabında "Tüzel Kişiler" başlıklı ikinci kısmın "Dernekler" bölümünde, "Derneklerin örgütlenmesi" üst başlığı altında "Üst kuruluşlar kurmaları - Federasyon" kenar başlığıyla yer alan 96. madde, sivil toplumun makro düzeyde teşkilatlanmasını düzenlemektedir . Hükmün amacı (*ratio legis*) tüzüklerinde belirtilen amaç ve faaliyet alanları aynı olan derneklerin bir üst çatı altında örgütlenerek güçlerini birleştirmelerine ve tek başlarına gerçekleştiremedikleri faaliyetleri ülke düzeyinde kolektif bir iradeyle hayata geçirmelerine yasal bir zemin sağlamaktır . Yasa koyucu, derneklerin seslerini daha iyi duyurabilmeleri ve daha demokratik bir katılım sağlayabilmeleri için üst kuruluş modelini ihdas etmiştir ``.

Federasyon, kendisini kuran ve üyesi olan alt derneklerden tamamen bağımsız, kendi hak ehliyeti ve fiil ehliyeti bulunan yepyeni bir hukuki öznedir. Tıpkı derneklerin gerçek kişilerin bir araya gelmesiyle oluşması gibi, federasyonlar da tüzel kişilerin (derneklerin) bir araya gelmesiyle oluşan ikinci derece (üst) tüzel kişiliklerdir. Federasyonun ayrı bir tüzel kişiliğe sahip olması, taraf ehliyetinin, malvarlığının ve sorumluluk rejiminin kendisini oluşturan üye derneklerden mutlak surette ayrılmasını gerektirir.

2. Kavramlar

Federasyon: Kuruluş amaçları aynı olan en az beş derneğin, bu amaçlarını gerçekleştirmek üzere kendi tüzel kişiliklerini koruyarak üye sıfatıyla bir araya gelmeleri suretiyle oluşturdukları, ayrı bir hak ve fiil ehliyetine sahip üst sivil toplum örgütlenmesidir , .

"Aynı kuruluş amacı" şartı: Bir federasyonun kurulabilmesi için kurucu statüsündeki derneklerin farklı faaliyet alanlarında değil, mutlak surette birbiriyle örtüşen, aynı doğrultudaki (örneğin sadece çevre, sadece spor veya sadece sağlık gibi) amaçlarla faaliyet göstermelerini emreden kanuni kısıtlamadır ``.

En az beş dernek: Türk Medeni Kanunu m. 56'da bir derneğin kurulabilmesi için en az yedi gerçek veya tüzel kişi aranırken , bir federasyonun kurulabilmesi için aynı amacı taşıyan en az beş derneğin kurucu iradesini birleştirmesini öngören asgari tüzel kişi sayısıdır , ``.

Tüzük zorunluluğu: Tıpkı alt derneklerde olduğu gibi, federasyonun da adını, amacını, teşkilat yapısını, gelir kaynaklarını ve organlarını ihtiva eden, kurucu derneklerin mutabakatıyla hazırlanmış kendine ait bağlayıcı bir anayasasının (iç tüzüğünün) bulunması mecburiyetidir , .

Bildirimle tüzel kişilik: Federasyonların idari bir makamın ön iznine, ruhsatına veya mahkeme kararına gerek kalmaksızın, sadece kanunda belirtilen kuruluş bildiriminin ve tüzüğün yetkili mülki amire teslim edildiği saniye itibarıyla hukuken tüzel kişilik kazanması kuralıdır , .

