**III
Madde 710 - (1) Poliçenin hamili, vadeden önce ödemeyi kabulle yükümlü değildir. (2) Vadeden önce ödeyen m uhatap, bundan doğacak tehlike kendisine ait olmak üzere hareket etmiş olur. (3) Hile veya ağır bir kusuru bulunmadıkça poliçeyi vadesinde ödeyen kişi borcundan kurtulur. Ödeyen kişi, cirolar arasında düzenli bir teselsülün bulunup bulunmadığını incelemekl e yükümlü ise de cirantaların imzalarının geçerliliğini araştırmak zorunda değildir.
Akademik Değerlendirme
6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu’nun (TTK) 710. maddesi, kambiyo senetlerinden poliçe (ve atıf yoluyla bono) bakımından ödemenin zamanını, vadeden önce ve vadesinde yapılan ödemelerin hukuki niteliğini, ödemeyi yapan muhatabın (borçlunun) yükümlülüklerini ve borçtan kurtulma şartlarını düzenlemektedir. Bu madde, kambiyo hukukunun "işlem güvenliği" (tedavül emniyeti) ve "hız" ilkelerinin en somutlaştığı, borçlunun ifa ile borçtan kurtulması (ibra) rejiminin sınırlarını çizen temel taşlardan biridir.
Kambiyo senetleri, ibraz senetleridir; dolayısıyla senedin ödenmesi, kural olarak senedin zilyetliğinin devri ve ibrazı karşılığında gerçekleşir [1]. TTK m. 710, poliçelerde muhatabın (kabul etmiş olsun veya olmasın) ödeme sırasındaki inceleme yükümlülüğünün sınırlarını belirleyerek, bir yandan hak sahibinin (hamilin) alacağına süratle kavuşmasını sağlarken, diğer yandan ödemeyi yapan borçluyu "şekli hak sahipliği" karinesine dayandırarak korumaktadır. Kanun koyucu, ticari hayatın akışını yavaşlatmamak adına borçluya "maddi hak sahipliğini" (imzaların gerçekten atılıp atılmadığını) araştırma yükü getirmemiş, sadece "şekli hak sahipliğini" (ciro silsilesinin dış görünüş itibarıyla düzgünlüğünü) kontrol etmesini yeterli bulmuştur [2], [3].
Bu yönüyle TTK m. 710, TTK m. 686'da yer alan "hak sahipliğini ispat görevi"nin (düzgün ciro silsilesiyle yetkili hamil sayılma kuralının) ödeme aşamasındaki simetrik yansımasıdır.
Maddenin birinci fıkrası, "Poliçenin hamili, vadeden önce ödemeyi kabulle yükümlü değildir" hükmünü amirdir. Türk Borçlar Kanunu'nun (TBK) genel hükümlerine göre borçlu, kural olarak borcunu vadeden önce ifa edebilir ve alacaklı bunu reddedemez (TBK m. 96). Ancak TTK m. 710/1, kambiyo senetlerinin finansman, kredi ve yatırım aracı olma işlevleri nedeniyle bu genel kurala bir istisna getirmiştir. Poliçe hamili, senedi belirli bir vadeye kadar portföyünde tutarak faiz veya reeskont geliri elde etmeyi ya da senedi teminat olarak kullanmayı planlamış olabilir. Bu nedenle hamil, muhatabın vadeden önce ödeme teklifini reddetme hakkına sahiptir ve bu ret, alacaklı temerrüdü oluşturmaz [4].
Maddenin ikinci fıkrası, "Vadeden önce ödeyen muhatap, bundan doğacak tehlike kendisine ait olmak üzere hareket etmiş olur" şeklindedir. Şayet hamil vadeden önce ödemeyi kabul eder ve muhatap da ödemeyi gerçekleştirirse, risk tamamen muhatabın üzerindedir [4], [5]. Doktrinde Reha Poroy ve Ünal Tekinalp gibi otoritelerin de işaret ettiği üzere, vadeden önce ödeme yapan kişi, gerçek hak sahibine ödeme yapıp yapmadığı riskini üstlenir. Örneğin, senedi çalan veya haksız yollarla eline geçiren kişiye vadeden önce ödeme yapılırsa ve vade gününde gerçek hak sahibi ortaya çıkarsa, muhatap ikinci kez ödeme yapmak zorunda kalabilir. Ayrıca poliçe lehtarının veya cirantanın alacaklarına vadeden önce haciz ihbarnamesi gelmesi durumunda, erken ödeme yapmış olan muhatap bu haciz karşısında zarara uğrayabilir; çünkü ödeme vadesi gelmeden yapılan ifa, haczi koyduran alacaklılara karşı ileri sürülemeyebilir [4].
