Türk Ticaret Kanunu (TTK)

TTK Madde 778

← Kıymetli Evrak Hukuku Maddelerine Dön

Resmi Metin

C) Uygulanacak hükümler

Madde 778 - (1) Bononun niteliğine aykırı düşmedikçe; a) Poliçelerin cirosuna ilişkin 681 ilâ 690, b) Vadeye dair 703 ilâ 707, c) Ödeme hakkındaki 708 ilâ 712, d) Ödememe hâlinde başvurma haklarına dair 713 ilâ 727 ve 729 ilâ 732, e) Araya girme suretiyle ödemeye ilişkin 734, 738 ilâ 742, f) Suretler hakkındaki 746 ve 747, g) Değiştirmeye dair 748, h) Zamanaşımına dair 749 ilâ 751, ı) İptale dair 757 ilâ 765, i) Tatil günleri, sürelerin hesabı, atıfet sürelerine ilişkin yasak, poliçeye dair işlemlerin yapılması gereken yer ve imza hakkındaki 752 ilâ 756, j) Kanunlar ihtilâfına dair 766 ilâ 775 inci, maddeler hük ümleri bonolar hakkında da geçerlidir. (2) Ayrıca; a) Üçüncü bir kişinin yerleşim yerinden veya muhatabın yerleşim yerinden başka bir yerde ödenmesi şart olan poliçeye ilişkin 674 ve 697 nci, b) Faiz şartına dair 675 inci, c) Ödenecek bedele dair çeşitli beyanlar hakkındaki 676 ncı, d) Geçerli olmayan imzanın sonuçlarına ilişkin 677 nci, e) Yetkisiz veya yetkiyi aşan kimsenin imzasına ilişkin 678 ve 679 uncu, f) Açık poliçeye dair 680 inci, madde hükümleri de bonolara uygulanır. (3) Avale ilişkin 700 ilâ 702 nci maddeler de bonolar hakkında uygulanır. (4) 701 inci maddenin dördüncü fıkrasında öngörülen hâlde aval, avalin kimin hesabına verildiğini göstermezse, bonoyu düzenleyen kimse hesabına verilmiş sayılır.

FG

Fethi Güzel'in Yorumu ve Analizi

Akademik Değerlendirme

1. Maddenin Sistematiği ve Genel Açıklama

Kıymetli evrak hukuku, ticari hayatın ihtiyaç duyduğu sürat ve güvenliği sağlamak amacıyla son derece sıkı şekil şartlarına ve kazuistik bir yapıya tabi kılınmıştır. 6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu (TTK), kambiyo senetleri sistematiğinde mehaz Cenevre Yeknesak Kuralları’na uygun olarak "atıf yöntemini" (yollama tekniğini) benimsemiştir [1, 2]. Bu yöntemin bir sonucu olarak, kanun koyucu poliçeye ilişkin hükümleri (TTK m. 671-775) son derece detaylı bir biçimde düzenlemiş; bono ve çek için ise, poliçeye özgü hükümlerin bu senetlerin "niteliğine aykırı düşmediği" ölçüde uygulanacağını öngören atıf maddeleri ihdas etmiştir [1, 3, 4].

TTK m. 778, bonolar (emre yazılı senetler) bakımından bu entegrasyonu sağlayan temel omurga maddedir. Hüküm, poliçeye dair ciro, vade, ödeme, müracaat hakları, iptal, yetkisiz temsil, açık poliçe ve aval gibi kurumsal yapıların bonolara da tatbik edileceğini hüküm altına alır [5-7]. Madde metninde yer alan "Bononun niteliğine aykırı düşmedikçe" ibaresi, atıf sisteminin temel sınırını çizer. Poliçede düzenleyen, muhatap ve lehtardan oluşan üçlü bir havale ilişkisi varken; bonoda düzenleyen ve lehtardan oluşan ikili bir ödeme vaadi ilişkisi bulunur [8-10]. Bu nedenle, poliçede yer alan "kabul" müessesesi (TTK m. 698 vd.) gibi sadece üçlü ilişkiye özgü hükümler, bononun niteliğiyle bağdaşmadığı için bonolara uygulanmaz [8, 11]. Bono düzenleyeni, tıpkı poliçeyi kabul eden muhatap gibi asli ve birinci derecede borçlu statüsündedir (TTK m. 779/1) [7, 8, 12].