3. Sistematik İlişkiler

• TMK m. 56 (Dernek tanımında tüzel kişilerin de dernek kurabileceği belirtildiğinden, federasyonlarda üyelerin bizzat dernek tüzel kişileri olması) ``.
• TMK m. 59 (Derneklerin bildirimle tüzel kişilik kazanması kuralının, TMK m. 96/3 yollamasıyla federasyon kuruluş süreciyle dogmatik özdeşliği) , .
• TMK m. 97 (Federasyonların da en az üçü bir araya gelerek daha üst bir yapı olan konfederasyonları kurabilmesi) ``.
• TMK m. 98-99 (Derneklerin bağlı oldukları federasyon organlarında en az üçer delege üye ile temsil edilmesi ve genel kurullarının oluşum kuralları) ``.
• 5253 sayılı Dernekler Kanunu m. 6 (Federasyonların ve üst kuruluşların örgütlenmesine dair idari usul ve esasların tamamlayıcı normları).
• AY m. 33 (Dernek kurma hürriyetinin anayasal güvencesi kapsamında sivil toplumun üst kuruluş kurma ve birleşme serbestisi).

4. Yargıtay İçtihadı

"scraper'dan karar yok, ileride güncelle"

5. Pratik Örnek Olaylar

Olay 1: Spor alanında amatör branşları desteklemek üzere faaliyet gösteren beş farklı ilçedeki dernek, bölgesel bir spor ligi oluşturmak ve kamu idareleri nezdinde daha güçlü lobi yapabilmek amacıyla bir spor federasyonu kurmak üzere mutabakata varmıştır. Hukuki Analiz: TMK m. 96 uyarınca federasyon kurulabilmesi için aynı amacı taşıyan en az beş derneğin üye sıfatıyla bir araya gelmesi kanuni bir zorunluluktur . Somut olayda, spor alanında faaliyet gösteren beş farklı dernek bu şartı eksiksiz biçimde yerine getirmektedir . Bu dernekler, kuruluş bildirimini, tüzüklerini ve gerekli belgeleri mülki amire sunarak TMK m. 59 sistematiği içinde federasyon tüzel kişiliğini anında kazanırlar , . Oluşan bu yeni üst kuruluş, üye derneklerin ayrı ayrı yapamadıkları çapta organizasyonlar düzenlemek ve kolektif güç yaratmak üzere bağımsız bir hukuki özne olarak faaliyetine başlar ``.

Olay 2: Bir şehrin kalkınması için ortak hareket etme kararı alan Çevre Koruma Derneği, Amatör Spor Kulübü Derneği, Sağlık Çalışanları Derneği, Eğitim Gönüllüleri Derneği ve Turizm Derneği bir araya gelerek "Şehir Gelişim Federasyonu" adıyla bir üst kuruluş kurmak üzere mülki amire başvurmuştur. Hukuki Analiz: Farklı alanlarda ve amaçlarla kurulan beş derneğin bir araya gelerek tek bir federasyon kurma girişimi, TMK m. 96'da yer alan "kuruluş amaçları aynı olan" şeklindeki emredici şarta açıkça aykırıdır ``. Hukuk sistemimiz, sivil toplumda disiplinlerarası bir üst kuruluş modeli (örneğin salt coğrafi veya hemşehri bölge federasyonu) kurulmasına yasal olarak imkân tanımamaktadır. İlgili mülki amirlik, kuruluş bildiriminin incelenmesi aşamasında bu amaç farklılığını tespit ettiğinde başvuruyu kanuna aykırılık gerekçesiyle reddedecektir. Bu derneklerin koordinasyon sağlamak istemeleri halinde tüzel kişiliği bulunmayan sivil platformlar oluşturmaları gerekmektedir.