Maddenin üçüncü fıkrası uyarınca, "Hile veya ağır bir kusuru bulunmadıkça poliçeyi vadesinde ödeyen kişi borcundan kurtulur." Hile, borçlunun senedi ibraz eden kişinin gerçek (maddi) hak sahibi olmadığını kesin olarak bildiği halde, üçüncü kişileri zarara sokmak kastıyla ödeme yapmasıdır. Ağır kusur (lata culpa) ise, borçlunun asgari dikkat ve özeni gösterseydi senedi elinde bulunduran kişinin hak sahibi olmadığını derhal anlayabileceği durumlarda söz konusu olur [3], [6]. Kambiyo hukukunun katı yapısı içerisinde, borçlunun "hafif kusuru" (örneğin, şüphelenmesi gereken çok ince bir detayı atlaması) onun borçtan kurtulmasını engellemez [6]. Yalnızca hile ve ağır kusur halinde yapılan ödeme, borçluyu ibra etmez.
Borçlunun vadesinde yapacağı ödemede borçtan kurtulabilmesi için yerine getirmesi gereken tek aktif yükümlülük, "ciro silsilesi"nin birbirine bağlı ve düzenli olup olmadığını incelemektir [3]. Ciro zincirinde kopukluk (örneğin ilk cironun lehtara ait olmaması veya bir beyaz ciroyu takip eden cironun sahibinin belli olmaması) varsa, senedi ibraz eden şeklen yetkili hamil sayılmaz. Böyle bir durumda ödeme yapan muhatap, hile veya ağır kusur kapsamında değerlendirilir ve borcundan kurtulamaz [2], [7]. Çizilmiş cirolar, ciro zincirinin düzgünlüğü incelenirken yazılmamış hükmündedir (TTK m. 686/1) [8], [7]. İnceleme yükümlüsü, sadece çizilmemiş ciroların birbirini hiyerarşik ve mantıksal bir sırayla takip edip etmediğine bakar [7].
Fıkranın son cümlesi, "cirantaların imzalarının geçerliliğini araştırmak zorunda değildir" diyerek kambiyo hukukunun en karakteristik özelliklerinden birini ortaya koyar. Borçlu, ciroları incelerken bir imza uzmanı (grafolog) gibi hareket etmek zorunda değildir [2], [3]. İmza sahte olsa, yahut imzalayan kişinin temsil yetkisi bulunmasa dahi, ciro zinciri dış görünüş itibarıyla düzgünse borçlu yapacağı ödeme ile borcundan mutlak surette kurtulur. Bu kural, imzaların bağımsızlığı ilkesiyle doğrudan bağlantılıdır ve senedin tedavül hızını teminat altına alır [2].
Yargıtay Hukuk Genel Kurulu ve 11., 12., 19. Hukuk Dairelerinin yerleşik içtihatlarında, TTK m. 710/3 (eski TTK m. 622) hükmünün sınırları net şekilde çizilmektedir. Yargıtay kararlarına göre, kambiyo senedi bedelini ödemek üzere senedin kendisine ibraz edildiği borçlu, hamilin ibraz ettiği senedin şekil şartlarını taşıyıp taşımadığını ve ciro silsilesinde bir kopukluk olup olmadığını re'sen incelemek zorundadır. Ciro silsilesinde açık bir kopukluk (örneğin lehtarın cirosu olmaksızın senedin 3. kişilere geçmesi) varsa, Yargıtay bu senedi ödeyen borçlunun "ağır kusurlu" olduğunu ve gerçek hak sahibine karşı ikinci kez ödeme yapmakla yükümlü tutulacağını hükme bağlamaktadır [2], [7]. Diğer yandan Yargıtay, imzaların sıhhati konusunda borçluyu korumaktadır. Bir Hukuk Genel Kurulu kararında vurgulandığı üzere, "Borçlu, cirantaların imzalarının gerçek olup olmadığını araştırmakla yükümlü değildir; görünüşte muntazam bir ciro zinciri ile senedi elinde bulunduran kişiye vadesinde yapılan ödeme, borçluyu hile veya ağır kusuru ispatlanmadığı sürece ibra eder." [2], [3]. Vadeden önce ödemeye ilişkin olarak ise Yargıtay; vadeden önce borcunu ödeyen ve senedi geri almayan muhatabın, senedin sonradan iyi niyetli bir üçüncü kişiye devredilmesi durumunda, "mükerrer ödeme" riskine katlanacağını, ödeme def'ini yeni hamile karşı ileri süremeyeceğini kabul etmektedir [4].
