**VI
Madde 765 - (1) Mahkeme, iptale karar vermeden önce, kabul edene, poliçe bedelini tevdi etme ve yeterli teminat karşıl ığında bunu ödeme yükümünü getirebilir. (2) Teminat, poliçeyi iyiniyetle iktisap eden kişinin uğrayabileceği zarara bir karşılık oluşturur. Senet iptal edildiği veya senetten doğan haklar diğer bir sebeple ortadan kalktığı takdirde, teminat geri alınır. S EKİZİNCİ AYIRIM Kanunlar İhtilafı A) Ehliyet
Akademik Değerlendirme
6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu’nun (TTK) 765. maddesi, kambiyo senetlerinin (özellikle poliçe ve TTK m. 778/1-ı yollamasıyla bononun) zıyaı ve iptali prosedürü içerisinde, "Önleyici Önlemler" (TTK m. 757 vd.) silsilesinin önemli bir parçasını teşkil etmektedir. Kambiyo senetleri, içerdikleri hakkın senetten ayrı olarak ileri sürülemediği ve devredilemediği nitelikli kıymetli evraklardır [1]. Bu katı "hak-senet" bağlılığı, senedin irade dışı elden çıkması (çalınma, kaybolma, yanma vb.) durumunda gerçek hak sahibinin mağduriyetine yol açabilmektedir. Kanun koyucu, bu mağduriyeti gidermek amacıyla iptal davası kurumunu ihdas etmiştir [2, 3].
Ancak iptal davası, ilan süreleri (en az üç ay, en çok bir yıl) ve mahkeme aşamaları sebebiyle uzun süren bir prosedürdür [4]. Bu süreç zarfında senedin vadesi gelebilir. Vadesi gelmiş bir alacağın tahsil edilememesi, ticari hayattaki likidite akışını zedeleyeceği gibi, borçlunun da temerrüde düşme riskiyle karşı karşıya kalmasına sebep olabilir. İşte TTK m. 765, iptal kararı verilmeden önceki bu "ara dönemde" (askı sürecinde) menfaatler dengesini kuran spesifik bir maddi hukuk ve geçici hukuki koruma normudur. Mahkemeye, senedi kabul eden muhataba (bonoda düzenleyene) senedin bedelini tevdi etme veya yeterli teminat karşılığında ödeme yükümlülüğü getirme yetkisi vererek, hem senedi zayi eden hak sahibini hem de senedi iyiniyetle iktisap etmiş olabilecek muhtemel üçüncü kişileri koruma altına almaktadır [5, 6].
Kambiyo senetlerinde iptal davası, çekişmesiz yargı işi niteliğindedir ve hasımsız olarak açılır [2, 7]. TTK m. 765/1 uyarınca mahkeme, nihai iptal kararını tesis etmeden önce, poliçeyi kabul eden muhataba poliçe bedelini mahkemenin belirleyeceği bir yere tevdi etme (depo etme) yükümlülüğü getirebilir [5]. Tevdi, borçluyu (kabul edeni) borçtan kurtaran ve temerrüde düşmesini engelleyen bir ifa ikamesidir. Bununla birlikte mahkeme, sadece tevdi ile yetinmeyip, "yeterli teminat" gösterilmesi şartıyla bu bedelin doğrudan iptal davasını açan hak sahibine (dilekçe sahibine) ödenmesine de karar verebilir [5, 8]. Bu yetki, hak sahibinin vadesi gelmiş alacağına kavuşmasını sağlarken, ticari finansman ihtiyacının sekteye uğramasını engeller.
Hükmün lafzında açıkça "kabul edene" ifadesi yer almaktadır. Poliçede asıl borçlu, poliçeyi kabul eden muhataptır [9, 10]. Kabul etmemiş bir muhatap, kambiyo ilişkisine dâhil olmadığı için ona karşı böyle bir yükümlülük getirilemez [9]. TTK m. 778/1-ı maddesinin yollamasıyla bono (emre muharrer senet) iptallerinde de bu madde uygulanır [11]; bu durumda "kabul eden" sıfatı, bononun asli borçlusu olan "düzenleyen" (keşideci) olarak anlaşılmalıdır. Ancak önemle vurgulanmalıdır ki, mahkeme bu tevdi veya ödeme yükümünü müracaat borçlularına (cirantalara, avalistlere vb.) yöneltemez. Yükümlülük sadece asıl borçluya yöneliktir.
