Türk Ticaret Kanunu (TTK)

TTK Madde 780

← Kıymetli Evrak Hukuku Maddelerine Dön

Resmi Metin

Madde 780

Madde 780 - (1) Çek; a) Senet metninde “çek” kelimesini ve eğer senet Tü rkçe’den başka bir dille yazılmış ise o dilde “çek” karşılığı olarak kullanılan kelimeyi, b) Kayıtsız ve şartsız belirli bir bedelin ödenmesi için havaleyi, c) Ödeyecek kişinin, “muhatabın” ticaret unvanını, d) Ödeme yerini, e) Düzenlenme tarihini ve yerin i, f) Düzenleyenin imzasını, g) (Ek: 15/7/2016 - 6728/70 md.) Banka tarafından verilen seri numarasını, h) (Ek: 15/7/2016 - 6728/70 md.) Karekodu, içerir. (2) (Ek fıkra : 15/7/2016 - 6728/70 md.) Çek alacaklıları, ellerinde bulunan çek ile çek hesabı sahibine ve bu çeki düzenleyenlere ilişkin verilere karekod aracılığıyla erişim sağlayabilir. Karekod ile; a) Çek hesabı sahibinin adı, soyadı veya ticaret unvanı, b) Çek hesabı sahibinin tacir olması hâlinde, ticaret siciline tescil edilen yetkililerinin adı, soyadı veya ticaret unvanı, c) Çek hesabı sahibinin, çek hesabı bulunan toplam banka sayısı, d) Çek hesabı sahibine ait bankalara ibraz edilmemiş çek adedi ve tutarı, e) Düzenlenerek bankalara teslim edilen çeklerin adedi ve tutarı, f) Son beş yıl içerisinde ibr azında ödenen çeklerin adedi ve tutarı, g) İbraz edilen ilk çekin ibraz tarihi, h) İbraz edilen son çekin ibraz tarihi, ı) İbrazında ödenen son çekin ibraz tarihi, i) Son beş yılda “karşılıksızdır” işlemi gören ve halen ödenmemiş çeklerin adedi ve tutarlar ı, j) Son beş yılda “karşılıksızdır” işlemi gören ve sonradan ödenen çeklerin adedi ve tutarı, k) Son beş yılda “karşılıksızdır” işlemi gören son çekin ibraz tarihi, l) Çek hesabı sahibi hakkında çek hesabı açma yasağı bulunup bulunmadığı, varsa yasaklama kararının tarihi, m) Her bir çek yaprağı ile ilgili olarak tedbir kaydı olup olmadığı, n) Çek hesabı sahibi tacirse, iflasına karar verilip verilmediği, iflasına karar verilmişse kararın tarihi, çek hesabı sahibi ya da cirantanın rızası aranmaksızın üçüncü kişilerin erişimine sunulur. (3) (Ek fıkra : 15/7/2016 - 6728/70 md.) İkinci fıkrada belirtilen verilere ulaşılmasını sağlayacak karekod okutma ve bilgi paylaşım sistemi 5411 sayılı Kanunun ek 1 inci madde hükmü uyarınca kurulan Türkiye Bankalar Birliği Ri sk Merkezi tarafından oluşturulur. Risk Merkezi sistemdeki verileri, 5411 sayılı Kanunun ek 1 inci maddesinin on birinci fıkrası uyarınca bilgi alışverişini gerçekleştirdiği şirket ile paylaşmaya yetkilidir. Bu yetki kullanıldığı takdirde sistem bilgilerin paylaşıldığı şirket nezdinde kurulabilir. (4) (Ek fıkra : 15/7/2016 - 6728/70 md.) Çekte yer alacak MERSİS numarası ile karekodun tanım ve içerikleri ile bu maddenin uygulanmasına ilişkin usul ve esaslar Gümrük ve Ticaret Bakanlığı ile Hazine Müsteşarlığını n müştereken çıkaracağı tebliğle belirlenir.

