TMK Madde 98

1. Sistematik

Türk Medeni Kanunu'nun Kişiler Hukuku kitabında "Tüzel Kişiler" kısmının "Dernekler" bölümünde, "Üst kuruluşlar kurmaları" üst başlığı altında "Ortak hükümler" kenar başlığıyla yer alan 98. madde, üst birliklerin organ yapısı ve temsil usullerini düzenlemektedir. Hükmün ratio legis'i (amacı) dernek ve federasyonların bir araya gelerek oluşturdukları çatı örgütlenmelerde (federasyon ve konfederasyon) demokratik temsili asgari bir delege sayısıyla güvence altına almak ve kanun referansı yoluyla sivil toplum üst yapılarının uygulamalarında yasal bir bütünlük sağlamaktır.

Üst kuruluşlarda birlik kararlarına üye dernek temsilcilerinin katılım güvencesi bu maddeyle sağlam ve emredici bir yasal zemine oturtulmuştur. Alt kuruluşların üst kuruluştaki irade beyanlarının salt yöneticilerin inisiyatifine bırakılmaması amaçlanmış, temsilci üyelerin (delegelerin) doğrudan doğruya alt kuruluşun kendi genel kurulu tarafından demokratik seçimle belirlenmesi kuralı getirilmiştir.

2. Kavramlar

En az üç temsilci: Her üye derneğin bağlı bulunduğu federasyon genel kuruluna, her üye federasyonun ise bağlı bulunduğu konfederasyon genel kuruluna mutlak asgari olarak üçer delege göndermesini emreden yasal alt sınırdır. Bu sayı, alt kurumların çatı örgütlerde göstermelik bir varlık sergilemek yerine etkin, asgari ve çoğulcu bir katılımla söz sahibi olabilmesi için öngörülmüş demokratik temsil barajıdır.

Temsilci seçimi: Üst kuruluşun (federasyon veya konfederasyonun) genel kurulunda oy kullanacak ve asli kurucu birim olan alt kuruluşu temsil edecek delegelerin, bir atama işlemiyle değil, doğrudan doğruya ilgili alt dernek veya federasyonun genel kurulunca oylanarak seçilmesidir. Bu kural, tabandaki sivil toplum üyelerinin iradesinin doğrudan ve kesintisiz olarak çatı örgütün en üst karar organına taşınmasını sağlayan kurumsal bir siyasi köprüdür.

Kanun hükümlerinin uygulanması: TMK m. 98/2 uyarınca, federasyon ve konfederasyonların iç işleyişinde, zorunlu organlarında ve fesih, infisah gibi temel işlemlerinde, kanunda açıkça özel bir üst kuruluş hükmü bulunmayan her durumda derneklere ilişkin TMK m. 56-100 hükümlerinin kıyasen tatbik edilmesidir. Bu referans kuralı, üst kuruluşların da özünde birer dernekleşme biçimi olduğu gerçeğinden hareketle mevzuat boşluklarını doldurmaktadır.

Temsil oranı: Kanun koyucu tarafından asgari üç delege şartıyla kurulan tüzel kişilik tabanlı adil temsil dengesidir; ancak bu sayı emredici bir üst sınır olmadığından, üst kuruluşa katılacak derneklerin üye sayısına, aidat katkısına veya faaliyet hacmine göre tüzüklerde daha yüksek ve orantılı bir temsilci/delege sayısı belirlenmesi özerklik ilkesi gereği serbesttir.

Üst kuruluş genel kurulunda oy: Seçilerek üst kuruluşa gönderilen temsilci üyelerin (delegelerin) federasyon veya konfederasyon genel kurul toplantılarında her birinin bizzat ve bağımsız olarak haiz olduğu oy kullanma hakkıdır. Üst kurulda kararlar, üye olan dernek veya federasyon birimlerinin tekil blok oyuyla değil; doğrudan doğruya bu kuruluşlardan gelen her bir temsilci delegenin bireysel iradesiyle (bir delege bir oy ilkesiyle) alınır.

3. Sistematik İlişkiler

• TMK m. 69 (Her üyenin genel kurulda bir oy hakkı olduğu kuralının üst kuruluşlardaki temsilci üyeler için de aynen geçerli olması).
• TMK m. 73-83 (Genel kurulun toplanması, toplantı usulü ve kararların iptali hükümlerinin atıf yoluyla federasyon ve konfederasyon genel kurulları için de uygulanması).
• TMK m. 96-97 (Federasyon ve konfederasyonların kuruluş şartları ve üye yapılarının m. 98'deki delegasyon sistemiyle entegre çalışması).
• TMK m. 72 (Derneğin zorunlu organları olan genel kurul, yönetim ve denetim kurullarının üst kuruluş çatıları altında da mecburi olması).
• 5253 sayılı Dernekler Kanunu m. 7 (Derneklerin üst kuruluşlara kurucu veya üye olması ile delege seçimlerine ilişkin pratik ve idari usuller).