Kıymetli evrak hukukunun temel sacayaklarından biri görünüşe güven ilkesi ve iyiniyetli üçüncü kişilerin korunmasıdır [12, 13]. Zayi olan bir senet, ciro zincirindeki kopukluklar anlaşılamayacak şekilde düzgün görünüyorsa, senedi sonradan iktisap eden kişi iyiniyetli yetkili hamil sıfatını kazanabilir [14]. TTK m. 765/2, bu ihtimali gözeterek, mahkemenin ödemeye izin verirken alacağı teminatın "poliçeyi iyiniyetle iktisap eden kişinin uğrayabileceği zarara bir karşılık" oluşturduğunu açıkça hükme bağlamıştır [5]. İptal davası sürecinde senedi elinde bulunduran iyiniyetli bir hamil ortaya çıkarsa, iptal davası reddedilecek (iade davasına dönüşecek) ve bu üçüncü kişi alacağını doğrudan bu teminattan tahsil etme imkânı bulacaktır [6].
Maddenin ikinci fıkrasının son cümlesi, teminatın hangi hallerde serbest bırakılacağını düzenler: "Senet iptal edildiği veya senetten doğan haklar diğer bir sebeple ortadan kalktığı takdirde, teminat geri alınır." [5]. İptal davası başarıyla sonuçlanır ve ilan süreleri içerisinde senedi elinde bulunduran hiç kimse mahkemeye müracaat etmezse, iyiniyetli üçüncü kişinin ortaya çıkma ihtimali (şekli anlamda) ortadan kalkar. Bu durumda iptal kararıyla birlikte, dilekçe sahibi teminatını geri alır. Aynı şekilde, alacağın zamanaşımına uğraması veya tarafların anlaşması gibi temel borç ilişkisini ya da kambiyo ilişkisini sona erdiren hallerde de teminat iade edilir.
Bu maddenin kıymetli evrak ve usul hukuku sistemi içindeki yerini kavramak, normlar hiyerarşisi ve yollamalar zincirini anlamakla mümkündür:
Yargıtay Hukuk Genel Kurulu ve 11. ile 12. Hukuk Dairelerinin yerleşik içtihatlarında kambiyo senedinin zıyaı nedeniyle açılan iptal davaları ve tedbir niteliğindeki teminat kurumları detaylıca incelenmiştir.
Yargıtay'a göre, kıymetli evrakın zıyaı nedeniyle verilen iptal kararları maddi hukuk bakımından kesin hüküm teşkil etmez, sadece senedin teşhis fonksiyonunu ortadan kaldırır [3, 7, 23]. Yargıtay HGK kararlarında da vurgulandığı üzere, TTK m. 765, iptal kararı verilmeden önce tedavül güvenliği kaygısının bir yansımasıdır. Mahkemenin teminat karşılığında ödemeye izin vermesi, henüz senedin kimin elinde olduğunun bilinmediği "şüpheli" evrede (askı sürecinde) iyiniyetli iktisap edenin korunmasını garanti altına alır [6]. Yargıtay, iptal davası devam ederken senedi elinde bulunduran ve ciro zincirine göre haklı görünen bir üçüncü kişinin (iyiniyetli hamil) mahkemeye başvurması halinde (TTK m. 763 uyarınca iade davası süreci), davanın hasımlı hale gelemeyeceğini, iptal davasının reddedilerek taraflara iade davası açma süresi verilmesi gerektiğini içtihat etmektedir [24, 25]. Bu bağlamda, eğer m. 765 uyarınca daha önce teminat mukabili ödeme yapılmışsa, ortaya çıkan iyiniyetli hamil maddi zararını, yatırılan bu teminat üzerinden derhal tatmin edebilme imkânına sahip olur.
Olay 1: İyiniyetli Üçüncü Kişinin Ortaya Çıkması Senaryosu (A) A.Ş., ticari alacağı karşılığında (B) Ltd. Şti.'nden 500.000 TL bedelli bir bono almış, ancak bonoyu kurye aracılığıyla bankaya gönderirken zayi etmiştir. (A) A.Ş. derhal asliye ticaret mahkemesinde zıya nedeniyle iptal davası açmış ve ödeme yasağı kararı (TTK m. 757) almıştır. Bononun vadesi iptal davası sürecinde geldiği için (A) A.Ş., TTK m. 765 uyarınca mahkemeden teminat mukabili ödeme talep etmiş; mahkeme %15 oranında banka teminat mektubu sunulması şartıyla borçlu (B) Ltd. Şti.'nin bedeli ödemesine karar vermiştir. Hukuki Analiz: Dava ilân aşamasındayken, senedi ciro silsilesine göre iyiniyetle devraldığını ispatlayan faktoring şirketi (C) ortaya çıkarak senedi mahkemeye ibraz eder. Mahkeme iptal davasını durdurur. Senedin (C)'ye ait olduğu kesinleşirse, (C)'nin senedi vadesinde tahsil edememekten doğan maddi zararları (faiz vb.), (A) A.Ş.'nin mahkemeye sunduğu teminattan karşılanır.
