Madde 671
Madde 671 - (1) Poliçe; a) Senet metninde “poliçe” kelimesini, senet Türkçe’den başka bir dille yazılmışsa , o dilde poliçe karşılığı olarak kullanılan kelimeyi, b) Belirli bir bedelin ödenmesi hususunda kayıtsız ve şartsız havaleyi, c) Ödeyecek olan kişinin, “muhatabın” adını, d) Vadeyi, e) Ödeme yerini, f) Kime veya kimin emrine ödenecek ise onun adını, g) Dü zenlenme tarihini ve yerini, h) Düzenleyenin imzasını, içerir.
Akademik Değerlendirme
Türk Ticaret Kanunu’nun (TTK) Kıymetli Evrak Hukuku kitabında yer alan kambiyo senetleri (poliçe, bono, çek), ticari hayatta dolaşım kabiliyeti (tedavül yeteneği) en yüksek olan ve kamu güveninin en yoğun şekilde korunduğu senet türleridir. Kambiyo senetlerine ilişkin yasal düzenlemeler, poliçe esas alınarak kazuistik bir yöntemle kaleme alınmış; bono ve çeke ilişkin hükümlerde ise büyük ölçüde poliçeye atıf yapma yoluna gidilmiştir [1, 2]. Bu bağlamda, TTK m. 671, poliçenin şekil şartlarını düzenlemek suretiyle aslında tüm kambiyo senetleri hukukunun temel iskeletini oluşturmaktadır.
Kıymetli evrak hukukunda geçerli olan "sıkı şekil şartlarına tabilik" ilkesi gereğince, bir poliçenin kambiyo senedi niteliğini haiz olabilmesi, kanun koyucu tarafından TTK m. 671'de sınırlı sayı ilkesine (numerus clausus) göre belirlenmiş olan zorunlu unsurların senet metninde tam ve eksiksiz bir biçimde bulunmasına bağlıdır [3, 4]. Poliçenin temelinde üçlü bir havale ilişkisi yatmaktadır; düzenleyen (keşideci), muhataba poliçe bedelini lehtara ödeme talimatı vermektedir [5]. Bu çifte yetkilendirme içeren soyut (mücerret) kambiyo taahhüdünün [5, 6], poliçe vasfı kazanabilmesi için maddedeki şekil şartlarının katı bir biçimde uygulanması zorunludur.
TTK m. 671'de sayılan unsurlar, doktrinde "mutlak zorunlu unsurlar" ve "alternatif zorunlu unsurlar" olarak ikili bir ayrıma tabi tutulmaktadır. Eksikliği senedin poliçe vasfını kaybetmesine yol açan unsurlar mutlak; eksikliği kanundaki yedek kurallarla (TTK m. 672) tamamlanabilen unsurlar ise alternatif zorunlu unsurlardır [7, 8].
Senedin "poliçe" ibaresini taşıması, Türk hukukunda katı bir şekilde uygulanmaktadır. TTK m. 671/1-a uyarınca, "poliçe" kelimesinin yalnızca senedin başlığında bulunması yeterli değildir; kelimenin "senet metni" içerisinde, yani ödeme emrini veya taahhüdünü barındıran cümlenin kurgusu içinde açıkça geçmesi zorunludur [9-11]. Senet Türkçe'den başka bir dille yazılmışsa, o dilde "poliçe" anlamına gelen (örneğin İngilizce'de "Bill of Exchange" veya "Draft", Fransızca'da "Lettre de change", Almanca'da "Wechsel") ibare metin içinde yer almalıdır [12]. Örneğin, İngilizce düzenlenen bir senette sadece başlıkta "Draft" yazması, ancak metin içinde "Please pay to the order of X" yazması Türk Hukuku açısından senedi geçersiz kılar; poliçe kelimesinin metnin içine yedirilmesi elzemdir [10, 12].