4. Yargıtay İçtihadı

"scraper'dan karar yok, ileride güncelle"

5. Pratik Örnek Olaylar

Olay 1: Çevre koruma alanında faaliyet gösteren 10 yerel dernek, güçlerini birleştirerek bir federasyon kurmuş ve tüzükte kanuni asgari sınır olan "her dernek 3 delege ile temsil edilir" kuralını benimsemiştir. TMK m. 98 uyarınca her dernek kendi genel kurulunda bu 3 temsilciyi seçerek federasyon genel kuruluna delege olarak göndermiş ve federasyonun en üst irade organı toplam 30 delegeden oluşmuştur. Bu 30 kişilik federasyon genel kurulunda her delege bireysel iradesiyle bağımsız olarak oy kullanır ve kararlar delegelerin çoğunluğuyla şekillenir. Yasada belirlenen bu asgari delege sayısı, on üye derneğin de federasyon yönetiminde mutlak bir tüzel kişi eşitliği ve asgari bir temsil dengesi ile söz sahibi olmasını sağlamış, hiçbir yerel inisiyatifin federasyon iradesinden dışlanmasına mahal verilmemiştir.

Olay 2: Sosyal yardımlaşma amaçlı kurulan bir konfederasyonun tüzüğüne "üye federasyonlar her bin üyeleri için bir delege ile temsil edilir, ancak bu sayı üçten az olamaz" şeklinde bir hüküm konulmuş ve 5000 dolaylı üyesi olan A federasyonu kendi genel kurulunda 5 delege seçerek konfederasyona yollamıştır. TMK m. 98 hükmünde ifade edilen "en az üçer üye" ibaresi mutlak emredici bir alt sınırdır ve sivil toplum özerkliği kapsamında tüzükle bu sayının üye kapasitesine orantılı olarak artırılması hukuka tamamen uygundur. A federasyonunun kendi iç demokrasisini işleterek konfederasyon için 5 delege belirlemesi, kanunun dernek özerkliği ve "orantılı temsil adaleti" prensipleriyle birebir örtüşür. Üst kuruluşların tüzük serbestisi uyarınca, eşitlik ilkesini zedelemeyecek biçimde delege sayılarının objektif kıstaslarla artırılması sivil tabanın ağırlığının üst organa çok daha sağlıklı taşınmasına hizmet eder.

6. Pratik Notlar

• Tüzükle daha fazla delege belirleme serbestisi: Kanun koyucu yalnızca "en az üç" delege şartı getirerek asgari temsil kalkanı oluşturmuş; bir üst sınır koymayarak, üye sayısı veya bütçesi çok olan büyük derneklerin tüzüklerine orantılı delege maddeleri eklemelerine yasal imkân tanımıştır.
• Delege seçiminin usulü ve itiraz yolu: Temsilci üyeler (delegeler) mutlak surette ilgili alt derneğin veya federasyonun olağan/olağanüstü genel kurulunda seçimle belirlenmek zorundadır, yönetim kurulunun delege ataması geçersizdir. Delege seçimi "genel kurul kararı" niteliğinde olduğundan, usulsüzlük durumunda TMK m. 83 uyarınca iptal davasına konu edilebilir.
• Ağırlıklı oy tartışması: Üst kuruluş tüzüğünde "sabit 3 delege" sistemi benimsendiğinde, 5000 üyeli bir dev dernek ile tabeladan ibaret 10 üyeli bir derneğin aynı ağırlıkla oy kullanması adalet sorunları yaratmaktadır; bu durum dernekler hukukunda "nüfusa göre orantılı temsil" ilkesinin tüzüklerle dengelenmesini mecburi kılar.
• Kanun referansının pratikteki işlevi: TMK m. 98/2 fıkrasında yer alan "bu Kanun hükümleri uygulanır" genel atıf kuralı; federasyon feshedildiğinde malvarlığının nereye özgüleneceği veya konfederasyon organlarının nasıl denetleneceği gibi hususlarda TMK m. 56-100 arasındaki tüm detay hükümlerin doğrudan devreye girmesini sağlar.
• Delege görevinin sona erme hâlleri: Temsilci (delege) seçilen gerçek kişinin asıl derneğindeki üyeliği haklı sebeple veya istifa ile sona erdiğinde, üst kuruluştaki delege sıfatı da kendiliğinden düşer. Bunun yanı sıra ilgili alt dernek, kendi yapacağı bir sonraki genel kurul toplantısında tamamen yeni delegeler seçerek mevcut temsilcilerin görevini sonlandırabilir.

7. Eleştirel Değerlendirme

TMK m. 98'de yer alan "en az üçer üye ile temsil olunurlar" kuralı, Dural/Öğüz sistematiği çerçevesinde tüzel kişi eşitliği ile gerçek üye tabanı eşitliği arasındaki dogmatik gerilimi gün yüzüne çıkarmaktadır. Kanun koyucunun alt kuruluşların her birini soyut birer tüzel kişilik kabul ederek mutlak eşit bir asgari delege sınırı koyması, küçük ölçekli mahalli dernekleri federasyon vesayetinde ezilmekten korumak bakımından isabetlidir. Ne var ki, binlerce gerçek kişiyi bünyesinde barındıran devasa bir üye dernek ile sadece yedi kurucu üyeli başka bir tabela derneğinin aynı çatı örgüt genel kuruluna "sabit üç delege" ile katılması, sivil toplum demokrasisindeki "temsilde adalet" ve azınlık-çoğunluk dengesini temelden sarsan büyük bir eşitsizlik yaratmaktadır. Tüzükle delege sayısının artırılabileceği kabul edilse dahi, kanunun genel bir "nüfusa/üyeye orantılı temsil" zorunluluğu çizmemiş olması, federasyonları sadece birkaç paravan küçük dernek kurarak çatı örgütü ele geçirmeye çalışan oligarşik grupların manipülasyonlarına açık hale getirmektedir.