6. Pratik Notlar

• Federasyona üye derneklerin yönetimindeki temsil oranları: TMK m. 98 uyarınca, her bir üye dernek bağlı olduğu federasyonun genel kurulunda delege sıfatıyla en az üçer üye ile temsil olunmak zorundadır . Bu temsilci üyeler, ilgili derneklerin kendi genel kurullarınca seçilerek federasyona yetki belgesiyle gönderilir .
• Federasyonun üye dernekler üzerindeki bağlayıcı kararlar alma yetkisi: Federasyon, ayrı ve üst bir tüzel kişilik olmakla birlikte üye derneklerin mutlak hiyerarşik amiri değildir ve onların iç idari kararlarına doğrudan müdahale edemez. Ancak federasyon genel kurulunda alınan ortak politika ve savunuculuk kararları, üyelik sadakati çerçevesinde üye dernekleri bağlar.
• Federasyon ile şube ayrımı: Şube, TMK m. 94 uyarınca ana derneğin tüzel kişiliğine bağlı, ayrı bir hukuki varlığı (hak ehliyeti) olmayan coğrafi alt örgütlenme birimidir , . Federasyon ise en az beş derneğin birleşmesiyle oluşan, kendi hak ehliyeti, malvarlığı ve dava ehliyeti bulunan tamamen yepyeni ve bağımsız bir tüzel kişiliktir , .
• Federasyonun faaliyetleri ve aidatlar: Federasyonlar, üye derneklerin kapasitesini aşan makro düzeydeki lobi, yasa taslağı hazırlama ve uluslararası ağlara katılım faaliyetlerini yürütürler. Bu operasyonların finansmanı için, bizzat üye derneklerden federasyon tüzüğünde önceden belirlenen miktar ve usullere göre düzenli katılım aidatı tahsil edilir.
• Aynı derneğin birden fazla federasyona üyeliği: Bir derneğin tüzüğünde birden fazla amaç yer alıyorsa, ilgili derneğin birden fazla federasyona üye olmasını yasaklayan açık bir yasa hükmü yoktur. Ancak bu üyeliğin sağlanabilmesi için, üye olunacak her bir federasyonun kuruluş amacının derneğin amaçlarından en az biriyle mutlak surette örtüşmesi zorunludur.

7. Eleştirel Değerlendirme

TMK m. 96 metninde yer alan "kuruluş amaçları aynı olan" emredici şartı, Dural/Öğüz (Cilt II) ve Özsunay (Tüzel Kişiler) tarafından sivil toplumun çok disiplinli doğasına aykırı ve kısıtlayıcı bir bariyer olarak eleştirilmektedir. Modern sivil toplum anlayışında, farklı uzmanlık alanlarına sahip derneklerin (örneğin kadın hakları, çevre ve hukuk derneklerinin) bir araya gelerek "İnsan Hakları Federasyonu" veya belirli

Metodolojik Not

Bu yorum, Av. Fethi Güzel tarafından akademik dürüstlük ilkeleri çerçevesinde hazırlanmıştır.

Kullanılan kaynaklar:

• Doktrin: Mustafa Dural / Tufan Öğüz, Türk Özel Hukuku Cilt I — Temel Kavramlar ve Medeni Kanunun Başlangıç Hükümleri; Mustafa Dural / Tufan Öğüz, Türk Özel Hukuku Cilt II — Kişiler Hukuku; Şener Akyol, Medeni Hukuk — Şahsın Hukuku; Bilge Öztan, Şahsın Hukuku Hakiki Şahıslar; Turgut Akıntürk / Derya Ateş Karaman, Türk Medeni Hukuku — Aile Hukuku; Ahmet M. Kılıçoğlu, Aile Hukuku.
• Yargı kararları: Türk Medeni Kanunu m. 96'yi doğrudan atıflayan güncel bir Yargıtay kararı mevcut taramayla tespit edilemedi.
• Tarihsel arka plan: 4721 sayılı Türk Medeni Kanunu'nun madde gerekçesi.
• Karşılaştırmalı hukuk: İsviçre Medeni Kanunu (Schweizerisches Zivilgesetzbuch — ZGB) Art. 60 (kıyasen).

Yorumun kapsamı: Bu çalışma, 4721 sayılı Türk Medeni Kanunu'nun 1 Ocak 2002'de yürürlüğe giren 96. madde metnine dayanır.

Görüş: 'Aynı kuruluş amacı' şartının dar yorumunun çok disiplinli sivil toplum koordinasyonunu engelleyebileceği; modern sivil toplumda tematik yakınlık kriterinin 'aynı amaç' yorumuna dahil edilmesi tartışmaya değer bir reform konusudur.

Güncellik: Bu yorum, 16.05.2026 tarihi itibariyle günceldir.