FG

Fethi Güzel'in Yorumu ve Analizi

Akademik Değerlendirme

1. Maddenin Sistematiği ve Genel Açıklama

6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu’nun (TTK) 780. maddesi, kambiyo senetlerinden biri olan çekin geçerlilik kazanabilmesi için taşıması gereken zorunlu şekil şartlarını kazuistik bir yöntemle sayan temel ve kurucu bir düzenlemedir. Kıymetli evrak hukukunun temel ilkelerinden olan "sıkı şekle bağlılık" (şekil aşaması) prensibi, çek bakımından bu maddede vücut bulmaktadır [1].

Çek, hukuki niteliği itibarıyla, düzenleyenin muhatap bankaya hitaben verdiği, kayıtsız ve şartsız bir ödeme emrini (havaleyi) içeren, kanunen emre yazılı, mücerret bir kıymetli evraktır [2-4]. TTK m. 780, bir kâğıt parçasının çek vasfını kazanabilmesi için hangi asgari unsurları ihtiva etmesi gerektiğini belirler. Bu unsurlar doktrinde "mutlak zorunlu" ve "alternatif zorunlu" şekil şartları olarak ikili bir ayrıma tabi tutulmaktadır. Madde metninde yer alan "çek" kelimesi, kayıtsız şartsız havale, muhatabın unvanı, düzenlenme tarihi ve düzenleyenin imzası mutlak zorunlu unsurlarken; düzenlenme yeri ve ödeme yeri, TTK m. 781 hükmündeki yasal karineler (yedek kurallar) sayesinde alternatif zorunlu unsurlar olarak nitelendirilmektedir [5-7].

Kanun koyucu, ticari hayatta ödeme aracı olarak kullanılan çekin güvenilirliğini artırmak, karşılıksız çek keşidesini ve sahteciliği önlemek amacıyla 15.07.2016 tarihli ve 6728 sayılı Kanun ile maddeye (g) ve (h) bentlerini eklemiştir. Bu revizyonla, "banka tarafından verilen seri numarası" ve "karekod", çekin mutlak zorunlu unsurları arasına dâhil edilmiştir [8-11]. Bu durum, Türk çek hukukunda yapısal bir dönüşüme işaret etmekte olup, "boş bir kâğıda çek yazılabilmesi" yönündeki klasik kıymetli evrak teorisini fiilen ortadan kaldırmıştır [12-15].

2. Maddedeki Kavramların Analizi

2.1. "Çek" Kelimesi

Senedin metninde "çek" kelimesinin bulunması zorunludur. TTK m. 780/1-a uyarınca, eğer senet Türkçe dışında bir dilde kaleme alınmışsa, o dilde çek karşılığı olarak kullanılan kelimenin (örneğin İngilizce'de "cheque/check", Almanca'da "Scheck") senet metninde geçmesi şarttır [5, 16]. Bu kelimenin, bir başlık olarak değil, bizzat senet metninin (irade beyanının) içinde yer alması aranmaktadır. "Çek" ibaresini içermeyen bir senet, emre yazılı havale dahi sayılmaz; koşulları varsa en fazla adi havale hükmünde kabul edilebilir [16].

2.2. Kayıtsız ve Şartsız Belirli Bir Bedelin Ödenmesi İçin Havale

Çek, doğası gereği nitelikli bir havaledir. TTK m. 780/1-b gereği, senedin belirli bir bedelin ödenmesine yönelik kayıtsız ve şartsız bir emir (havale) içermesi kurucu unsurdur [5, 17]. Senedin ödenmesinin herhangi bir şarta (örneğin "malın teslimi şartıyla ödeyiniz" veya "inşaat bitiminde ödenecektir") bağlanması, senedin çek vasfını ortadan kaldırır [18, 19]. Bedel, açık ve kesin bir şekilde belirlenebilir olmalıdır.

2.3. Muhatabın Ticaret Unvanı

TTK m. 782/1 emredici hükmü gereğince, Türkiye'de ödenecek çeklerde muhatap ancak ve ancak bir "banka" olabilir [7, 20]. Dolayısıyla, muhatabın ticaret unvanının gösterilmesi mutlak zorunlu bir şekil şartıdır. Muhatap olarak banka dışındaki bir gerçek veya tüzel kişinin gösterildiği senetler, çek vasfı kazanamaz ve yalnızca adi havale hükmünde değerlendirilir [7, 20].