2. Maddedeki Kavramların Analizi

2.1. Bononun Niteliğine Aykırı Düşmeme İlkesi

Atıf zincirinin mutlak sınırı, bononun bir "ödeme vaadi" (soyut borç ikrarı) [10] olmasıdır. Poliçe, niteliği gereği bir ödeme emri (havale) iken, bono düzenleyenin bizzat kendi borcunu ifa taahhüdüdür [8, 13, 14]. Bu yapısal fark nedeniyle TTK m. 778, poliçenin tüm hükümlerini değil, ikili ilişkiyle uyumlu olan kısımlarını (TTK m. 681-690, 703-712 vb.) bonoya taşır [5, 6].

2.2. Poliçe Hükümlerinin Bonoya Uygulanması (Ciro, Vade, Müracaat)

Ciro (TTK m. 681-690): Bononun tedavülü, poliçede olduğu gibi ciro ve zilyetliğin devri yoluyla gerçekleşir [5, 15, 16]. TTK m. 690 atfıyla, vadeden (veya ödememe protestosundan) sonra yapılan gecikmiş cironun "alacağın temliki" hükümlerini doğurması ilkesi bonolar için de geçerlidir [17-19]. Vade ve Ödeme (TTK m. 703-712): Bonoya yazılabilecek vade türleri, tıpkı poliçedeki gibi sınırlandırılmıştır (görüldüğünde, görüldükten belirli süre sonra, düzenlenme gününden belirli süre sonra, belirli bir günde) [20-22]. Müracaat Hakları (TTK m. 713-727, 729-732): Senedin vadesinde ödenmemesi durumunda hamilin, düzenleyen dışındaki müracaat borçlularına (cirantalar ve onların avalistleri) başvurabilmesi için ödememe protestosu çekmesi zorunluluğu, bu atıf sayesinde bonolarda da vücut bulur [23-25].

2.3. Şekli Eksiklikler, Açık Senet ve İmzaların İstiklali

TTK m. 778/2 bendi, kambiyo senetlerinin güvenilirliğini sağlayan özel kuralları bonoya entegre eder:

  • İmzaların İstiklali (Bağımsızlığı) (TTK m. 677): Bir bonoda sahte, ehliyetsiz kişilere ait veya imza sahibini bağlamayan imzaların bulunması, senedin diğer imzacıları yönünden geçerliliğini etkilemez [26-28].
  • Yetkisiz Temsil (TTK m. 678): Temsil yetkisi olmadığı halde şirket veya bir başkası adına bono imzalayan kişi, bonodan bizzat (şahsen) sorumlu olur [29-31].
  • Açık Bono (TTK m. 680): Tedavüle çıkarılırken unsurları tam olmayan (imzalı ancak boş) bir bononun, sonradan aradaki anlaşmaya aykırı doldurulduğu iddiası, senedi iyiniyetle iktisap eden (ağır kusuru olmayan) hamile karşı ileri sürülemez [32-35].
2.4. Aval (TTK m. 700-702)

Kambiyo hukukuna özgü bir teminat müessesesi olan aval, TTK m. 778/3 atfıyla bonolarda uygulama alanı bulur [7]. Avalist, kimin için taahhüt altına girmişse tıpkı onun gibi sorumlu olur [36-38]. Atıf yapılan TTK m. 701/4 uyarınca (ve m. 778/4 spesifik düzenlemesiyle), bonoda avalin kimin lehine verildiği açıkça belirtilmemişse, aval "düzenleyen" lehine verilmiş sayılır [7, 39].