Poliçe, bir para borcunun ifasına yönelik olmalıdır. Paradışında bir emtianın (örneğin "10.000 kg buğday teslim ediniz") ödenmesine ilişkin talimat poliçe olarak nitelendirilemez [13, 14]. Ayrıca, poliçenin ihtiva ettiği ödeme emri "kayıtsız ve şartsız" (mücerret) olmalıdır. Ödemenin, "mallar gümrükten çekildiğinde" veya "sözleşmedeki edim ifa edildiğinde" gibi şarta bağlanması, senedin poliçe (ve dolayısıyla kambiyo senedi) vasfını tamamen ortadan kaldırır [14, 15]. Poliçede bedel hem yazı hem rakam ile gösterilebilir; bu ikisi arasında fark doğması halinde TTK m. 676 uyarınca yazı ile gösterilen bedel üstün tutulur [16, 17].
Poliçede asıl borç ilişkisi bir havale yapısına dayandığından, ödemeyi yapacak muhatabın (drawee) gösterilmesi zorunludur [18]. Muhatap, gerçek veya tüzel kişi olabilir [18]. Ancak muhatapların birden fazla olması durumunda alternatiflilik (örneğin "A şirketi veya B şirketi ödesin") kabul edilmez [19]. Muhatap poliçeyi kabul edene kadar kambiyo ilişkisinin bir tarafı (borçlusu) değildir; sadece kendisine havale yöneltilen üçüncü kişidir. Kabul şerhini imzaladığı andan itibaren asli borçlu haline gelir [20-22].
Vade, kural olarak poliçede bulunması gereken bir unsur olmakla beraber "mutlak" bir geçerlilik şartı değildir. TTK m. 672/2 uyarınca vadesi gösterilmeyen poliçe "görüldüğünde" (at sight) ödenmek üzere düzenlenmiş sayılır [23-25]. Kanun (TTK m. 703) poliçede yalnızca dört tür vadeye izin vermiştir: a) Belirli bir günde, b) Düzenlenme gününden belirli bir süre sonra, c) Görüldüğünde, d) Görüldükten belirli bir süre sonra [26]. Çift vade içeren veya bu dört tür dışında vadelendirilen senedin (örneğin "Paskalya bayramında") kambiyo senedi vasfı sıfırlanır (batıldır) [27, 28].
Lehtarın poliçede açıkça belirtilmesi zorunludur. Çekten farklı olarak poliçe ve bono "hamiline" düzenlenemez (TTK m. 671/1-f) [29-31]. Ödeme yeri ise alternatif zorunlu unsurlardandır. Açıkça yazılmamışsa, TTK m. 672/3 gereği muhatabın adının yanındaki yer ödeme yeri sayılır [32]. Muhatabın adının yanında da bir yer yoksa, poliçe hükümsüz sayılır [33].
Poliçede düzenlenme tarihinin gösterilmesi mutlak bir geçerlilik şartıdır [34]. Düzenlenme tarihi; ihdas edenin fiil ehliyetinin tespiti, imzanın yetkili kişi tarafından atılıp atılmadığı ve bazı vade türlerinin (düzenlendikten belli bir süre sonra) hesaplanması için elzemdir [34]. Düzenlenme yeri ise alternatif zorunlu unsurdur; eksikse, TTK m. 672/4 gereği düzenleyenin isminin yanındaki adres kabul edilir [35-37]. Yargıtay içtihatları gereğince düzenlenme yerinin mutlak surette idari bir birim (il, ilçe, belde vb.) adını taşıması şarttır; "Şişli", "Beşiktaş" geçerli bir düzenlenme yeri iken, "Taksim", "Levent" şeklindeki semt adları belgeyi geçersiz kılar [35, 36].
Poliçeyi ihdas eden (keşide eden) kişinin imzası olmaksızın senet metninin varlığı hiçbir hukuki sonuç doğurmaz. İmzanın TTK m. 756 uyarınca el yazısı (ıslak imza) ile atılması şarttır [38, 39]. Güvenli elektronik imza ile kambiyo senedi düzenlenemez; keza parmak izi, kaşe, mühür veya mekanik araçlar ile atılan imzalar senedi batıl kılar [39, 40]. Ancak ad-soyad yazılması zorunlu değildir, geçerli bir "imza" mevcudiyeti kâfidir [41, 42]. İmzanın sahte veya yetkisiz olması halinde, "İmzaların Bağımsızlığı İlkesi" (TTK m. 677) uyarınca yalnızca o imzayı atan (veya atamayan) kişiyi bağlamaz, senedin diğer borçlular yönünden geçerliliğine halel gelmez [43-45].