2.4. Ödeme Yeri

Ödeme yeri, çekte alternatif zorunlu unsurlardandır. Açıkça bir ödeme yeri gösterilmemişse, TTK m. 781/2 devreye girer. Buna göre, muhatabın ticaret unvanı yanında gösterilen yer ödeme yeri sayılır; birden fazla yer varsa ilk yer dikkate alınır. Eğer hiçbir yer gösterilmemişse, muhatabın merkezinin bulunduğu yer kanunen ödeme yeri olarak kabul edilir [21-23]. Muhatabın daima bir banka olması zorunluluğu karşısında, bankanın hukuken bir merkezi ve şubeleri bulunacağından, ödeme yeri eksikliği nedeniyle bir çekin geçersiz olması ihtimali pratikte son derece düşüktür [24].

2.5. Düzenlenme Tarihi ve Yeri

Düzenlenme tarihi, çekin mutlak zorunlu unsurudur. Çekte yasal ibraz sürelerinin (TTK m. 796 uyarınca 10 gün, 1 ay, 3 ay) başlaması, tamamen senedin üzerindeki düzenlenme tarihine bağlıdır [25-27]. Düzenlenme tarihinin gerçeği yansıtması şart değildir; dolayısıyla Türk hukukunda "ileri tarihli çek" (post-dated check) keşidesi, TTK m. 795/2 ve Çek Kanunu'nun geçici 3/5 maddesi kapsamında yasal bir realite olarak kabul edilmektedir [28-32]. Düzenlenme yeri ise alternatif zorunlu bir unsurdur. Şayet ayrıca gösterilmemişse, TTK m. 781/3 gereği düzenleyenin adının (imzasının) yanında yazılı olan yer düzenlenme yeri sayılır [6, 21]. Yargıtay İçtihadı Birleştirme Kararları doğrultusunda, düzenlenme yerinin tereddüde yer vermeyecek şekilde, açık ve anlaşılır bir idari birim (il, ilçe vb.) olması ya da bilinen kısaltmalarla (örneğin "K.Paşa" veya "D.Bakır") ifade edilmesi geçerli kabul edilmektedir [33-35].

2.6. Düzenleyenin İmzası

Düzenleyenin imzası, kambiyo senetleri hukukunda kurucu nitelikte olan mutlak bir zorunlu şekil şartıdır [5, 36]. İmza olmaksızın kambiyo taahhüdü doğmaz ve senet adi senet vasfını dahi kazanamaz [37]. İmzanın TTK m. 756 uyarınca bizzat "el yazısı" (ıslak imza) ile atılması şarttır; mekanik, elektronik veya mühür/kaşe yoluyla atılan imzalar geçersizdir [38, 39]. Doktrindeki hâkim görüşe göre imza, senet metnini kapsayacak şekilde, senedin ön yüzünün alt kısmına atılmalıdır [40-42]. Sahte veya yetkisiz kişi tarafından atılan imza, "imzaların bağımsızlığı ilkesi" (TTK m. 677) gereği senedin çek vasfını etkilemez, ancak imza sahibini (veya adına sahte imza atılan kişiyi) bağlamaz [43, 44].

2.7. Seri Numarası ve Karekod

6728 sayılı Kanun m. 70 ile TTK m. 780'e eklenen (g) ve (h) bentleri uyarınca, "banka tarafından verilen seri numarası" ve "karekod" çekin mutlak zorunlu unsurları hâline gelmiştir [8, 9]. Karekod, çek alacaklılarına çek hesabı sahibinin ve düzenleyenin ad/soyad, ticaret unvanı, çek yasaklısı olup olmadığı, daha önceki çeklerinin ödenme durumu gibi finansal verilerine (Findex raporuna) doğrudan ulaşma imkânı tanır [45-49].

