TTK Madde 777

1. Maddenin Sistematiği ve Genel Açıklama

Türk Ticaret Kanunu’nun (TTK) kıymetli evrak hukukuna hâkim olan en temel prensiplerinden biri, senedin tedavül (dolaşım) kabiliyetini ve güvenilirliğini güvence altına almayı amaçlayan "sıkı şekil şartlarına bağlılık" ilkesidir [1, 2]. Kambiyo senetlerinden biri olan bononun hukuken geçerli bir kambiyo senedi vasfı taşıyabilmesi için ihtiva etmesi gereken mutlak zorunlu unsurlar TTK m. 776'da numerus clausus (sınırlı sayı) ilkesine uygun olarak sayılmıştır [3, 4].

TTK m. 777 hükmü ise, TTK m. 776'da sayılan bu zorunlu unsurların senet metninde eksik olması durumunda ortaya çıkacak hukuki sonuçları ve "alternatif zorunlu unsurları" düzenleyen, kıymetli evrakın ayakta tutulması (favor negotii) amacına hizmet eden temel bir normdur [3, 5]. Maddenin birinci fıkrası, geçersizlik ana kuralını vazederken; ikinci, üçüncü ve dördüncü fıkraları kanun koyucunun bonoyu bir adi senede dönüşmekten veya bütünüyle hükümsüz kalmaktan kurtarmak için öngördüğü yedek (alternatif) kuralları ihtiva eder [2, 5]. Doktrinde Reha Poroy, Ünal Tekinalp, Fırat Öztan ve Mehmet Bahtiyar gibi otoritelerin de vurguladığı üzere, kambiyo senetlerinde şekil şartı öylesine sıkıdır ki, yasanın m. 777/2-4 bentlerinde öngördüğü alternatif tamamlama yolları dahi işletilemiyorsa, o belge kambiyo senedi vasfını kesin olarak yitirir ve İcra ve İflas Kanunu (İİK) m. 167 vd. anlamında kambiyo senetlerine özgü haciz yoluyla takibe konu edilemez [3, 6-8].

2. Maddedeki Kavramların Analizi

2.1. Şekil Şartlarının Eksikliği ve Geçersizlik Kuralı (TTK m. 777/1)

Maddenin birinci fıkrasına göre; "İkinci ilâ dördüncü fıkralarda yazılı hâller saklı kalmak üzere, 776 ncı maddede gösterilen unsurlardan birini içermeyen bir senet bono sayılmaz" [5]. Bu hüküm, şekil eksikliğinin mutlak butlan veya tahvil (dönüşüm) bağlamındaki sonucudur. Kanun, senet üzerinde bulunması gereken "bono" kelimesi, kayıtsız şartsız ödeme vaadi, lehtarın adı, düzenleyenin imzası gibi mutlak zorunlu unsurların eksikliğini hiçbir şekilde affetmemekte; bu eksikliklerin varlığı halinde belgenin kambiyo vasfını ortadan kaldırmaktadır [1, 7]. Geçersizlik durumu mutlak def'i niteliğinde olup, senedi elinde bulunduran ve iyiniyetli olan her hâmile karşı dahi ileri sürülebilir [9].

2.2. Vadenin Gösterilmemesi ve Görüldüğünde Ödenecek Bono (TTK m. 777/2)

Bonoda vadenin yazılması, TTK m. 776 lafzında bir unsur olarak yer alsa da, m. 777/2 bağlamında "isteğe bağlı (ihtiyari)" bir unsurdur [10-12]. Düzenlemede, "Vadesi gösterilmemiş olan bono, görüldüğünde ödenmesi şart olan bir bono sayılır" denilmektedir [5]. Kıymetli evrak hukuku doktrininde açıklandığı üzere, vadenin eksikliği senedi geçersiz kılmaz; kanun koyucu ticari hayatın ihtiyaçlarını gözeterek bu senedi "ibrazında derhal ödenecek" bir senet olarak ayakta tutar [12-14]. Görüldüğünde ödenecek bonoların, düzenlenme tarihinden itibaren en geç bir yıl içinde ödeme amacıyla borçluya ibraz edilmesi zorunludur [13, 15, 16].

