b) Süreler
Madde 761 - (1) Poliçeyi getirme süresi en az üç ay ve en çok bir yıldır. (2) Vadesi gelmiş poliçelerde zamanaşımı, üç ayın geçmesinden önce gerçekleşirse, mahkeme üç aylık süre ile bağlı değildir. (3) Süre, vadesi gelen poliçeler hakkında birinci ilan gününden, vadesi gelmeyen poliçeler hakkında vadenin gelmesinden itibaren işler.
Akademik Değerlendirme
6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu’nun (TTK) Kıymetli Evrak başlıklı Üçüncü Kitabında yer alan poliçenin iptaline ilişkin hükümler, kıymetli evrak hukukunun en temel ve pratik öneme sahip kurumlarından birini teşkil etmektedir. TTK m. 757 ile 765 arasında düzenlenen iptal prosedürü, iradesi dışında poliçe, bono veya çek zilyetliğini kaybeden yetkili hamilin, hakkını senetsiz olarak ileri sürebilmesini veya yeni bir senet ihdasını talep edebilmesini sağlamaya matuftur [1-3]. TTK m. 761 hükmü, iptal kararı verilebilmesi için ön koşul olan "ihtar ve ilan" prosedürünün ayrılmaz bir parçası niteliğinde olup, senedi eline geçiren meçhul şahsın senedi mahkemeye sunması için tanınacak yasal "getirme sürelerini" ve bu sürelerin başlangıç anını emredici sınırlar dâhilinde tanzim etmektedir [2, 4].
Bu hükmün temel ratio legis'i (kanun koyucunun amacı), zayi olan senedin gerçek hak sahibi ile senedi fiilen elinde bulunduran (ve muhtemelen iyiniyetli olan) üçüncü kişinin menfaatleri arasında adil bir denge kurmaktır [5, 6]. İptal davalarının çekişmesiz yargı işi olması ve kural olarak hasımsız açılması sebebiyle, senedi elinde bulunduran kişinin haklarının korunması, mahkeme tarafından yapılacak usulüne uygun ilanlara ve makul bir bekleme süresine (TTK m. 761) bağlı kılınmıştır [5, 7]. TTK m. 778/1-ı bendi yollamasıyla bonolarda ve TTK m. 818/1-s bendi yollamasıyla çeklerde de aynen uygulanan bu madde [1, 3], kambiyo senetleri hukukunun yeknesak yapısını korumaktadır.
Hükmün birinci fıkrası uyarınca, poliçeyi getirme süresi en az üç ay ve en çok bir yıl olarak belirlenmiştir [2, 4]. Mahkeme, senedin kaybına ilişkin dilekçe sahibinin iddialarını (TTK m. 759/2) inandırıcı bulduğu takdirde, senedi elinde bulunduran meçhul kişiye yönelik olarak senedi ibraz etmesi için bir ihtar yayımlar (TTK m. 760) [8, 9]. Bu ihtarda yer alacak "getirme süresi", hâkimin takdir yetkisine bırakılmış olmakla birlikte, kanun koyucu bu takdir yetkisine alt ve üst sınırlar çizmiştir. Asgari üç aylık süre, meçhul hamilin ilandan haberdar olup hakkını savunabilmesi için öngörülmüş güvence niteliğindeyken; azami bir yıllık süre, senedi zayi eden hak sahibinin iptal kararına kavuşabilmesi için makul olmayan süreler boyunca bekletilmesini engelleme amacını taşır.
Hükmün ikinci fıkrası, kıymetli evrakta zamanaşımı müessesesi ile doğrudan bağlantılı, istisnai bir kuraldır. Vadesi gelmiş poliçelerde zamanaşımının, üç aylık asgari getirme süresinin dolmasından önce gerçekleşmesi (dolması) tehlikesi mevcut ise, mahkeme bu üç aylık asgari süre sınırı ile bağlı olmaksızın daha kısa bir süre belirleyebilecektir [10, 11]. TTK m. 749 uyarınca poliçeyi kabul edene karşı istemler vadeden itibaren üç yılda, cirantalara karşı istemler ise protesto tarihinden itibaren bir yılda zamanaşımına uğrar [12, 13]. Çeklerde ise zamanaşımı süresi TTK m. 814 uyarınca ibraz süresinin bitiminden itibaren üç yıldır [14, 15]. İptal davası sürecinin bizzat kendisi zamanaşımını doğrudan kesen sebepler arasında yer almadığından (kural olarak tespit davası niteliğindedir), zamanaşımının dolmasını engellemek adına hakime süreyi kısaltma yetkisi verilmiştir [10, 11].
Sürenin hangi andan itibaren işlemeye başlayacağı, senedin vadesinin gelip gelmemesine göre ikili bir ayrıma tabi tutulmuştur [10, 11].