3. Sistematik İlişkiler

  • TTK m. 781 (Unsurların Bulunmaması): TTK m. 780'deki unsurların eksikliği halinde senedin çek sayılmayacağına ilişkin müeyyideyi ve yedek hukuk kurallarını düzenler [5]. Kanun, 781. maddenin dördüncü fıkrasında istisnai bir kural getirerek, yabancı bankalar tarafından bastırılan çeklerde seri numarası ve/veya karekod bulunmamasının senedin geçerliliğini etkilemeyeceğini hükme bağlamıştır [21, 50, 51].
  • 5941 sayılı Çek Kanunu m. 2: Çek defterlerinin bankalarca bastırılması ve defter yaprağında yer alması gereken diğer (vergi kimlik numarası, MERSİS numarası, basım tarihi gibi) unsurları düzenler. Ancak Çek Kanunu m. 2/9 uyarınca, TTK'daki zorunlu unsurları taşıyan bir çek, Çek Kanunu'ndaki ek unsurları barındırmasa dahi geçerliliğini korur [13, 52, 53]. Ne var ki, karekod ve seri numarasının TTK m. 780'e dâhil edilmesiyle, banka dışı matbaalarda veya düz bir kâğıda çek yazılabilmesi ihtimali TTK bağlamında da hukuken sona ermiştir [12, 14, 15].
  • TTK m. 677 (İmzaların İstiklali) ve TBK m. 15 (İmza): Çekteki düzenleyen imzasının ıslak imza olmasını emreden Borçlar Hukuku kuralları ile sahte bir imzanın dahi senedin kurucu unsuru olarak senedi ayakta tutmasına yarayan kambiyo hukuku kuralları arasındaki sıkı ilişki [44, 54, 55].

4. Uygulama: Yargıtay İçtihadı

Yargıtay Hukuk Genel Kurulu ve ilgili dairelerinin yerleşik içtihatları, TTK m. 780 bağlamındaki kurucu unsurlara son derece katı (şekli) bir yaklaşım sergilemektedir:

  • Düzenlenme Yeri İhtilafları: Yargıtay Hukuk Genel Kurulu (örneğin 04.06.2018 tarihli, E.12-416, K.416 sayılı kararında), kısaltılmış yer isimlerinin (örneğin "K.Paşa") geçerliliği hakkında, duraksamaya yer vermeyecek derecede anlaşılabiliyorsa (özellikle kaşede tam isim yazılıysa) bunun geçerli bir düzenlenme yeri sayılacağına ve belgenin çek vasfını koruyacağına hükmetmiştir [33, 34]. Ancak sadece semt veya mahalle isimlerinin (örneğin "Harem") yazılması idari birim sayılamayacağından senedin çek vasfını ortadan kaldırır (Yargıtay 12. HD., 10.09.2012, E. 2012/12316, K. 2012/25785) [56].
  • Şarta Bağlılık (Teminat Def'i): Yargıtay, senet metni üzerinde senedin teminat için verildiğini gösteren "teminat senedidir", "inşaat bitiminde ödenecektir" veya "hisse devrinin teminatıdır" gibi ibarelerin varlığının, senedin "kayıtsız ve şartsız bir bedelin ödenmesi" unsurunu (TTK m. 780/1-b) ortadan kaldırdığını ve belgeyi kambiyo senedi vasfından çıkardığını istikrarlı biçimde kabul etmektedir (Yargıtay HGK, E. 2017/357 K. 2021/824) [19, 57].
  • Tüzel Kişi Kaşesi ve İmza İlişkisi: Düzenleyenin tüzel kişi olduğu durumlarda, imzanın şirket kaşesi üzerine atılması şarttır. Şirket kaşesi dışında, açığa atılan ikinci imza, keşideci imzası değil "aval" (TTK m. 701/3) olarak nitelendirilmekte ve bu imza sahibi gerçek kişi şahsen sorumlu tutulmaktadır (YHGK, E. 2011/12-480, K. 2011/598) [58-60].