Olay 1: Bir ticari alım satım sözleşmesine istinaden tacir (A), (B) lehine 15.09.2023 vadeli bir bono düzenlemiştir. Bono, sırasıyla (C) ve (D)’ye ciro edilmiştir. Bono muhatabı (A), nakit akışındaki rahatlama sebebiyle senedi 01.09.2023 tarihinde (D)’ye ibrazsız bir şekilde, banka havalesiyle ödemiştir. Ancak senet (D)'nin elinde kalmaya devam etmiştir. 05.09.2023 tarihinde (D), bu senedi iyi niyetli (E)’ye ciro etmiştir. Vade günü olan 15.09.2023'te (E), senedi (A)'ya ibraz ederek ödeme talep etmiştir. Hukuki analiz: TTK m. 710/2 uyarınca vadeden önce ödeyen muhatap, doğacak tehlikeleri üstlenir. (A), senedi fiziken geri almadan veya senet üzerine ödeme şerhi düşürmeden vadeden önce ödeme yapmıştır. Senedi iyi niyetle iktisap eden (E)'ye karşı "ben bu senedi ödemiştim" def'ini ileri süremez. (A), senedi (E)'ye ikinci kez ödemek zorundadır ve sonrasında sebepsiz zenginleşme/haksız fiil hükümleri uyarınca kötü niyetli (D)'ye rücu davası açabilir.
Olay 2: 100.000 TL bedelli bir poliçe, muhatap (M) tarafından kabul edilmiştir. Poliçede lehtar (L) olup, senet (X) ve (Y)'ye ciro edilmiştir. Vade gününde senedi elinde bulunduran (Z), poliçeyi (M)'ye ibraz etmiştir. (M), ciro zincirini kontrol ettiğinde (L) -> (X) -> (Y) -> (Z) silsilesini düzgün görmüş ve ödemeyi yapmıştır. Bir hafta sonra gerçek (Y) ortaya çıkarak, senedinin çalındığını, cirodaki (Y) imzasının sahte olduğunu ve (Z)'nin dolandırıcı olduğunu kanıtlamıştır. Hukuki analiz: TTK m. 710/3 uyarınca (M), cirolar arasındaki düzenli teselsülü incelemiş, ancak imzaların gerçekliğini araştırmakla yükümlü tutulmamıştır. Olayda ciro silsilesi şeklen düzgündür. (M)'nin (Z)'nin dolandırıcı olduğunu bildiği (hile) veya asgari dikkatle bilebileceği (ağır kusur) ispat edilmedikçe, (M) poliçeyi ödemekle borcundan kurtulmuş sayılır. Hak sahibi (Y), (M)'den yeniden ödeme talep edemez; hakkını haksız fiil hükümleri uyarınca sahtekâr (Z)'ye karşı ileri sürmelidir [2], [3].
Türk Ticaret Kanunu m. 710, doktrinde Mehmet Bahtiyar, Reha Poroy, Ünal Tekinalp ve Sabih Arkan gibi önde gelen ticaret hukukçuları tarafından genellikle "işlem güvenliğini" (tedavül güvenliğini) "maddi gerçeğe" tercih eden tipik bir kambiyo hukuku kuralı olarak değerlendirilir. Poroy ve Tekinalp, TTK m. 710/3 (eski m. 622) hükmünün, borçluya imza tahkikatı yüklememesini haklı bulmaktadır; zira tedavüldeki bir senedin üzerindeki tüm cirantaların imzalarının gerçekliğinin kısa bir ödeme süresi içinde (vade günü veya izleyen iki iş günü) kontrol edilmesi fiilen imkânsızdır [16], [10], [11]. Bu kural olmasaydı kambiyo senetleri ticari hayatta pratik bir ödeme ve kredi aracı olma vasfını kaybederdi. Eleştirel açıdan en çok tartışılan husus, "ağır kusur" kavramının sınırlarıdır. Doktrinde bazı yazarlar, senedi elinde bulunduranın şüpheli davranışları olduğu hallerde (örneğin yıpranmış, tahrif edilmiş senet ibrazında), borçlunun basit bir kimlik kontrolü veya teyit yapmamasının ağır kusur sayılıp sayılmayacağı konusunda ihtilafa düşmüştür. Ancak genel kabul, şekli hak sahipliğinin mutlak korunması yönündedir. Kanundaki sistemsel yapıya yöneltilen bir diğer olumlu eleştiri ise, çek hukuku ile kambiyo hukuku arasındaki tefriktir. Bankaların, çek ödemelerinde TTK m. 710/3'ün getirdiği "hafif kusurdan sorumsuzluk" şemsiyesinden çıkarılarak TTK m. 801 ve TBK m. 115/3 çerçevesinde sorumlu tutulması, bankaların kurumsal güvenilirliği ve basiretli tacir vasıflarına uygun, yerinde bir hukuki politikadır [10], [11].
Bu yorum, Av. Fethi Güzel tarafından akademik dürüstlük ve bilimsel araştırma ilkeleri çerçevesinde hazırlanmıştır. Yalnızca doktrin ve yargı kararları çerçevesinde objektif olarak sunulmuştur.