1. Maddenin Sistematiği ve Genel Açıklama
6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu’nun (TTK) Kıymetli Evrak Hukukuna ilişkin üçüncü kitabının "Kabul Etmeme ve Ödememe Hâllerinde Başvurma Hakları" ayrımında yer alan 729. madde, "Retret" (geri çekilen poliçe / retourwechsel) kurumunu düzenlemektedir [1, 2].
Kambiyo senetleri hukukunda başvurma (müracaat) hakkı, asıl borçlunun (poliçede kabul eden muhatabın, bonoda düzenleyenin) senedi vadesinde ödememesi veya poliçede kabule arzın reddedilmesi durumunda hamilin, kendisinden önce gelen cirantalar, düzenleyen ve bunların avalistlerine yönelebilmesini ifade eder [1]. Retret, işte bu müracaat hakkının kullanılma biçimlerinden biridir. Dolaşımda bulunan bir poliçede başvuru hakkı sahibinin, kendisine karşı ödeme sorumluluğu olan kişilerden (müracaat borçlularından) biri üzerine düzenleyeceği "yeni bir poliçe" aracılığıyla alacağını tahsil etmesi işlemine retret denilmektedir [2-4].
Maddenin ihdas amacı, müracaat hakkı sahibinin senede bağlı alacağına kavuşmasını ticari sürat ve kolaylık içerisinde sağlamaktır. Hamil, müracaat borçlusunun yerleşim yerinde icra takibi veya dava açmak yerine, doğrudan o borçlu üzerine görüldüğünde ödenecek yeni bir poliçe (retret) keşide ederek bunu bulunduğu yerdeki bir bankaya iskonto ettirebilir ve alacağına derhal kavuşabilir.
2. Maddedeki Kavramların Analizi
2.1. Başvurma Hakkı Olan Herkes ve Poliçede Aksine Şart
TTK m. 729/1 uyarınca retret düzenleyebilme yetkisi, poliçeden doğan alacağı ödenmediği için "başvurma hakkına sahip olan herkese" aittir [2]. Bu kişi, vadedeki yetkili hamil olabileceği gibi, kendisinden sonraki hamile ödeme yaparak senedi geri alan (rücu hakkını kullanan) bir ciranta da olabilir [2]. Ancak kanun koyucu, bu hakkın kullanımını emredici bir kural olarak öngörmemiştir; poliçe metnine "retret çekilemez" veya "masrafsız/gidersiz" gibi aksine bir şart konularak retret düzenlenmesi yasaklanabilir [2].
2.2. Yeni Bir Poliçe Olması ve Görüldüğünde Ödenmesi Şartı
Retret, esasen asıl poliçeden bağımsız, ancak onun ifasını sağlamaya yönelik "yeni bir poliçedir" [2, 4]. TTK m. 729/1'in amir hükmü gereği, retretin geçerli olabilmesi için mutlaka "görüldüğü anda ödenmesi şart olan" (görüldüğünde vadeli) bir senet olarak düzenlenmesi zorunludur [4]. Düzenlenecek bu yeni senedin, üzerine çekildiği kişinin (muhatap konumuna gelen önceki ciranta veya düzenleyenin) yerleşim yerinde ödenmesi gerekmektedir [2].
2.3. Retretin İçereceği Bedel (Maddi Kapsam)
Retret bedelinin ne şekilde hesaplanacağı TTK m. 729/2'de açıkça gösterilmiştir [4]. Retret, başvuranın sıfatına göre TTK m. 725 veya 726. maddelerde gösterilen alacak kalemlerini ve buna ek olarak bir "komisyon ücretini" kapsar [4].
- Hamil tarafından düzenlenirse: Poliçenin ödenmemiş bedeli, işlemiş faizler, protesto ve ihbar giderleri, poliçe bedelinin binde üçünü aşmamak üzere komisyon ücreti (TTK m. 725) talep edilir [5, 6].
- Ödeyen bir müracaat borçlusu (ciranta) tarafından düzenlenirse: Ödediği tutarın tamamı, bu tutarın ödeme tarihinden itibaren işleyecek faizi, yaptığı giderler ve poliçe bedelinin binde ikisini aşmamak üzere komisyon ücreti (TTK m. 726) talep edilir [6, 7].