5. Pratik Örnek Olaylar

Olay 1 (Seri Numarası Eksikliği ve Yabancı Banka Unsuru): Merkezi Londra'da bulunan X Bankası tarafından İngiliz hukuku çerçevesinde bastırılmış olan bir çek yaprağı, İstanbul'da faaliyet gösteren (A) A.Ş. tarafından (B) Limited Şirketine ödeme aracı olarak verilmiştir. Söz konusu çek yaprağı üzerinde "karekod" ve "seri numarası" bulunmamakta olup, ödeme yeri olarak İstanbul gösterilmiştir. İbraz edildiğinde karşılıksız çıkan bu çek için (B) şirketi kambiyo senetlerine özgü haciz yoluyla takibe geçmiştir. (A) A.Ş., senedin TTK m. 780/1-g ve h bentlerindeki karekod ve seri numarasını taşımadığı için çek vasfında olmadığını ileri sürerek icra mahkemesinde takibin iptalini talep etmiştir. Hukuki analiz: Somut uyuşmazlıkta, TTK m. 781/4 hükmü devreye girecektir. İlgili norm uyarınca, yabancı bankalar tarafından bastırılan çeklerde TTK m. 780/1'deki karekod ve banka tarafından verilen seri numarasının bulunmaması, senedin çek olarak geçerliliğini etkilemez [21, 50, 51]. Senet, Türk hukukuna göre dahi geçerli bir kambiyo senedi niteliğini haiz olduğundan, borçlunun şikâyeti icra mahkemesince reddedilmelidir.

Olay 2 (Yetkisiz Temsil ve Hukuki Görünüş): (C) Anonim Şirketi'nin ticaret siciline tescil ve ilan edilmiş yönetim kurulu üyesi olan (D), 15.04.2023 tarihinde şirketin yetkili tek imzacısı sıfatıyla şirket kaşesi üzerine imza atarak bir çek keşide etmiş ve çeki hammadde alımı karşılığında lehtar (E)'ye teslim etmiştir. Ne var ki, şirket iç yönergesiyle (D)'nin temsil yetkisi 10.04.2023 tarihinde sınırlandırılmış ancak bu husus henüz ticaret siciline tescil edilmemiştir. Çekin süresinde ibrazında muhatap banka, imza sirkülerindeki iç yönerge sınırlandırmasını gerekçe göstererek ödeme yapmaktan kaçınmıştır. Hukuki analiz: Çek hukukunda nitelikli havale ilişkisi ve ticaret sicilinin müspet/menfi etkisi çerçevesinde bir inceleme yapılmalıdır. TTK m. 36/4 gereğince tescil ve ilan edilmiş hususlara iyi niyetle dayanan (E)'nin hakkı korunur. Muhatap banka her ne kadar kendi kayıtlarındaki yetki sınırlandırmasına dayanarak ödeme yapmaktan imtina etme (hukuki riski bertaraf etme) eğilimine girse de, (D) tarafından atılan imza TTK m. 780 anlamında şeklen geçerli bir düzenleyen imzası olarak (C) şirketini kambiyo hukuku bakımından bağlar. Şirket, ticaret sicilindeki kaydın aksini iyiniyetli yetkili hamile karşı ileri süremez [61, 62].

