**II
Madde 652 - (1) İptal kararı üzerine hak sahibi hakkını senetsiz olarak da ileri süreb ilir veya yeni bir senet düzenlenmesini isteyebilir. (2) Bunun dışında iptal usulü ve hükümleri hakkında, kıymetli evrakın çeşitli türlerine ilişkin özel hükümler uygulanır.
Akademik Değerlendirme
Türk Ticaret Kanunu'nun (TTK) 645. maddesi uyarınca kıymetli evrak, içerdikleri hakkın senetten ayrı olarak ileri sürülemediği ve başkalarına devredilemediği senetlerdir [1, 2]. Hak ile senet arasındaki bu sıkı maddî ve hukukî bağ (incorporation), kıymetli evrak hukukunun temelini oluşturur [3, 4]. Ancak, senedin irade dışı elden çıkması (çalınma, gasp, kaybolma) veya fiziken kullanılamaz hâle gelmesi (yanma, yırtılma) durumlarında, hakkın senetten ayrılamaması ilkesi hak sahibi bakımından katlanılamaz mağduriyetlere yol açabilir [5-7].
İşte TTK m. 652, zıyaa uğrayan senedin iptaline dair verilen mahkeme kararının (TTK m. 651) hukukî sonuçlarını düzenleyen temel normdur [8-10]. Bu madde, hakkın senetten bağımsızlaştığı yegâne istisnai usulü teşkil eder. İptal kararı, senedin fiziki varlığını yitirmesinin alacağın da zıyaı anlamına gelmeyeceğini güvence altına alarak, hak sahibine hakkını senetsiz dermeyan etme veya borçludan yeni bir senet ihdasını talep etme imkânı tanımaktadır [11-13]. İkinci fıkra ise, kıymetli evrakın türüne (nama, emre, hamiline) ve nev'ine (poliçe, bono, çek, pay senedi vb.) göre TTK'nın ilgili kısımlarında yer alan özel iptal prosedürlerine atıf yapmaktadır [9].
İptal kararı, çekişmesiz yargı (nizasız kaza) usulüne göre verilen ve maddi hukuk bakımından kesin hüküm (res judicata) teşkil etmeyen bir tespit ve koruma işlemidir [14-17]. İptal kararının verilmesiyle, zayi olan fiziki senedin "teşhis fonksiyonu" (hak sahibini belirleme işlevi) ortadan kalkar ve bu fonksiyon mahkeme kararına intikal eder [14, 18, 19].
Bu kararın iki yönlü etkisi doktrinde sıklıkla vurgulanır:
Normal şartlarda TTK m. 646 uyarınca borçlu, ancak senedin teslimi karşılığında ödeme yapmakla yükümlüdür [3, 24]. TTK m. 652/1, iptal kararının ibrazını senedin ibrazı ile eşdeğer tutar. Borçlu, iptal kararını kendisine ibraz eden kişiye yapacağı ödeme ile, hile veya ağır kusuru bulunmadıkça borcundan kurtulur [18, 22, 25]. Şayet borçlu, iptal kararını alan kişinin gerçek hak sahibi olmadığını (maddi hukuk bakımından alacaklı sıfatını yitirdiğini) açıkça biliyorsa veya ağır kusuru ile bilmiyorsa, yaptığı ifa kendisini borçtan kurtarmaz ve mükerrer ödeme riskiyle karşılaşır [26-28].
Hak sahibine tanınan seçimlik haklardan diğeri, borçludan yeni bir senet tanzimini talep etmektir. Doktrindeki hâkim görüşe göre, bu talep hakkının kullanılabilmesinde hukuki yarar şartı aranmalıdır [29, 30]. Eğer kambiyo taahhüdünün vadesi henüz gelmemişse (örneğin vadeli bir poliçe veya bono) ve alacaklı bu senedi iskonto ettirmek veya ciro yoluyla tedavüle sokmak istiyorsa, borçludan eski senedin şartlarını taşıyan yeni bir senet düzenlemesini istemekte hukuki yararı vardır [29, 31]. Vadesi geçmiş veya ibraz süresi dolmuş bir senet için yeni senet tanzimi talep edilmesi, borcun zaten muaccel olması hasebiyle kural olarak anlamsızdır ve doğrudan ifa talep edilmelidir [32].
Yargıtay Hukuk Genel Kurulu ve ilgili Dairelerinin (özellikle mülga 11. ve 19. HD) yerleşik içtihatlarına göre, iptal kararları maddi hukuk anlamında kesin hüküm teşkil etmez. Karar yalnızca iptal edene, "şekli hak sahipliği" (legitimasyon) sağlar [41, 42].