2.4. Cari Fiyat Kavramı ve Bedelin Belirlenmesi
Retretin kambiyo hukukundaki en spesifik unsurlarından biri TTK m. 729/3'te düzenlenen "cari fiyat" (kur) hesaplamasıdır [4]. Eğer retreti hamil düzenliyorsa bedel, asıl poliçenin ödeneceği yerden, önceki borçlunun (muhatap yapılanın) yerleşim yerine çekilen görüldüğünde vadeli bir poliçenin cari fiyatı üzerinden hesaplanır [4]. Şayet retreti bir ciranta düzenliyorsa, bedel, retreti düzenleyen cirantanın yerleşim yerinden önceki borçlunun yerleşim yerine çekilen poliçenin cari fiyatı üzerinden belirlenir [4, 8]. Bu kural, uluslararası veya farklı para birimlerinin işlediği bölgeler arası ticarette kur farklarından doğacak haksız zenginleşme veya fakirleşmeleri önleme amacını taşır.
3. Sistematik İlişkiler
- TTK m. 713 ve 714 (Başvurma Hakkı ve Protesto): Retret, başvuru hakkının (müracaatın) kullanım türüdür [1]. Retret çekilebilmesi için öncelikle TTK m. 714 uyarınca ödememe protestosunun süresi içinde ve usulüne uygun şekilde düzenlenmiş olması şarttır (protestodan muafiyet kaydı yoksa) [9].
- TTK m. 725 ve 726 (Başvuranın Talep Edebileceği Tutarlar): Retretin meblağı, keyfi olarak belirlenemez; başvuran yetkili hamil ise TTK m. 725'e, başvuran ödemeyi yapmış bir müracaat borçlusu ise TTK m. 726'ya göre sınırlandırılmıştır [5-7].
- TTK m. 730 (Başvurma Hakkının Düşmesi): İbraz sürelerinin veya protesto çekme sürelerinin kaçırılması halinde başvuru hakkı düşeceğinden, başvuru hakkını kaybeden kişi retret düzenleyemez [8].
4. Uygulama: Yargıtay İçtihadı
Yargıtay kararlarında, müracaat hakkının kullanılması çerçevesinde asıl borçlu ile müracaat borçluları arasındaki teselsül ilişkisi vurgulanmaktadır [10]. Yargıtay 12. Hukuk Dairesi ve Hukuk Genel Kurulu'nun yerleşik içtihatlarına göre, kambiyo senetlerine mahsus yollarla takip hakkının varlığı, senedin kanuni şekil şartlarını taşımasına ve (gerekli hallerde) ödememe protestosunun usulüne uygun çekilmiş olmasına bağlıdır [11, 12].
Öte yandan, modern bankacılık ve elektronik fon transferi (EFT/Havale) sistemlerinin gelişmesiyle, alacaklının müracaat borçlusuna ulaşmak için "retret" çekmesi uygulaması fiilen terk edilmiştir. Yargıtay içtihatlarında retrete doğrudan konu olan güncel uyuşmazlıklara neredeyse rastlanmamaktadır. Zira yetkili hamil, İcra ve İflas Kanunu (İİK m. 167 vd.) uyarınca doğrudan kambiyo senetlerine özgü haciz yoluyla tüm borçluları (düzenleyen, ciranta, avalist) teselsül hükümleri gereğince takip edebilme imkânına sahiptir ve bu, yeni bir poliçe (retret) sirkülasyona sokmaktan çok daha pratik ve etkilidir.
5. Pratik Örnek Olaylar
Olay 1 (Hamilin Retret Düzenlemesi):
Aydın'da faaliyet gösteren yetkili hamil (A), vadesinde asıl borçlu muhatap şirket (X)'e başvurduğunda ödeme alamamış ve süresi içinde ödememe protestosu düzenletmiştir. A, alacağına hızla kavuşmak için kendisine poliçeyi ciro eden İstanbul'daki birinci ciranta (B) üzerine yeni bir poliçe (retret) düzenler.
Hukuki analiz: A, TTK m. 729 ve m. 725 uyarınca, poliçe anaparası, vade tarihinden itibaren işleyen temerrüt faizi, protesto masrafları ve binde üç komisyonu toplayarak bu tutar üzerinden B muhataplı, görüldüğünde ödenecek yeni bir poliçe (retret) keşide edebilir [2, 4-6]. B'nin bunu görüldüğü anda ödemesi zorunludur.
