**III
Madde 772 - (1) Vade geldiğinde ödeme, özellikle vadenin geldiği günün ve ödeme tarihinin hesaplanması, bedeli yabancı bir ülke parasıyla gösterilmiş poliçelerin ödenmesi, poliçenin hangi ülkede ödenmesi gerekiyorsa o ülkede ki hukuka göre belirlenir.
Akademik Değerlendirme
6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu’nun (TTK) 772. maddesi, "Kıymetli Evrak" başlıklı Üçüncü Kitap, "Kambiyo Senetleri" başlıklı Dördüncü Kısım, "Poliçe" başlıklı Birinci Bölüm ve nihayetinde "Kanunlar İhtilafı" başlıklı Sekizinci Ayırım içerisinde sistematize edilmiştir [1, 2]. TTK m. 778/1-j bendi atfıyla bu hüküm, bonolar hakkında da uygulama alanı bulmaktadır [3].
Madde metni, milletlerarası nitelik taşıyan kambiyo senetlerinde ödeme işlemine hangi ülke hukukunun uygulanacağını (lex loci solutionis - ödeme yeri hukuku) belirleyen temel bir kanunlar ihtilafı kuralıdır. Kambiyo senetlerinin tedavül kabiliyetinin yüksek olması ve sınır aşan ticari ilişkilerde bir ödeme ya da kredi vasıtası olarak sıklıkla kullanılması, poliçe veya bononun düzenlendiği yer ile ödeneceği yerin farklı ülkelerde bulunması ihtimalini doğurmaktadır. Cenevre Yeknesak Kanunları sistematiğine uygun olarak kaleme alınan bu hüküm, ödeme işlemine ilişkin maddi hukukun tespitinde ödeme yeri hukukunu (lex loci) emredici bir bağlama kuralı olarak tayin etmiştir [4, 5].
Kambiyo hukukunda "ödeme", borcun ifası niteliğinde olmakla birlikte, kambiyo senedinin ibrazı, kısmi ödemenin kabulü, ödememe halinde çekilecek protestonun şartları gibi şekli ve maddi unsurları barındıran teknik bir süreçtir. TTK m. 772, "vade geldiğinde ödeme" kavramı ile senedin muhataba ibrazından tahsiline kadar geçen ifa sürecini ödeme yeri hukukuna bağlamıştır [2, 5]. Bunun rasyosu, ödeme işleminin fiilen gerçekleşeceği ülkedeki bankacılık teamülleri, takas odası kuralları, resmi tatil günleri ve ifa rejiminin, senedin düzenlendiği yer hukukundan bağımsız olarak, fiiliyatın gerçekleştiği yerin kamu düzeni ve yerel kurallarıyla uyumlu olmasını sağlamaktır.
Farklı hukuk sistemlerinde sürelerin hesaplanması, vadenin başlangıcı, hafta sonu veya resmi tatil günlerinin ifa tarihine etkisi (örneğin TTK m. 752 uyarınca vadenin tatili izleyen ilk iş gününe uzaması) [6] ile atıfet sürelerinin (mühlet-i munzamma) tanınıp tanınmayacağı (TTK m. 754'e göre Türk hukukunda yasaktır) [7] farklılık gösterir. Ayrıca, ülkeler arasında farklı takvim sistemlerinin (örneğin Miladi takvim ile Hicri takvim) geçerli olması muhtemeldir. TTK m. 772, bu tür takvim çatışmalarını ve süre hesaplama usullerini doğrudan ödeme yerinin maddi hukuk kurallarına tabi kılmıştır [2].
Kambiyo senetlerinde bedelin kayıtsız şartsız muayyen bir meblağ olması zorunludur; ancak bu meblağın ulusal para birimi (fiat money) veya yabancı bir ülke parasıyla (döviz) ifade edilmesi mümkündür [8]. Madde, yabancı para ile ifade edilen senetlerin ifasında, hangi döviz kurunun esas alınacağı, ödemenin "aynen" (efektif) mi yoksa ödeme yerinin yerel parasıyla mı yapılacağı gibi hususlarda ödeme yeri hukukunun belirleyici olacağını kurala bağlamıştır [2, 5].
Yargıtay Hukuk Genel Kurulu ve 11. ile 12. Hukuk Dairelerinin yerleşik içtihatlarında, sınır aşan kambiyo ilişkilerinde ödeme ve vadenin belirlenmesinde TTK'daki kanunlar ihtilafı kurallarının titizlikle uygulandığı görülmektedir.
Özellikle yabancı para ile düzenlenen kambiyo senetlerinin Türkiye'de icraya konulması halinde, Yargıtay, TTK m. 772 uyarınca Türk hukukunun (ödeme yeri hukuku) uygulanacağını belirtmektedir. Bu bağlamda, senette açıkça "aynen ödeme" (efektif) ibaresi bulunmadığı takdirde, Yargıtay, borçlunun TTK m. 711 gereğince fiili ödeme veya vade tarihindeki kur üzerinden Türk Lirası cinsinden ödeme yapma hakkı (seçimlik hak) bulunduğunu; alacaklının ise ödememe (temerrüt) halinde dilerse vade, dilerse fiili ödeme tarihindeki Merkez Bankası efektif satış kuru üzerinden alacağını talep edebileceğini içtihat etmektedir.