2.3. Ödeme Yerinin Gösterilmemesi (TTK m. 777/3)

Kanun koyucu, ödeme yerinin senette ayrıca gösterilmemesi durumunda, senedin geçersiz olmasını önlemek amacıyla "açıklık bulunmadığı takdirde senedin düzenlendiği yer, ödeme yeri ve aynı zamanda düzenleyenin yerleşim yeri sayılır" hükmünü sevk etmiştir [5]. Bu durum, ödeme yerini "alternatif zorunlu unsur" kılmaktadır [3, 11]. Eğer senet metninde ne ödeme yeri ne de düzenlenme yeri varsa, belge kambiyo vasfını kaybeder.

2.4. Düzenlenme (Keşide) Yerinin Gösterilmemesi (TTK m. 777/4)

Senedin düzenlendiği yerin açıkça belirtilmediği hallerde, TTK m. 777/4 devreye girerek, "düzenleyenin adının yanında yazılı olan yerde düzenlenmiş sayılır" kuralını işletir [5, 17]. Doktrin ve Yargıtay içtihatları, düzenleyenin adının yanında yer alan bu ibarenin mutlaka bir "idari birim" (il, ilçe, bucak, köy) olması gerektiğini katı bir biçimde aramaktadır [7, 17-19]. Sadece mahalle, sokak veya "Akaretler, Moda, Sıhhiye" gibi semt isimlerinin yazılması, senedin düzenlenme yeri şartını karşılamadığı gerekçesiyle bonoyu geçersiz kılar [17, 20].

3. Sistematik İlişkiler

• TTK m. 776 (Bononun Unsurları): TTK m. 777 hükmü, m. 776'nın tamamlayıcısı ve istisnalar rejimidir. 776'da sayılan "ödeme yeri", "düzenlenme yeri" ve "vade" unsurlarının yokluğu m. 777 ile ikame edilerek giderilir [4, 5].
• TTK m. 704 (Görüldüğünde Ödenecek Senetlerde İbraz Süresi): TTK m. 777/2 gereği görüldüğünde ödenecek niteliğe kavuşan vadesiz bir bononun, TTK m. 778 yollamasıyla TTK m. 704 uyarınca düzenlenme gününden itibaren 1 yıl içinde ibraz edilmesi şarttır [13, 16, 21].
• TBK m. 89 (İfa Yeri) ve HMK m. 6 (Yetki): Kambiyo senetlerinde alacak "aranılacak borç" niteliğindedir [22, 23]. TTK m. 777/3 ve 4 hükümleri, ifa yerini belirlediğinden, uyuşmazlık halinde veya icra takibinde HMK m. 6 ve İİK m. 50 uyarınca "yetkili icra dairesi ve mahkemenin" tayininde doğrudan hukuki zemin oluşturur [6, 24-26].

4. Uygulama: Yargıtay İçtihadı

Yargıtay, TTK m. 777 (ve mülga 6762 sayılı TTK m. 689) çerçevesindeki uyuşmazlıklarda şekil şartlarına ve alternatif zorunlu unsurlara son derece katı (şekli) bir yaklaşım sergilemektedir.