3. Sistematik İlişkiler

  • TTK m. 732 (Sebepsiz Zenginleşme): 6762 sayılı mülga Ticaret Kanunu (eTTK) döneminde, poliçeye ilişkin sebepsiz zenginleşme maddesinin (eTTK m. 644) bonolara uygulanıp uygulanmayacağı, eTTK m. 690'da açık bir atıf olmaması nedeniyle büyük doktriner tartışmalara yol açmıştı [40-43]. Reha Poroy, Ünal Tekinalp, Yaşar Karayalçın ve Hayri Domaniç gibi otoriteler, bu durumu kanun koyucunun bir "unutkanlığı/teknik hatası" olarak nitelendirmiş ve kıyasen uygulanması gerektiğini savunmuştur [40, 41, 44, 45]. 6102 sayılı TTK m. 778/1-d bendi, TTK m. 732'yi açıkça zikrederek bu tarihi doktriner ihtilafı kanuni bir zeminde çözmüş ve bonolarda da zamanaşımına uğramış senetler için sebepsiz zenginleşme davasının yolunu kesin olarak açmıştır [46-48].
  • TBK m. 603 ve TBK m. 584 (Kefalette Eş Rızası): Yeni Türk Borçlar Kanunu m. 603, kefalete ilişkin şekil ve eş rızası kurallarının "kişisel güvence sağlayan diğer sözleşmelere" de uygulanacağını öngörmüştür [49]. Ancak bu durumun, TTK m. 778 yollamasıyla bonoda verilen avale tatbik edilip edilmeyeceği sorunu ortaya çıkmıştır. Ticari dolaşım hızı ve senedin mücerretlik vasfı (kambiyo senetlerinin tedavül kabiliyeti) dikkate alınarak [50], aval kurumuna eş rızasının uygulanması reddedilmiştir [51].
  • TMK m. 2 (Dürüstlük Kuralı ve Hakkın Kötüye Kullanılması Yasakları): Bononun şekli unsurlarının (açık bono vb.) sonradan doldurulması yahut tahrifat iddialarında, hamilin "bile bile borçlu zararına hareket edip etmediği" (TTK m. 687), objektif iyiniyet ve TMK m. 2 ekseninde incelenir [52].

4. Uygulama: Yargıtay İçtihadı

  • Yargıtay İçtihadı Birleştirme Büyük Genel Kurulu 20.04.2018 (E. 2017/4, K. 2018/5): Bu içtihadı birleştirme kararı, TTK m. 778 atfıyla bonolara uygulanan "aval" (TTK m. 700-702) müessesesine, TBK m. 584 ve m. 603 uyarınca eş rızasının aranıp aranmayacağı tartışmasını kesin olarak sonlandırmıştır. Yargıtay, kambiyo senetlerinin tedavül kabiliyeti, soyutluğu ve hızını gerekçe göstererek, "avalde eşin rızasına ilişkin hükümlerin uygulanamayacağına" hükmetmiştir [51, 53-56].
  • Yargıtay Hukuk Genel Kurulu 18.03.2015 (E. 2013/11-1884, K. 2015/1059): Açık bono ile ilgili uyuşmazlıklarda TTK m. 778/2-f aracılığıyla TTK m. 680'in tatbikini değerlendirmiştir. Yargıtay, düzenlenme tarihi veya vadesi boş bırakılan bir bononun sonradan aralarındaki mutabakata uygun doldurulduğunun karine olduğunu, anlaşmaya aykırı doldurulduğunu iddia eden borçlunun bunu yazılı delille ispatlamakla yükümlü olduğunu içtihat etmiştir [57].
  • Yargıtay 12. Hukuk Dairesi (Yetkisiz Temsil): TTK m. 778/2-e yollamasıyla TTK m. 678 uyarınca, şirket kaşesi bulunmadan veya şirketi temsile yetkisi olmayan (örneğin yetki süresi dolmuş veya yetki belgesi bulunmayan) kişilerin bono üzerine attıkları imzanın, senedi bizzat (şahsen) imzalayan kişiyi sorumlu tutacağını yerleşik içtihat haline getirmiştir [29, 30].

