TTK Madde 720

1. Maddenin Sistematiği ve Genel Açıklama

6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu’nun (TTK) Kıymetli Evrak Hukuku kitabında, poliçeye ilişkin hükümlerin "Protesto" alt başlığı altında düzenlenen 720. maddesi, noterlerin protesto işlemi sırasındaki muhafaza ve arşivleme yükümlülüğünü hukuki bir zemine oturtmaktadır. İlgili madde, "Protestoyu düzenleyen noter poliçenin bir suretini protesto belgesi ile birlikte saklamakla yükümlüdür." hükmünü amirdir [1].

Kambiyo senetlerinde (poliçe, bono ve çek) müracaat borçlularına (cirantalar ve avalistler) başvurulabilmesi için kural olarak senedin vadesinde ödenmediğinin veya kabul edilmediğinin resmi bir belge ile tevsik edilmesi gerekmektedir. Bu tevsik işlemi protesto kurumu ile vücut bulur [2]. Noterlik Kanunu m. 105 ve TTK m. 715 uyarınca protesto çekme tekeli noterlere tevdi edilmiştir [3, 4]. TTK m. 720, noterin bu kamusal görevini ifa ederken sadece protesto belgesini düzenlemekle kalmayıp, işleme konu senedin bir suretini de kendi arşivinde saklamak zorunda olduğunu emrederek hukuki güvenliği, ispat hukukunu ve evrakın sonradan tahrif edilme riskine karşı maddi gerçeğin korunmasını amaçlamaktadır [5, 6].

2. Maddedeki Kavramların Analizi

2.1. Protestoyu Düzenleyen Noter ve Kamusal İşlev

Türk hukukunda kabul etmeme ve ödememe protestoları noterlikçe düzenlenmek zorundadır (TTK m. 715/1) [4, 7]. Noterler, kamu hizmeti ifa eden ve düzenledikleri belgeler aksi sabit oluncaya (veya sahteliği ispat edilinceye) kadar kesin delil teşkil eden mercilerdir [8, 9]. Noterin protestoyu düzenlemesi basit bir bildirim işlemi değil; senedin yetkili hamil tarafından, yasal ibraz süresi içinde, asıl borçluya veya muhataba ibraz edildiğinin ve ödemeden imtina edildiğinin "resmi makamca tespitidir" [10, 11].

2.2. Poliçenin (Kambiyo Senedinin) Suretinin Çıkartılması

Madde metnindeki "poliçenin bir sureti" ifadesi, kambiyo senedinin ön ve arka yüzünün (ciro silsilesi ve aval şerhlerini içerecek şekilde) eksiksiz bir kopyasının alınmasını ifade eder. Protesto evrakı düzenlenirken senedin bir suretinin çıkartılması mutlak bir gerekliliktir [6]. Uygulamada noter, hamilin ibraz ettiği senedin aslına uygunluğunu kontrol ederek kopyasını alır ve bu kopyayı protesto belgesinin noterlikte kalacak olan nüshasıyla eşleştirir. Şayet suret ile senedin aslı arasında bir farklılık bulunursa, protesto belgesinin geçerliliği tartışmalı hale gelebilir [6].

2.3. Saklama Yükümü ve İspat Hukukundaki Yeri

"Saklama yükümü", noterin düzenlediği protesto evrakının bir nüshası ile senedin suretini noterlik arşiv mevzuatına uygun şekilde muhafaza etme zorunluluğudur [5]. Bu yükümlülüğün doktriner temeli ve ratio legis'i (kanun koyucunun amacı) şudur: Senedin protesto anındaki fiziki ve hukuki durumu (metin, meblağ, imzalar, cirolar) devletin resmi bir makamı nezdinde dondurulmakta ve kayıt altına alınmaktadır. Böylece, senet sonradan tahrif edilirse (örneğin meblağ artırılırsa veya vadesi değiştirilirse), noterde saklanan suret ile mahkemeye sunulan asıl senet karşılaştırılarak tahrifat kesin olarak ispatlanabilir [12].