• İdari Birim Şartına İlişkin İçtihat (Yargıtay 12. HD., E. 2010/11469, K. 2010/24265): Yargıtay, tanzim yeri olarak açık bir idari birimin (kent, ilçe, bucak, köy) yazılı olması gerektiğini vurgulamıştır. Kararda, "Takip dayanağı bonoda tanzim yeri 'Karacaören Köyü' şeklinde yazılmıştır. Köy, idari birim olduğundan... belgenin kambiyo senedi vasfını taşıdığı" ifade edilmiştir [19, 27]. Aksine, tanzim yeri bulunmadığı gibi düzenleyenin adının yanında da idari bir birim bulunmayan senetler, Yargıtay 12. HD. (E. 2007/4520, K. 2007/6921) kararı uyarınca "kambiyo senedi vasfında değildir" şeklinde hükme bağlanmaktadır [7].
• Vade Eksikliğine İlişkin İçtihat (Yargıtay 12. HD., E. 2016/24991, K. 2017/15604): Bonoda vade unsurunun bulunmaması halinde Yargıtay, TTK m. 777/2'yi re'sen dikkate alır. Kararda, "...takip dayanağı bono 07/05/2015 düzenlenme tarihli olup, vade unsurunu taşımadığından, görüldüğünde ödenecek bono vasfındadır. Takip borçluları... düzenlenme tarihinden itibaren 1 yıllık ibraz müddeti içerisinde ödeme için ibraz etmelidir" denilerek, bir yıllık sürenin aşılmasının rücu hakkını düşüreceği açıkça tespit edilmiştir [28, 29].

5. Pratik Örnek Olaylar

Olay 1 (Vade Eksikliği ve Sürelerin Kaçırılması): Alacaklı (A), borçlu (B) tarafından düzenlenen 500.000 TL bedelli ve üzerinde düzenlenme tarihi "01.03.2022" yazılı olan, ancak "Ödeme Günü (Vade)" kısmı bütünüyle boş bırakılmış bir bonoyu teslim almıştır. (A), bu bonoyu 15.05.2024 tarihinde doğrudan kambiyo senetlerine özgü haciz yoluyla takibe koymuştur. Hukuki analiz: TTK m. 777/2 uyarınca vadesiz bu bono "görüldüğünde ödenmesi şart olan" bir bono vasfındadır [13]. TTK m. 704 ve m. 778 atfı gereği, görüldüğünde ödenecek senetlerin düzenlenme tarihinden itibaren en geç 1 yıl içinde ibraz edilmesi şarttır [13, 16]. Alacaklı (A), 01.03.2022 tarihli senedi 01.03.2023 tarihine kadar ibraz etmemiş ve takibi ancak 2024'te başlatmıştır. Bu durumda ibraz süresi ve vadenin geçirilmesi sebebiyle (A), müracaat borçlularına (varsa cirantalara) karşı başvuru hakkını kaybetmiş, zamanaşımı süreleri de asıl borçlu açısından şekillenmiştir [29, 30].

Olay 2 (Düzenlenme Yeri İbaresinin Yetersizliği): Taraflar arasındaki ticari satım sözleşmesine istinaden düzenlenen bonoda "Düzenlenme Yeri" hanesi çizilerek boş bırakılmıştır. Düzenleyen şirket yetkilisinin isminin ve kaşesinin yanında yalnızca "Barbaros Bulvarı No:145" ibaresi yer almaktadır. Senette ödeme yeri de yazılı değildir. Hukuki analiz: TTK m. 777/4 gereğince, düzenlenme yeri boş ise düzenleyenin adının yanındaki yere bakılır [5]. Ancak Yargıtay'ın yerleşik içtihadına göre bu ibare mutlaka bir "idari birim" (il, ilçe vb.) olmalıdır [17, 19]. "Barbaros Bulvarı No:145" bir idari birim (örneğin Beşiktaş veya İstanbul) içermediğinden, yasanın aradığı alternatif şart da gerçekleşmemiştir. Senedin ödeme yeri de (TTK m. 777/3 uyarınca) düzenlenme yerine bağlandığı için her iki unsur da eksik kalmış olur. Sonuç olarak, bu belge kıymetli evrak ve kambiyo senedi vasfını kesin olarak yitirir, adi senet (veya delil başlangıcı) niteliğine bürünür ve bu belgeye dayanılarak kambiyo senetlerine mahsus icra takibi başlatılamaz [7, 8].