Bununla birlikte, Yargıtay kararlarında, ödeme yerindeki takvim veya bankacılık tatil günlerinin, senedin vadesini değiştirmesi (örneğin hafta sonuna veya Türkiye'deki idari/dini bayramlara denk gelmesi durumunda sürenin ilk iş gününe uzaması, TTK m. 752) durumunda, borçlunun temerrüdünün de ancak uzayan bu tarihin bitimiyle oluşacağı kesin bir kural olarak uygulanmaktadır.
Olay 1 (Yabancı Para ile Türkiye'de Ödeme): Almanya’nın Münih şehrinde mukim bir satıcı tarafından, Türkiye’de faaliyet gösteren bir alıcı üzerine 50.000 İsviçre Frangı bedelli ve "29 Ekim 2024" vadeli bir poliçe düzenlenmiş ve poliçe ödeme yeri olarak İstanbul gösterilmiştir. Hukuki analiz: Poliçenin düzenleme yeri Almanya, ödeme yeri ise Türkiye'dir. TTK m. 772 uyarınca, ödeme tarihinin hesaplanması ve yabancı para ödemesi konularında Türkiye (ödeme yeri) hukuku uygulanacaktır [2, 5]. TTK m. 752 uyarınca 29 Ekim tarihi Türkiye'de resmi tatil olduğundan, vade kendiliğinden tatili izleyen ilk iş gününe uzayacaktır [6]. Öte yandan, senet üzerinde "aynen ödenir" gibi bir şart yoksa, borçlu TTK m. 711 uyarınca bu meblağı vade veya ödeme günündeki rayiç kur üzerinden Türk Lirası olarak ifa etme hakkına sahip olacaktır [9, 10].
Olay 2 (Takvim Çatışması ve Atıfet Süresi): Türkiye'de düzenlenen, ödeme yeri ise Suudi Arabistan olan bir bonoda vade tarihi "Şaban ayının 15'i" olarak belirlenmiştir. Borçlu, Türk hukukuna dayanarak tatil günlerinin vadeye etkisini ileri sürmektedir. Hukuki analiz: Senedin düzenlenme yeri Türkiye olmakla beraber, ödeme işlemi Suudi Arabistan'da gerçekleşecektir. TTK m. 778/1-j yollamasıyla m. 772 [3] uyarınca, vadenin gelip gelmediği, hicri takvimin miladi takvime tahvili, ödeme takvimindeki banka tatilleri ve atıfet süresi (grace period) tanınıp tanınmayacağı Suudi Arabistan hukukuna göre tayin edilecektir.
Türk ticaret hukuku doktrininde (örneğin Reha Poroy, Ünal Tekinalp, Abuzer Kendigelen gibi otoriteler nezdinde), kambiyo senetlerinde kanunlar ihtilafına dair kuralların katı kazuistik bir yöntemle ayrıştırılması, "imzaların bağımsızlığı" ilkesinin kaçınılmaz bir sonucu olarak görülmektedir. Her borçlu, kendi taahhüdünü imzaladığı yer hukukuna (lex loci actus) tabi tutulurken, "ödeme" fiilinin bizzat ifa edileceği yer (lex loci solutionis) hukukuna bağlanması, teknik ve eşya hukuku karakteri de taşıyan kambiyo senetleri bakımından pratik bir zorunluluktur.
Doktrindeki hâkim görüş; vadenin saptanması, protesto çekilmesi gibi muhatabın veya bankaların dahil olduğu takas işlemlerinin (clearing) senedin ihdas edildiği yerin mevzuatına göre yapılmasının fiziksel bir imkânsızlık yaratacağını vurgular. Örneğin, bir Türk mahkemesinin, Londra'daki ödeme yeri için Türkiye'nin resmi tatillerini uygulamasını beklemek hukuki belirlilik ilkesine aykırı olacaktır.
Eleştirel bağlamda lafzi olarak incelendiğinde, TTK m. 772 hükmünün dili sade ve nettir. Hüküm, Cenevre Yeknesak Kanunu kuralları ile tam bir uyum içindedir. Ancak sınır aşan işlemlerde senet üzerinde tek bir eylemin (örneğin kısmi ödeme yahut ödememe protestosu) hem m. 772 (ödeme yeri) hem de diğer kanunlar ihtilafı kuralları (örneğin şekil kuralları, m. 767) açısından değerlendirilirken hukuki parçalanmaya (dépeçage) yol açması, uygulamada karmaşık mahkeme süreçlerine ve uzmanlık gerektiren tespitlere sebep olabilmektedir. Mevcut hukuki durum çerçevesinde kanunun bu çözüm tarzı ticaretin güvenliği ve milletlerarası teamüllerle uyumlu olmakla beraber, MÖHUK ile arasındaki sınırların uygulamada daha berrak sınırlarla çizilmesi gerektiği doktrinde ifade edilmektedir.
Bu yorum, Av. Fethi Güzel tarafından akademik dürüstlük ve bilimsel araştırma ilkeleri çerçevesinde hazırlanmıştır. Yalnızca doktrin ve yargı kararları çerçevesinde objektif olarak sunulmuştur.