3. Sistematik İlişkiler

• Noterlik Kanunu m. 105 ve TTK m. 714-715: Ticari protestoların düzenlenmesi münhasıran noterlerin görev alanına girer. TTK m. 720, bu görevin arşiv ve muhafaza boyutunu tamamlar [3, 4].
• TTK m. 721 ve Noterlik Kanunu m. 162: Noterin protesto düzenlerken veya saklama yükümünü ifa ederken kusurlu davranması (örneğin sureti almayı unutması veya eksik/okunaksız alması), noterin hukuki sorumluluğuna ve disiplin cezasına yol açar [13, 14]. Sakat protesto durumlarında noterin sorumluluğu doğabileceği gibi, suretin saklanmaması halinde de görev ihmali gündeme gelir [15].
• TTK m. 748 (Tahrifat): Kambiyo senedi metninde değişiklik yapılması halinde, değişikliği imzalayanların yeni metne, diğerlerinin eski metne göre sorumlu olacağı düzenlenmiştir [12, 16]. Tahrifatın hangi aşamada (protestodan önce mi sonra mı) yapıldığının tespitinde TTK m. 720 uyarınca noterde saklanan suret asli ispat aracıdır.

4. Uygulama: Yargıtay İçtihadı

Yargıtay içtihatlarında, noterlerin düzenleme şeklinde veya onaylama şeklinde yaptıkları işlemlerin sahteliği ispat edilene kadar kesin delil olduğu (HMK m. 204) sıklıkla vurgulanmaktadır [8, 9]. Yargıtay Hukuk Genel Kurulu ve ilgili Hukuk Daireleri, kambiyo senetlerine dayalı menfi tespit, iptal ve tahrifat davalarında; senette protesto tarihinden sonra bir oynama (rakam veya yazıda tahrifat) yapıldığı iddia ediliyorsa, mahkemenin protestoyu düzenleyen noterlikten senedin "onaylı suretini" ve protesto evrakını celbederek incelemesi gerektiğini içtihat etmektedir.

Özellikle Yargıtay 12. Hukuk Dairesi'nin yerleşik kararlarında; borçlunun icra mahkemesinde senet üzerinde tahrifat (örneğin meblağın yanına sıfır eklenmesi) yapıldığına yönelik itirazlarında, bilirkişi incelemesi öncesinde veya yanında, senedin protesto görüp görmediğine bakılması ve protesto görmüşse ilgili noterlikteki TTK m. 720 uyarınca saklanan suret ile icra takibine konulan asıl senedin karşılaştırılması gerektiği ifade edilmektedir. Noterdeki surette tahrifat izi yokken takipteki senette tahrifat varsa, tahrifatın protesto sonrasında yapıldığı sübuta erer.

5. Pratik Örnek Olaylar

Olay 1 (Kurmaca Senaryo - Tahrifat İddiası): Hamil (A), borçlu (B)'nin keşide ettiği 10.000 TL bedelli bonoyu vadesinde ödenmemesi üzerine yetkili notere ibraz ederek ödememe protestosu düzenletmiştir. Noter, TTK m. 720 uyarınca bononun suretini ve protesto belgesini saklamıştır. Daha sonra Hamil (A), senet üzerindeki rakamın sonuna bir sıfır ekleyerek bedeli 100.000 TL'ye çıkarmış ve kambiyo senetlerine mahsus haciz yoluyla icra takibi başlatmıştır. Borçlu (B), icra mahkemesinde tahrifat itirazında bulunmuştur. Hukuki analiz: İcra mahkemesi, protestoyu düzenleyen noterden TTK m. 720 gereği saklanan senedin suretini celbeder. Noterden gelen surette bedelin 10.000 TL olduğu görülür. Tahrifat, herhangi bir bilirkişi incelemesine dahi gerek kalmaksızın resmi belgeyle kesin olarak ispatlanmış olur. Takip 10.000 TL üzerinden devam ederken, artırılan kısım yönünden iptal edilir ve Hamil (A) hakkında sahtecilikten suç duyurusunda bulunulur.