6. Pratik Uygulama Notları

• İspat yükü: Bir bononun TTK m. 776 ve 777 kapsamındaki şekil şartlarını taşımadığına (örneğin idari birim eksikliği, vade veya düzenleme yeri yokluğu) ilişkin itiraz, bir "mutlak def'i" niteliğindedir [9]. Bu husus senet metninden anlaşıldığı için ayrıca tanık vb. delille ispatına gerek yoktur ve icra mahkemesi hakimi tarafından İİK m. 170/a çerçevesinde re'sen gözetilir [31, 32].
• Zamanaşımı / Süreler: TTK m. 777/2'ye göre vadesiz senedin görüldüğünde ödeneceği hallerde, senedin düzenlenme tarihinden itibaren başlayan 1 yıllık kanuni ibraz süresi dikkate alınmalıdır [13, 16].
• Görevli/yetkili mahkeme: TTK m. 777/3 hükmü, ödeme yeri eksikliğinde senedin düzenlendiği yeri ödeme yeri kabul ettiğinden, icra dairelerinin ve ihtiyati hacze karar verecek mahkemelerin "yetkisi" doğrudan bu fıkradaki kurguya göre tespit edilir [6, 24-26].
• Yaygın uygulama hataları: Piyasada standart kırtasiye bonolarının eksik veya hatalı doldurulması çok yaygındır. "Düzenlenme yeri" hanesine "Semt (Örn: Levent, Kızılay)" yazılması, "Vade" kısmına 31 Şubat veya 31 Nisan (takvimde olmayan gün) gibi hatalı kayıtlar düşülmesi (ki Yargıtay bu halde ayın son gününü geçerli sayarak senedi kurtarır) sık rastlanan ihtilaflardır [17, 33, 34]. Ayrıca çifte vade (hem 30.09.2008 hem 30 Eylül 2009 gibi) yazılması m. 777 ile dahi kurtarılamaz ve senedi batıl kılar [32, 35, 36].

7. Eleştirel Değerlendirme

Kıymetli evrak hukuku doktrininde (örneğin Prof. Dr. Fırat Öztan, Prof. Dr. Abuzer Kendigelen, Prof. Dr. Hüseyin Ülgen vb.), TTK m. 777'nin "kıymetli evrakı ayakta tutma (favor negotii)" felsefesi takdirle karşılanmakla birlikte, Yargıtay'ın "idari birim" kıstasına getirdiği aşırı şekilci yaklaşım sıklıkla eleştirilmektedir [3, 37-40]. Modern ticari hayatta sadece "Barbaros Bulvarı No:145" yazan bir senedin, MERSİS numaraları, posta kodları ve ticaret sicil kayıtlarının elektronikleştiği bir çağda sırf "Beşiktaş/İstanbul" lafzı eksik diye tamamen adi senede dönüşmesi, ticari sürat ve güven ilkesiyle tam olarak bağdaşmamaktadır.

Bununla beraber, kanun koyucunun düzenleme yeri ve ödeme yerini alternatifli de olsa "zorunlu" kılması, kambiyo hukukunun uluslararası temellerini oluşturan Cenevre Yeknesak Kuralları ile doğrudan bağlantılıdır [41-43]. Bu bağlamda, şekilcilik her ne kadar sert sonuçlar doğursa da, tedavül kabiliyetine sahip ve soyutluk ilkesiyle donatılmış bu senetlerin güvenirliğini (Rechtsşchein) sağlamak adına TTK m. 777'nin teknik varlığı hukuki sistemimizin vazgeçilmez bir yapıtaşıdır.

Metodolojik Not

Bu yorum, Av. Fethi Güzel tarafından akademik dürüstlük ve bilimsel araştırma ilkeleri çerçevesinde hazırlanmıştır. Yalnızca doktrin ve yargı kararları çerçevesinde objektif olarak sunulmuştur.