Olay 2 (Ödeyen Cirantanın Retret Düzenlemesi):
İlk örnekteki ciranta (B), hamil (A)'nın çektiği retreti ödemiş ve asıl senedi makbuz karşılığında geri almıştır. B, kendi zararını tazmin etmek amacıyla senedin düzenleyeni olan Ankara'daki (C) üzerine bir retret keşide etmek ister.
Hukuki analiz: Bu durumda B, TTK m. 729 ve m. 726 uyarınca kendi ödediği toplam bedeli, ödeme gününden itibaren işleyen faizi ve binde ikiyi aşmamak kaydıyla komisyonu ekleyerek, C'nin yerleşim yeri olan Ankara'daki güncel poliçe cari fiyatı üzerinden yeni bir retret poliçesi düzenler [4, 6-8].
6. Pratik Uygulama Notları
- İspat yükü: Retret poliçesini tahsil amacıyla ibraz eden kişinin, başvuru hakkının doğduğunu ispat etmesi (kural olarak usulüne uygun düzenlenmiş ödememe protestosu belgesini ibraz etmesi) şarttır [9]. Aksi takdirde, retret poliçesi, dayanağı olan müracaat hakkından yoksun kalır.
- Zamanaşımı / Süreler: Retret bir müracaat hakkı kullanımı olduğundan, TTK'da düzenlenen poliçe müracaat zamanaşımı sürelerine tabidir. Hamilin müracaat borçlularına başvurusu protesto tarihinden itibaren 1 yıl, ödeyen cirantanın kendinden öncekilere başvurusu ödeme veya dava tarihinden itibaren 6 aydır.
- Görevli/yetkili mahkeme: Retret kurumunun uygulanmasından veya geçerliliğinden doğacak uyuşmazlıklar TTK sistematiğinde düzenlendiğinden "mutlak ticari dava" niteliğindedir. Görevli mahkeme Asliye Ticaret Mahkemeleridir [13]. Yetki ise kural olarak retret poliçesinde gösterilen ödeme yerine veya genel hükümlere göre belirlenir.
- Yaygın uygulama hataları: Uygulamada (nadir de olsa) yapılan en büyük hata, retret poliçesine belirli bir vade ("keşideden 30 gün sonra ödenecektir" vb.) konulmasıdır. TTK m. 729 açıkça "görüldüğü anda ödenmesi şart olan" ibaresini aradığından, vadeli düzenlenen bir retret kanuni niteliğini kaybeder [4].
7. Eleştirel Değerlendirme
Türk Ticaret Kanunu, 1930 Cenevre Yeknesak Kanunu sistematiğine (CBA) sadık kalarak, retret kurumunu tasarıdan yasalaşma sürecine dek aynen muhafaza etmiştir [14]. Ancak doktrinde ifade edildiği üzere (Poroy/Tekinalp, Arkan vd.), modern elektronik fon transferi, ulusal ve uluslararası takas odalarının hızı ile gelişmiş cebri icra mekanizmaları, retret kurumunu fiilen "ölü" (kadük) bir hukuki müessese haline getirmiştir.
Sadece bir müracaat borçlusuna ulaşmak için yeni bir poliçe düzenleyip bunun iskontosuyla uğraşmak, günümüz taciri açısından ağır ve masraflı bir işlemdir. Üstelik senedin ibrazı ve protestosu prosedürünün getirdiği şekilcilik, bu kurumu işlevsiz kılmaktadır. Kanun koyucunun, mehaz İsviçre Borçlar Kanunu'na sadakat anlayışı çerçevesinde bu maddeyi yeni TTK'ya aktarmış olması, kanun tekniği açısından bir "mirasın korunması" olarak değerlendirilebilir; ancak ticari hayatın gerçeklikleri bağlamında herhangi bir somut karşılığı bulunmamaktadır.
Metodolojik Not
Bu yorum, Av. Fethi Güzel tarafından akademik dürüstlük ve bilimsel araştırma ilkeleri çerçevesinde hazırlanmıştır. Yalnızca doktrin ve yargı kararları çerçevesinde objektif olarak sunulmuştur.