Olay 1 (Çekin Kargo Sürecinde Zıyaı): A A.Ş., B Ltd. Şti.'nden satın aldığı mallar karşılığında 500.000 TL bedelli bir çek keşide ederek B Ltd. Şti.'ye teslim etmiştir. B Ltd. Şti., bu çeki tedarikçisi C A.Ş.'ye ciro ederek kargo ile göndermiştir. Ancak kargo aracı yanmış ve çek fiziken tamamen kül olmuştur. Hukuki analiz: C A.Ş., TTK m. 818/1-s atfıyla m. 757 vd. ve m. 652 hükümlerine dayanarak, yetkili asliye ticaret mahkemesinde zayi nedeniyle çek iptali davası açacaktır [38, 48]. Mahkemeden alınacak ödemeden men yasağı ve müteakip iptal kararı ile birlikte C A.Ş., TTK m. 652/1 uyarınca hakkını "senetsiz olarak" muhatap bankaya veya keşideci A A.Ş.'ye yöneltebilecektir [12, 49]. Muhatap banka, iptal kararını tevsik edip hile veya ağır kusuru olmaksızın karşılığı ödediğinde borcundan kurtulur [18].
Olay 2 (Vadesi Gelmemiş Bononun Çalınması ve Yeni Senet Talebi): Tacir (X), ticari ilişkisi kapsamında (Y)'den 1 Milyon TL bedelli, 1 yıl vadeli bir bono almıştır. (X)'in kasası soyulmuş ve bono çalınmıştır. (X), mahkemeye başvurarak TTK m. 757 vd. uyarınca ödemeden men kararı ve ilanlar neticesinde iptal kararı almıştır. Ancak senedin vadesine daha 8 ay vardır ve (X), bu alacağı teminat göstererek bankadan kredi kullanmak istemektedir. Hukuki analiz: (X), TTK m. 652/1 gereğince borcun muaccel olmamasını ve senedi tedavül ettirme veya teminat gösterme menfaatini gerekçe göstererek, borçlu (Y)'den "yeni bir senet düzenlenmesini" talep etme hakkına sahiptir [12, 29, 31]. (Y), aynı şartları havi, tercihen hukuki durumu netleştirecek bir kayıtla (ancak soyutluk ilkesini haleldar etmeyecek şekilde) yeni bir bono düzenlemekle mükelleftir.
Türk ticaret hukuku doktrininde iptal kararlarının etkisi bağlamında derin tartışmalar bulunmaktadır. Reha Poroy ve Ünal Tekinalp gibi hocalarımız, iptal kararının maddi bir hak bahşetmediğini, sadece senedin teşhis fonksiyonunu ortadan kaldırdığını belirtmekle birlikte, TTK m. 652'nin lafzındaki "hakkını senetsiz olarak da ileri sürebilir" ifadesinin uygulanmasında, senedin bir yerlerde iyiniyetli bir üçüncü kişinin elinde dolaşma riskine dikkat çekerler [14, 20, 22, 23].
Mevzuatımızda "İptalin İptali Davası" isminde kanuni bir kurum bulunmaması büyük bir lafzi zafiyettir. TTK'da sadece "iade davası" (TTK m. 763) düzenlenmiştir [45, 47, 56]. Oysa uygulamada, iptal kararı kesinleştikten sonra senedi meşru ciro silsilesiyle ve iyiniyetle iktisap etmiş gerçek hamilin ortaya çıkması sıklıkla rastlanan bir durumdur. Yargıtay'ın içtihatlarıyla yarattığı "iptal kararının iptali" davaları her ne kadar ticari hayattaki hak kayıplarını telafi etse de [46, 47], bu sürecin ispat yükü, zamanaşımı, yetkili mahkeme ve senedin geçersizliğinin kapsamı (özellikle müracaat borçlularına rücu sorunu [57-59]) gibi hususların Kanun metnine açıkça dercedilmemesi ciddi bir hukuki öngörülemezlik yaratmaktadır [46, 60, 61]. Reform önerisi olarak, iptal davalarının yargılama usulünde fiili meşru hamilin sisteme müdahalesini kolaylaştıracak emredici hükümlerin getirilmesi ve ödeme sonrası haksız zenginleşme süreçlerinin TTK bünyesinde kodifiye edilmesi elzemdir.
Bu yorum, Av. Fethi Güzel tarafından akademik dürüstlük ve bilimsel araştırma ilkeleri çerçevesinde hazırlanmıştır. Yalnızca doktrin ve yargı kararları çerçevesinde objektif olarak sunulmuştur.