6. Pratik Uygulama Notları

  • Zamanaşımı / Süreler: TTK m. 814/1 uyarınca, çeklerde hamilin, cirantalarla düzenleyene ve diğer çek borçlularına karşı sahip olduğu başvurma hakları, ibraz süresinin (10 gün, 1 ay veya 3 ay) bitiminden itibaren "üç yıl" geçmekle zamanaşımına uğrar [63, 64]. Bu süre kesin ve hak düşürücü değil, kanuni bir zamanaşımı süresidir.
  • Görevli/yetkili mahkeme: Çekin TTK m. 780'deki zorunlu unsurları taşımadığı iddiası, kambiyo senetlerine özgü haciz yoluyla takiplerde (İİK m. 170/a) İcra Mahkemesi nezdinde "şikâyet" yoluyla 5 gün içinde ileri sürülür. Çekin zıyaı veya iptali davalarında görevli mahkeme Asliye Ticaret Mahkemesidir ve bu, hasımsız bir çekişmesiz yargı işidir [65, 66].
  • İspat Yükü: Çekin bedelsizliği veya hatır çeki olduğu yönündeki iddialar, şahsi def'i niteliğindedir. Düzenleyen, bu iddiasını senedi ciro yoluyla devralan üçüncü kişilere karşı ancak TTK m. 792 (veya 687) uyarınca hamilin "bile bile borçlunun zararına hareket ettiğini" (kötü niyetini) tam ve kesin delille ispatlayarak ileri sürebilir [67-69].
  • Yaygın Uygulama Hataları: Şirket yetkililerinin şirket kaşesi dışına ikinci bir imza atmaları ve bunun hukuken "aval" olarak kendi şahsi malvarlıklarını riske attığını bilmemeleri [59, 60]; yahut çeki devralan hamilin veya lehtarın, Çek Kanunu m. 3/10 hükmü çerçevesindeki karekodu sisteme kaydetme işlemini ihmal etmesi (ki bu, yetki ve temsil itirazlarını engelleme bakımından ispat kolaylığı sağlayan çok kritik bir mekanizmadır) [70-72].

7. Eleştirel Değerlendirme

TTK m. 780'in mevcut hali ve özellikle 6728 sayılı Kanun ile eklenen karekod ile seri numarası zorunluluğu, Türk ticaret hukukunda yoğun doktriner eleştirilere ve sistemik kırılmalara yol açmıştır.

Kıymetli evrak hukukunun yüzlerce yıllık evrensel prensipleri çerçevesinde, kanuni unsurları (TTK m. 780'deki eski unsurları) barındıran her türlü materyal (ister bir peçete ister alelade bir kâğıt olsun) geçerli bir kambiyo senedi sayılabilmekteydi. Poroy, Tekinalp, Kendigelen ve Kırca gibi hocaların haklı olarak savunduğu üzere; kıymetli evrakın soyutluğu ve tedavül kabiliyeti, senedin matbu bir form olmasına bağlanamazdı [12, 14, 73]. Ancak, banka tarafından verilen seri numarasının ve karekodun "mutlak geçerlilik şartı" hâline getirilmesiyle (TTK m. 781/1), "açık çek" ve "matbu olmayan kâğıda çek keşidesi" kurumu Türk hukukunda tamamen ilga edilmiştir. Artık bir senedin çek sayılabilmesi için fiilen ve hukuken Türkiye'deki bir bankanın matbaasından çıkmış (Kredi Kayıt Bürosu sistemine entegre) karekodlu bir basılı evrak olması gerekmektedir [12, 15, 74]. Bu durum, kanun koyucunun çekte şekil şartlarını, salt kamu hukuku/ekonomik güvenlik kaygılarıyla ticari hayatın sivil dogmatiğinden koparması olarak nitelendirilebilir.

Bunun yanı sıra, karekod ile erişime açılan Findex raporundaki (TTK m. 780/2'de sayılan 14 bentlik) geniş ve detaylı finansal verilerin "ilgili rızası aranmaksızın üçüncü kişilerin erişimine sunulması", 6698 sayılı Kişisel Verilerin Korunması Kanunu (KVKK) ilkeleriyle ve ticari sır kavramıyla ciddi biçimde çatışmaktadır. Doktrinde Bozer/Göle ve Narbay/Güney gibi yazarlar, borçluya ait bu verilerin, haksız rekabet yaratacak veya kişilik haklarını ihlal edecek şekilde kontrolsüz kullanılma riski taşıdığını, sistemin koruyucu amacının kişisel verilerin mahremiyeti aleyhine orantısız biçimde genişletildiğini haklı olarak eleştirmektedirler [75-78]. Modern hukuk dogmatiği ile pratik güvenlik ihtiyacı arasındaki bu keskin çatışmanın, ilerleyen yasal reformlarda dengeye oturtulması elzemdir.

Metodolojik Not

Bu yorum, Av. Fethi Güzel tarafından akademik dürüstlük ve bilimsel araştırma ilkeleri çerçevesinde hazırlanmıştır. Yalnızca doktrin ve yargı kararları çerçevesinde objektif olarak sunulmuştur.