Olay 2 (Kurmaca Senaryo - Senedin Zıyaı ve Hak İspatı): Hamil (C), poliçeyi vadesinde ödenmemesi sebebiyle protesto ettirmiştir. Ancak protesto evrakı ve poliçe aslı, Hamil (C)'nin ofisinde çıkan yangında zayi olmuştur. Hamil (C), müracaat borçlularına başvurmak istemektedir. Hukuki analiz: TTK m. 720 uyarınca protestoyu düzenleyen noter, poliçenin suretini ve protesto belgesini saklamakla yükümlüdür. Hamil (C), ilgili noterliğe başvurarak bu belgelerin onaylı örneklerini alabilir. Poliçenin zıyaı sebebiyle TTK m. 757 vd. uyarınca açacağı iptal davasında ve zayi belgesi alınmasında noterdeki bu suretler kuvvetli delil teşkil eder [17, 18].

6. Pratik Uygulama Notları

• İspat yükü: Noterde saklanan suret ile asıl senet arasında fark varsa, aksini iddia eden taraf iddiasını ancak aynı kuvvette başka bir kesin delille ispatlamak zorundadır. Resmi senedin (noter evrakının) sahteliği ispatlanana kadar doğru olduğu karinesi geçerlidir [8, 9].
• Zamanaşımı / Süreler: Noterlerin arşiv saklama süreleri Noterlik Kanunu ve ilgili yönetmeliklerle belirlenmiştir. Protestonun çekilmesi ise vadeyi izleyen iki iş günü içinde yapılmalıdır [19, 20].
• Görevli/yetkili mahkeme: Noterin saklama yükümlülüğüne aykırı davranması nedeniyle doğan zararlardan dolayı notere karşı açılacak tazminat davalarında Adliye Mahkemeleri görevlidir. Kambiyo senedinden doğan asıl uyuşmazlıklarda ise Asliye Ticaret Mahkemeleri (veya takip aşamasında İcra Mahkemeleri) görevlidir [21].
• Yaygın uygulama hataları: Uygulamada bazı noterlerin, hamilin ibraz ettiği senedin arka yüzünü (ciro silsilesinin bulunduğu kısmı) fotokopi etmeyi ihmal ettiği, yalnızca ön yüzün suretini aldığı görülmektedir. Oysa TTK m. 720'deki "suret" kavramı senedin tamamını (arka yüz ve varsa alonj dâhil) kapsar. Bu ihmal, ileride ciro zincirindeki bir tahrifatın ispatını zorlaştırmakta ve noterin kusur sorumluluğunu doğurmaktadır [6, 22].

7. Eleştirel Değerlendirme

Türk hukuk doktrininde (örneğin Reha Poroy, Ünal Tekinalp, Mehmet Bahtiyar) kıymetli evrakta şekil şartlarının ve ispat kurallarının sıkılığı önemle vurgulanır [23-25]. TTK m. 720, bu şekilci yapının bir yansıması olarak evrak güvenliğini artırıcı bir fonksiyona sahiptir. Ancak doktrinde, Türkiye'deki protesto uygulamasının zaman zaman laubali şekilde yürütüldüğü, noterin çoğu zaman senedi fiziken dahi muhataba götürmeden salt şekli bir evrak tanzim ettiği eleştirilmektedir [26, 27].

Kanundaki lafzi yapı, "poliçenin bir suretini saklamak" şeklindedir. Günümüzde Türkiye Noterler Birliği (TNB) Bilişim Sistemi (NBS) üzerinden işlemlerin elektronik ortamda kaydedildiği ve E-imza ile entegre edildiği göz önüne alındığında, fiziki suret saklama zorunluluğunun yanında, evrakın güvenli elektronik ortamda (taranarak) merkezi bir dijital kayıt sisteminde tutulmasının da kanuni bir zorunluluk (ve tescil aracı) haline getirilmesi gerektiği yönünde de fer feri görüşler ileri sürülmektedir. Bu şekilde, olası bir yangın veya noterlik arşivinin hasar görmesi gibi durumlarda hak kayıplarının önüne geçilecek, TTK m. 720'nin amacı dijital çağın gereklerine uyarlanmış olacaktır.

Metodolojik Not

Bu yorum, Av. Fethi Güzel tarafından akademik dürüstlük ve bilimsel araştırma ilkeleri çerçevesinde hazırlanmıştır. Yalnızca doktrin ve yargı kararları çerçevesinde objektif olarak sunulmuştur.