5. Pratik Örnek Olaylar

Olay 1 (Kurmaca Senaryo): (A) Anonim Şirketi'nin satın alma müdürü olan (B), şirketi temsile sadece çift imza ile yetkili olmasına rağmen, (C) Limited Şirketi'ne yapılan bir ödeme karşılığında şirket kaşesi üzerine tek başına imza atarak 500.000 TL bedelli bir bono tanzim etmiştir. (C) Şirketi vade geldiğinde bonoyu takibe koymuş, (A) Anonim Şirketi ise tek imzanın şirketi bağlamayacağını (yetkisiz temsil) ileri sürerek icra mahkemesinde borca itiraz etmiştir. Hukuki Analiz: TTK m. 778/2-e bendinin TTK m. 678’e yaptığı atıf uyarınca, temsile yetkili olmadığı veya yetkisini aştığı halde bir bonoya imza atan kişi, o bonodan bizzat sorumlu olur [30, 31]. İmzaların istiklali ilkesi (TTK m. 677 ve TTK m. 778/2-d) gereği, senedin şirket açısından geçersiz sayılması senedin kambiyo vasfını bütünüyle ortadan kaldırmaz. (B), yetkisini aştığı için bonodan şahsen ve tüm malvarlığı ile sorumlu tutulacaktır [58, 59].

Olay 2 (Kurmaca Senaryo): Tacir (X), ticari ilişki içerisinde olduğu (Y)'ye, sadece imzası bulunan ve meblağ kısmı boş bırakılmış (açık bono) bir emre yazılı senet teslim etmiştir. Taraflar, borç miktarının yıl sonu hesaplaşmasında belirlenecek tutar olan 100.000 TL olarak doldurulması konusunda anlaşmışlardır. Ancak (Y), senedi kötüniyetli olarak 1.000.000 TL olarak doldurmuş ve faktoring şirketi (Z)'ye ciro etmiştir. Faktoring şirketi (Z), bonoyu icraya koyduğunda (X) senedin anlaşmaya aykırı doldurulduğunu iddia etmiştir. Hukuki Analiz: TTK m. 778/2-f bendinin açık atfıyla bonolara uygulanan TTK m. 680 gereğince; tedavüle çıkarılırken tamamen doldurulmamış olan açık bir senedin, sonradan anlaşmaya aykırı doldurulduğu iddiası, iyiniyetli üçüncü kişilere (Z) karşı ileri sürülemez [32, 34, 35]. (X), faktoring şirketi (Z)'nin bu durumu "kötüniyetle" bildiğini veya senedi iktisabında "ağır kusurlu" olduğunu kesin ve yazılı delillerle ispatlamadıkça borcu 1.000.000 TL üzerinden ifa etmekle yükümlüdür.