Yargıtay Hukuk Genel Kurulu ve ilgili (kapatılan 11. HD ile görev alan devriyle yeni görevli daireler) ihtisas dairelerinin yerleşik içtihatlarına göre, kıymetli evrakın iptali davaları (ve sürelerin işletilmesi süreci) hasımsız açılan, çekişmesiz yargı işi niteliğinde davalardır [5, 7]. Yargıtay, iptal kararının veya bu süreçte işletilen ilanların maddi hukuk bakımından "kesin hüküm" teşkil etmeyeceğini, sadece senedin "teşhis fonksiyonunu" ortadan kaldırarak hak sahibine şekli bir meşruiyet sağladığını açıkça vurgulamaktadır [5, 19, 20].
Şayet TTK m. 761 uyarınca verilen süre içerisinde senedi elinde bulunduran kişi (meçhul hamil) ortaya çıkar ve senedi mahkemeye sunarsa, iptal davası derhal reddedilmez. Bu durumda Yargıtay uygulaması ve TTK m. 763 uyarınca, mahkeme, zıya nedeniyle iptal talebinde bulunan davacıya, senedi ibraz edene karşı "istirdat davası" (iade davası) açması için uygun bir mehile hükmeder [11, 21, 22]. Yargıtay kararlarında, mahkemenin bu mehil (süre) prosedürünü işletmeden iptal davasını reddetmesi hukuka aykırı bulunarak bozma sebebi sayılmaktadır [23].
Olay 1 (Vadesi Gelmiş Senedin Zıyaı Süreci): Düzgün bir ciro silsilesi ile elinde bulundurduğu ve vadesi 15.04.2023 olan bir emre yazılı bonoyu 01.06.2023 tarihinde ofisinde kaybeden A şirketi yetkilisi, yetkili Asliye Ticaret Mahkemesinde iptal davası açmıştır. Mahkeme, hak sahipliği iddialarını yeterli bularak bononun ibrazı için ilan yapılmasına karar vermiş ve TTK m. 761/1 uyarınca süreyi 4 ay olarak tayin etmiştir. Birinci ilan TTSG'de 15.06.2023 tarihinde yayımlanmıştır. Hukuki analiz: Senedin vadesi geçmiş olduğundan, TTK m. 761/3 gereği dört aylık getirme süresi, birinci ilan günü olan 15.06.2023 tarihinden itibaren işlemeye başlayacaktır [10, 11]. Senet meçhul hamil tarafından bu dört aylık süre içerisinde (15.10.2023'e kadar) ibraz edilmezse, TTK m. 764 uyarınca mahkeme senedin iptaline hükmedecektir [2, 18].
Olay 2 (Zamanaşımının Dolma Tehlikesi Altındaki Çek): B şahsı, ibraz süresi 01.09.2020 tarihinde sona ermiş olan bir çeki zayi etmiştir. Çekteki zamanaşımı süresi (TTK m. 814 uyarınca ibraz süresinin bitiminden itibaren üç yıl [14, 15]) 01.09.2023 tarihinde dolacaktır. B, 15.08.2023 tarihinde iptal davası ikame etmiştir. İlan prosedürünün başlaması halinde, asgari üç aylık getirme süresi dolmadan, çek müracaat borçlularına (ve dolayısıyla sebepsiz zenginleşme dışındaki asli taleplere) karşı zamanaşımına uğrayacaktır. Hukuki analiz: Somut uyuşmazlıkta TTK m. 761/2 maddesinin istisnai hükmü devreye girecektir. Zamanaşımının üç aydan kısa sürede gerçekleşecek olması nedeniyle mahkeme, kanuni asgari süre olan üç ayla bağlı olmayıp, hak zıyaını engellemek maksadıyla getirme süresini örneğin 15 gün olarak belirleyebilecektir [10, 11].
Doktrinde TTK m. 761 hükmü, özellikle "görüldüğünde" veya "görüldükten belli bir süre sonra" ödenecek senetler bağlamında ciddi eleştirilere tabi tutulmuştur. İlgili senetlerde senedin fiilen arz edilmesi (ibraz) vadeyi belirleyen asli unsurdur [16]. Naci Kınacıoğlu gibi müellifler, senedin vadesinin belirlenmesi için ibrazın şart olduğu hallerde, senedin ibraz edilmeden zayi olması durumunda vadenin hiçbir zaman tespit edilememiş olacağını, dolayısıyla TTK m. 761/3 uyarınca sürenin başlamasının da teknik olarak çıkmaza girebileceğini vurgulamaktadırlar [25]. Ayrıca, günümüz elektronik hızındaki ticari hayatta, senedi elinde bulunduranın ortaya çıkması için "en az üç ay" ve "en çok bir yıl" gibi katı şablonlarla belirlenmiş sürelerin, hamilin alacağına kavuşmasını haksız şekilde ertelediği iddia edilmekte olup, hakkaniyete ve çabukluk ilkesine uygun bir yasal revizyonun gerekliliği öğretide sıklıkla telaffuz edilmektedir.
Bu yorum, Av. Fethi Güzel tarafından akademik dürüstlük ve bilimsel araştırma ilkeleri çerçevesinde hazırlanmıştır. Yalnızca doktrin ve yargı kararları çerçevesinde objektif olarak sunulmuştur.