Madde 703
Madde 703 - (1) Bir poliçe; a) Görüldüğünde, b) Görüldükten be lirli bir süre sonra, c) Düzenlenme gününden belirli bir süre sonra, d) Belirli bir günde, ödenmek üzere düzenlenebilir. (2) Vadesi başka şekilde yazılan veya birbirini takip eden çeşitli vadeleri gösteren poliçeler batıldır.
Akademik Değerlendirme
6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu’nun (TTK) Kıymetli Evrak başlıklı Üçüncü Kitabı’nın, Kambiyo Senetleri kısmında yer alan 703. maddesi, poliçelerde (ve atıf yoluyla bonolarda) vade türlerini (numerus clausus / sınırlı sayı ilkesiyle) düzenleyen temel maddedir. Kambiyo senetleri, tedavül kabiliyeti yüksek, katı şekil şartlarına tâbi ve soyutluk ilkesinin en üst düzeyde uygulandığı kıymetli evrak türleridir [1]. Bu senetlerin ticari hayatta kredi ve ödeme aracı olarak işlev görebilmesi, içerdiği bedelin ne zaman muaccel olacağının (vadesinin) kesin, açık ve şüpheye yer bırakmayacak şekilde belirlenmesini zorunlu kılar [2, 3].
TTK m. 703/1, kambiyo senetlerinde hukuki güvenliği sağlamak amacıyla vade türlerini dört adet ile sınırlandırmıştır: Görüldüğünde, görüldükten belirli bir süre sonra, düzenlenme gününden belirli bir süre sonra ve belirli bir günde [4, 5]. Hükmün ikinci fıkrası ise, bu dört tür dışında yazılan veya birbirini takip eden birden fazla vadeyi içeren poliçe ve bonoların, kambiyo senedi olarak mutlak surette batıl (geçersiz) olacağını emredici bir dille hüküm altına almıştır [4, 5]. Çekler ise yapıları gereği bir ödeme aracı olduklarından TTK m. 795 gereği görüldüğünde ödenir; çeke yazılan vade, senedi batıl kılmaz, yalnızca o kayıt yazılmamış sayılır [2, 6, 7]. Bu yönüyle TTK m. 703, poliçe ve bonoların kredi aracı olma niteliğinin yasal sınırlarını çizen asli bir düzenlemedir [8, 9].
Görüldüğünde (ibrazında) ödenecek poliçe veya bonolar, senedin muhataba (veya bonoda düzenleyene) ibraz edildiği anda muaccel hale gelen senetlerdir [10]. Bu tür senetlerde kabul kurumu kural olarak işlemez; zira senet doğrudan ödeme amacıyla ibraz edilir [11]. TTK m. 704/1 uyarınca, bu tür senetlerin düzenlenme gününden itibaren bir yıl içinde ödenmek üzere ibraz edilmesi yasal bir zorunluluktur [10]. Düzenleyen, bu bir yıllık süreyi kısaltabileceği gibi uzatabilir; cirantalar ise yalnızca kısaltabilir [12, 13]. Ayrıca TTK m. 672/2 uyarınca, üzerinde hiçbir vade tarihi yazmayan poliçeler ile TTK m. 777/2 uyarınca vadesi gösterilmemiş bonolar da kanun gereği "görüldüğünde ödenecek" vadeli senet kabul edilir [4, 12, 14].
Bu vade türünde, senedin vadesinin tam olarak hangi tarihe tekabül ettiğinin tespit edilebilmesi için, senedin öncelikle muhataba (poliçelerde) veya düzenleyene (bonolarda) ibraz edilmesi şarttır [15]. TTK m. 693 uyarınca, bu senetler düzenlenme tarihinden itibaren bir yıl içinde kabule arz edilmelidir [16, 17]. Vadenin işlemeye başlayacağı tarih, kabul şerhinin üzerindeki tarihtir. Şayet muhatap kabulden kaçınırsa veya kabul şerhine tarih atmazsa, durumun protesto ile tespit edilmesi gerekir ve vade bu protesto tarihinden itibaren işlemeye başlar (TTK m. 705/1) [17, 18].
Bu senetlerde vade, senet üzerindeki düzenlenme tarihine belirli bir sürenin (örneğin "düzenlenme tarihinden 90 gün sonra" veya "düzenlenme tarihinden iki ay sonra") eklenmesiyle hesaplanır [5]. Sürelerin hesaplanmasında TTK m. 706 devreye girer. Ay olarak belirlenen vadelerde, vadenin sonu, ödemenin yapılması gereken ayın, düzenlenme gününe tekabül eden (karşılığı olan) günüdür (Örneğin, 15 Mart'ta düzenlenen "bir ay vadeli" senedin vadesi 15 Nisan'dır). Eğer o ayda karşılık gelen bir gün yoksa (örneğin 31 Ocak), vade o ayın son günü (28 veya 29 Şubat) olarak kabul edilir [19-21].
Ticari hayatta en sık karşılaşılan vade türüdür [22]. Vadenin senedin üzerine takvimsel olarak açıkça yazıldığı (örneğin 30 Kasım 2023) senetlerdir [23]. Bu durumda vade tarihi kesindir ve başkaca bir hesaba veya kabule arz işlemine gerek duyulmaz.