6. Pratik Uygulama Notları

  • İspat Yükü: TTK m. 778/2-f (Açık Bono - TTK m. 680) bağlamında, senedin anlaşılan meblağ veya vadeden farklı doldurulduğu yönündeki (bedelsizlik / inanca aykırı doldurma) savunmalar, senede karşı senetle ispat kuralı gereğince mutlaka yazılı delille ispat edilmelidir [60, 61]. Şahsi def'ilerin üçüncü kişilere karşı ileri sürülmesinde ispat yükü, TTK m. 687 (ve 778 atfı) uyarınca "hamilin bile bile borçlu zararına hareket ettiğini" ispat edecek olan borçludadır [62, 63].
  • Zamanaşımı / Süreler: TTK m. 778/1-h bendinin TTK m. 749'a yaptığı atıf ile; bonoyu düzenleyen asıl borçluya (poliçedeki kabul eden gibi - m. 779/1) karşı açılacak dava ve takiplerde zamanaşımı süresi, vadenin geldiği tarihten itibaren üç yıldır [64-67]. Hamilin cirantalara ve müracaat borçlularına başvurması protesto tarihinden itibaren bir yıl; cirantaların birbirine rücu süresi ise altı aydır [64].
  • Görevli/Yetkili Mahkeme: Kambiyo senetlerinden (dolayısıyla bonodan) doğan uyuşmazlıklar, mutlak ticari dava niteliğindedir (TTK m. 4/1-a) ve Asliye Ticaret Mahkemelerinin görev alanına girer [68]. Yetki itirazlarında ise bono üzerinde yazılı olan "Ödeme Yeri", HMK m. 10 (sözleşmenin ifa yeri) uyarınca geçerli bir yetki kuralı doğurur.
  • Yaygın Uygulama Hataları: Sıklıkla düşülen bir yanılgı, kefalete ilişkin hükümlerin kıymetli evrak hukukuna doğrudan uygulanmaya çalışılmasıdır. Kefalette eş rızasını öngören TBK m. 584 ve m. 603 hükümlerinin, aval (TTK m. 700-702) bağlamında uygulanacağı yanılgısına düşülmesi, TTK m. 778'in kurduğu bağımsız ve mücerret kambiyo sistematiğinin özüne aykırıdır [51, 69]. Ayrıca, eTTK döneminde alışılageldiği üzere, bonoda sebepsiz zenginleşme davasının açılamayacağı yanılgısı halen devam edebilmektedir; oysa TTK m. 778/1-d, TTK m. 732'ye açıkça atıf yaparak bu hukuki imkanı sabitlemiştir [47].

7. Eleştirel Değerlendirme

Türk Ticaret Kanunu'nun kambiyo senetleri bölümünde, Cenevre Yeknesak Hukuku'na sadakat gereği izlenen "atıf yöntemi" (yollama usulü), doktrinde hem kolaylık sağlayan hem de kanunun sistematik okunabilirliğini zedeleyen ikili bir yapı olarak eleştirilmektedir [3]. Poliçe üzerinden kurgulanan hükümlerin, bononun ikili (düzenleyen-lehtar) doğasına "niteliğine aykırı düşmedikçe" uyarlanması formülü, uygulayıcılar (hâkim ve avukatlar) açısından sürekli bir fikri mesai ve yorumsal analoji gerektirmektedir.

Özellikle mülga 6762 sayılı eTTK döneminde, poliçeye ilişkin m. 644'teki (sebepsiz zenginleşme) düzenlemenin bonolara uygulanıp uygulanmayacağına dair eTTK m. 690'da bir atıf bulunmaması, doktrinde çok ciddi bir eleştiri kaynağı olmuştu [40-43]. Reha Poroy, Ünal Tekinalp, Fırat Öztan ve Mehmet Bahtiyar gibi ticaret hukuku otoriteleri, bu durumu kanun yapıcının bir dikkatsizliği ve teknik hatası olarak nitelendirmiş, madde metninde atıf olmamasına karşın bononun da bir kambiyo senedi olmasından hareketle sebepsiz zenginleşme davasının bonolarda da açılabilmesi gerektiğini savunmuşlardır [41, 44, 45]. 6102 sayılı yeni TTK, m. 778/1-d hükmüyle TTK m. 732’yi atıf zincirine dahil ederek doktrinin ve Yargıtay'ın hukuku geliştirici bu müşterek çabasını kanunlaştırmış ve uygulamadaki büyük bir eksikliği gidermiştir [47, 48, 70]. Ancak, kazuistik yollama sisteminin getirdiği karmaşıklığın, hukuk eğitiminde ve yargı pratiklerinde kambiyo senetleri hukukunun bütünselliğinin kavranmasını zorlaştırmaya devam ettiği, mevzuatın sadeleştirilmesi vizyonu çerçevesinde bonoya özgü birleştirilmiş bağımsız maddelerin yazılmasının daha isabetli olabileceği akademik platformlarda sıklıkla dile getirilmektedir.

Metodolojik Not

Bu yorum, Av. Fethi Güzel tarafından akademik dürüstlük ve bilimsel araştırma ilkeleri çerçevesinde hazırlanmıştır. Yalnızca doktrin ve yargı kararları çerçevesinde objektif olarak sunulmuştur.