Olay 2: İptal Kararının Kesinleşmesi ve Teminatın İadesi Senaryosu (X), lehtarı olduğu poliçeyi kaybetmiş ve mahkemeye başvurmuştur. Kabul eden muhatap (Y)'ye ödeme yasağı konulmuş, mahkeme TTK m. 765/1 gereğince poliçe bedeli olan 200.000 TL'nin mahkeme veznesine tevdiine karar vermiştir. Sonrasında (X), nakit ihtiyacı sebebiyle mahkemeye 200.000 TL'lik gayrimenkul ipoteği/teminat mektubu sunarak tevdi edilen paranın kendisine ödenmesini talep etmiş ve mahkeme uygun bulmuştur. Hukuki Analiz: TTK m. 761 uyarınca verilen altı aylık ilan süresi dolmuş ve poliçeyi ibraz eden hiç kimse çıkmamıştır. Mahkeme poliçenin iptaline karar verir (TTK m. 764/1). İptal kararının kesinleşmesiyle birlikte senedin teşhis işlevi sona erer. Senetten doğan haklarını senetsiz olarak kullanma yetkisi kesinleşen (X)'in mahkemeye daha önce sunmuş olduğu teminat, TTK m. 765/2'nin "Senet iptal edildiği... takdirde, teminat geri alınır" amir hükmü gereğince derhal kendisine iade edilir.
Doktrinde (Örn. Reha Poroy, Ünal Tekinalp, Sabih Arkan, Abuzer Kendigelen), kıymetli evrak hukukundaki temel ihtilafın; "borçlunun korunması" ile "senedi kaybeden hak sahibinin korunması" ve "iyiniyetli üçüncü kişilerin tedavül güvenliği" arasındaki çatışmadan doğduğu sıkça dile getirilmiştir [30, 31]. TTK m. 765, bu çatışmaya adil ve pragmatik bir hukuki zemin sağlamaktadır.
Kanun koyucu, iptal kararının salt bir maddi hak tespiti olmadığını, senedin meşru teşhis vasfını sonlandıran bir zırh olduğunu kabul etmektedir [7]. İptalden önceki dönem, karanlık ve şüpheli bir dönemdir. TTK m. 765'in getirdiği teminatla ödeme mekanizması, bir taraftan ticari hayatta dolaşan değerin (kambiyo senedi bedelinin) atıl kalmasını ve finansal tıkanıklıkları önlemekte, diğer taraftan görünüşe güven ilkesi uyarınca ortaya çıkabilecek (örneğin beyaz ciro ile senedi almış olan) meşru hamilin malvarlığı riskini tamamen nötralize etmektedir.
Bununla birlikte, doktrinde çekler açısından TTK m. 765'in dışlanmış olması tartışmalara konu olmuştur. Çekin bir ödeme vasıtası olması ve muhatap bankanın ancak karşılık var ise ödeme yapmakla yükümlü kılındığı (kabul yasağı - TTK m. 784) göz önünde bulundurulduğunda, kanun koyucunun çekleri bu mekanizmadan ayrı tutması hukuki dogmatiğe uygundur. Nitekim çeklerde "çekten cayma" kurumu (TTK m. 711 eski, TTK m. 799 yeni) veya ödemeden men prosedürleri fiilen ödemeyi durdurmak için daha pratik yollar öngörmüştür [18, 32]. Ancak uzun süren iptal davaları sebebiyle çek hesabındaki provizyonun enflasyonist ortamlarda erimesi sorunu, kanun koyucunun ilerleyen reformlarda belki de HMK m. 382 ve 392 çerçevesindeki genel ihtiyati tedbir mekanizmalarını kambiyo hukuku ile daha spesifik senkronize etmesini gerektiren bir lafzi zayıflık olarak karşımıza çıkmaktadır.
Bu yorum, Av. Fethi Güzel tarafından akademik dürüstlük ve bilimsel araştırma ilkeleri çerçevesinde hazırlanmıştır. Yalnızca doktrin ve yargı kararları çerçevesinde objektif olarak sunulmuştur.