Kambiyo senetlerinde numerus clausus (sınırlı sayı) ilkesi gereği, kanunda sayılan dört tür dışındaki bir vadenin yazılması senedin kambiyo senedi vasfını ortadan kaldırır [4, 5].
Yargıtay Hukuk Genel Kurulu ve 12. Hukuk Dairesi'nin yerleşik içtihatlarına göre TTK m. 703 (Eski TTK m. 615) uygulamasında katı şekilcilik hakimdir, ancak hakkın zayi olmasını önlemeye yönelik yorumlayıcı istisnalar da geliştirilmiştir.
Olay 1: A (Düzenleyen), B (Lehtar) lehine bir bono ihdas etmiştir. Senedin bedel ve imza unsurları tamdır ancak vade kısmına "2024 Yılı Kurban Bayramının Birinci Günü" yazılmıştır. Vade tarihi geldiğinde B, senedi takibe koymuştur. Hukuki analiz: Senedin üzerinde yazan vade tarihi, TTK m. 703/1'de sınırlı olarak sayılan (belirli bir gün, düzenlenmeden belirli bir süre sonra vb.) vade türlerinden hiçbirine uymamaktadır. Bu ibare, TTK m. 703/2 kapsamında "vadesi başka şekilde yazılan" senet niteliğindedir. Sonuç olarak, takvime dayalı olmayan ve zamanı dışarıdan bir tespite muhtaç olan bu kayıt, senedi kambiyo senedi olarak mutlak surette batıl (geçersiz) kılar [4, 24, 25]. Borçlu (A), İcra Mahkemesinde şikayet yoluyla kambiyo senedine özgü takibin iptalini talep edebilir ve mahkeme bunu re'sen gözeterek takibi iptal eder.
Olay 2: Tüzel kişi tacir X A.Ş., Y Ltd. Şti. lehine mal alımı karşılığında bir poliçe keşide etmiştir. Poliçenin sağ üst köşesindeki vade kutucuğuna rakamla "15.08.2024" yazılmış, poliçenin metin kısmında ise yazıyla "Onbeş Eylül İkibin Yirmidört tarihinde ödeyiniz" şeklinde düzenleme yapılmıştır. Hukuki analiz: Bu poliçede rakamla belirtilen vade ile yazıyla belirtilen vade birbirinden farklıdır. Doktrinde bazı yazarlar TTK m. 676 (bedeldeki çelişkilerde yazının üstün tutulması kuralı) kıyasen uygulanarak yazıyla yazılan vadenin kabul edilmesi gerektiğini savunsa da, TTK m. 703/2'nin lafzı ve Yargıtay'ın yerleşik uygulaması karşısında bu durum açıkça "çifte vade" (birbirini takip eden çeşitli vadeler) teşkil eder [25, 26]. Poliçe kambiyo senedi vasfını yitirir ve batıldır. İlgili alacaklı, hakkını genel haciz yoluyla veya temel borç ilişkisine dayanarak talep etmek zorundadır.
Doktrin tartışmalarında TTK m. 703/2'nin yarattığı katı sonuçlar sıklıkla eleştirilmektedir. Reha Poroy, Ünal Tekinalp ve Abuzer Kendigelen gibi alanın otoriteleri, kambiyo senetlerinde şekilciliğin tedavül güvenliği ve soyutluk ilkesi açısından şart olduğunu vurgulamakla birlikte, bazı maddi hataların ağır sonuçlar doğurduğuna dikkat çekerler [46-48].
Özellikle rakamla ve yazıyla yazılan vadelerin farklı olması durumunda senedin doğrudan batıl (çifte vade) sayılması kuralı, TTK m. 676'da senet bedelinin rakamla ve yazıyla farklı olması halinde yazının geçerli sayılacağı kuralı ile çelişkili ve aşırı şekilci bulunmaktadır. Doktrinde bir kısım görüş, bedel uyuşmazlığını çözen kanun koyucunun iradesinin (yazıya üstünlük tanınması), vade uyuşmazlığında da kıyasen kullanılması gerektiğini; bunun hakkın zayi olmasını ve alacaklının korunmasını sağlayacağını ileri sürmektedir. Ancak Yargıtay, TTK m. 703/2'deki "batıldır" ibaresinin emredici niteliğine dayanarak bu yorumu genişletmemekte ve senet metninden anlaşılan def'i olarak nitelendirip, senetlerin kambiyo vasfını yok saymaktadır [49]. Bunun tek istisnası, takvimde var olmayan imkansız tarih (31 Nisan gibi) yazılması halidir; bu durumda Yargıtay'ın, hak kaybını önlemek adına tarihi "ilgili ayın son günü" olarak yorumlaması, hukuki barışın sağlanması ve katı lafzın amaca uygun yumuşatılması bakımından doktrin tarafından (Mehmet Bahtiyar, Hasan Pulaşlı) isabetli bir içtihat hukuku yaratımı olarak değerlendirilmektedir [27, 35, 36, 50].
Bu yorum, Av. Fethi Güzel tarafından akademik dürüstlük ve bilimsel araştırma ilkeleri çerçevesinde hazırlanmıştır. Yalnızca doktrin ve yargı kararları çerçevesinde objektif olarak sunulmuştur.