Öte yandan, Özsunay'ın tüzel kişilerde kanun yollamaları ve boşluk doldurma (referans kuralları) bağlamındaki görüşleri ışığında, maddenin son fıkrasındaki "Federasyon ve konfederasyonlara ilişkin diğer hususlar hakkında bu Kanun hükümleri uygulanır" şeklindeki toptancı ve kestirme atıf yöntemi uygulamada ciddi hukuki belirsizliklere yol açmaktadır. Zira derneklere ilişkin hükümler (örneğin üyelik hakları, disiplin kurulu kararları, aidat borcu veya TMK m. 87'deki kendiliğinden sona erme sebepleri) doğası gereği insanlardan (gerçek kişilerden) oluşan toplulukların refleksleri için kurgulanmıştır. Alt bileşenleri bütünüyle başka tüzel kişiler olan makro sivil yapılara (federasyon ve konfederasyonlara) mikro dernek normlarının niteliğine uygun düşüp düşmediği hususunda mahkemelerin yapacağı genişletici ve daraltıcı yorumlar, çatı kuruluşlarının hukuki güvenliğini tehlikeye sokmaktadır. Bu sebeple üst kuruluşların iç dinamikleri "atıfla" değil, müstakil normlarla düzenlenmelidir.

Akyol'un hakkın kullanılması ve kurumsal temsil kapasitesi perspektifine göre, üst kuruluşlardaki "delege (temsilci)" sisteminin TMK'da klasik fiziki toplanma zorunluluğuna göre kurgulanmış olması, 21. yüzyılın dijital sivil toplum vizyonu açısından de lege ferenda (olması gereken hukuk) bağlamında acilen revize edilmelidir. Delege seçimlerinin ve üst kuruluş toplantılarının fiziki salonlara hapsedilmesi, yüzlerce derneğin katıldığı ulusal çatı federasyonların devasa bütçeli ulaşım ve konaklama maliyetleriyle boğuşmasına, toplantı nisaplarının ise fiilen dahi zar zor sağlanmasına neden olmaktadır. Dernek genel kurullarının delege seçimlerini e-oylama ile yapabileceği ve üst birlik genel kurullarının yasal geçerliliği hiçbir surette tartışılmayacak biçimde (DERBİS ve MERSİS benzeri güvenli altyapılarla) bütünüyle "çevrimiçi platformlarda (e-genel kurul)" gerçekleştirilebileceği dijital delege ve temsil modellerinin, TMK m. 98'in çağdaş bir yorumu olarak mevzuata açıkça derç edilmesi zorunludur.

Metodolojik Not

Bu yorum, Av. Fethi Güzel tarafından akademik dürüstlük ilkeleri çerçevesinde hazırlanmıştır.

Kullanılan kaynaklar:

• Doktrin: Mustafa Dural / Tufan Öğüz, Türk Özel Hukuku Cilt I — Temel Kavramlar ve Medeni Kanunun Başlangıç Hükümleri; Mustafa Dural / Tufan Öğüz, Türk Özel Hukuku Cilt II — Kişiler Hukuku; Şener Akyol, Medeni Hukuk — Şahsın Hukuku; Bilge Öztan, Şahsın Hukuku Hakiki Şahıslar; Turgut Akıntürk / Derya Ateş Karaman, Türk Medeni Hukuku — Aile Hukuku; Ahmet M. Kılıçoğlu, Aile Hukuku.
• Yargı kararları: Türk Medeni Kanunu m. 98'yi doğrudan atıflayan güncel bir Yargıtay kararı mevcut taramayla tespit edilemedi.
• Tarihsel arka plan: 4721 sayılı Türk Medeni Kanunu'nun madde gerekçesi.
• Karşılaştırmalı hukuk: İsviçre Medeni Kanunu (Schweizerisches Zivilgesetzbuch — ZGB) TMK genel referansı.

Yorumun kapsamı: Bu çalışma, 4721 sayılı Türk Medeni Kanunu'nun 1 Ocak 2002'de yürürlüğe giren 98. madde metnine dayanır.

Görüş: Sabit sayıda delege sisteminin büyük ve küçük dernekler arasında adil temsili sorgulatması nedeniyle orantılı temsil alternatifinin tüzükte düzenlenmesi; TMK referansının hangi hükümleri kapsadığının açıkça belirlenmesi gerektiği görüşü benimsenmiştir.

Güncellik: Bu yorum, 16.05.2026 tarihi itibariyle günceldir.