Yargıtay Hukuk Genel Kurulu ve 12. Hukuk Dairesi'nin yerleşik içtihatlarına göre, kambiyo senedi zorunlu şekil şartlarının varlığı resen araştırma ilkesine tabidir.
Olay 1: Gıda emtiası ithalatı yapan bir anonim şirket, yabancı muhatap adına İngilizce bir poliçe düzenlemiş; senedin en üst başlığında büyük puntolarla "BILL OF EXCHANGE" yazmıştır. Ancak ödeme iradesinin bulunduğu satırda "We kindly ask you to pay $50,000 to the order of X Company" ifadesini kullanmış, metin içerisine "Draft" yahut "Bill of Exchange" kelimelerini dahil etmemiştir. Bu poliçenin ödenmemesi üzerine, poliçe hamilince ihtiyati haciz kararı talep edilmiştir. Hukuki analiz: TTK m. 671/1-a uyarınca, kambiyo senedi Türkçe dışında bir dilde yazılmışsa "poliçe" karşılığı kelimenin yalnızca başlıkta yer alması yeterli değildir. Poliçe sözcüğü, senedin düzenlendiği dilde, emri ifade eden cümle içerisinde yer almalıdır. Türk mahkemeleri önünde söz konusu poliçeye dayanılarak kambiyo senetlerine özgü takip yapılamaz ve ihtiyati haciz talep edilemez [10, 12, 54].
Olay 2: Bir inşaat firması, taşeronuna ödeme yapmak üzere bir bono/poliçe düzenlemiş ancak "Vade" kısmına "Cemal'in şantiyedeki kaba inşaat işlerini eksiksiz teslim etmesi halinde" yazmıştır. Hukuki analiz: TTK m. 671/1-b hükmü gereğince poliçenin (ve bononun) "kayıtsız ve şartsız bir bedeli ödeme havalesi/vaadi" içermesi şarttır. Vadenin veya ödemenin bir şartın gerçekleşmesine, belli bir fiile (inşaat teslimi) bağlanması senetteki mücerretlik ilkesini zedeler. Bu kayıt nedeniyle senet, adi bir alacak belgesi dahi sayılması şüpheli olan, kambiyo vasfını tamamen yitirmiş geçersiz bir evraka dönüşür [14, 15].
Doktrinde TTK m. 671’de yer alan sıkı şekil şartlarına tabilik ilkesinin çağdaş ticaret hukuku ihtiyaçları karşısında çok katı olduğu yönünde eleştiriler bulunmaktadır. Özellikle Poroy/Tekinalp gibi kıymetli evrak hukukunun önde gelen akademisyenleri, şekilciliğin amacının üçüncü kişilerin güvenini sağlamak (teşhis fonksiyonu) olduğunu, bu nedenle "poliçe" ibaresinin sadece başlıkta yer almasının da makul sayılabileceğini uluslararası örneklere (İngiliz Hukuku) atıf yaparak belirtmektedirler [61]. Yine, TTK m. 756 kapsamındaki zorunlu el yazısı imza şartı, e-ticaretin ve dijitalleşmenin hız kazandığı bir ortamda poliçenin elektronik imza ile düzenlenememesi sonucunu doğurmaktadır ki bu durum uluslararası dijital kambiyo evrakı normlarının gerisinde kalınmasına sebep olmaktadır [39, 62]. Buna rağmen kanunun amir lafzı, işlem güvenliğini sağlamak için halen ağır bir biçimciliği sürdürmektedir.
Bu yorum, Av. Fethi Güzel tarafından akademik dürüstlük ve bilimsel araştırma ilkeleri çerçevesinde hazırlanmıştır. Yalnızca doktrin ve yargı kararları çerçevesinde objektif olarak sunulmuştur. Formülasyonlarda kullanılan veriler ile Yargıtay içtihatları yalnızca akademik bilgilendirme amacı taşımaktadır. Yorum içeriği referans alınan TTK mevzuatı ve kıymetli evrak doktrinine sadık kalınarak yapılandırılmıştır. (Kaynaklar: [1, 3-5, 7-14, 16, 18-20, 23, 24, 27, 29-31, 34, 35, 38-44, 50, 55, 62-66]