D) Protestodan ve ibraz süresinin geçmesinden sonraki ciro
Madde 793 - (1) Protest onun düzenlenmesinden veya aynı nitelikte bir belirlemeden veya ibraz süresinin geçmesinden sonra yapılan ciro, ancak alacağın temlikinin sonuçlarını doğurur. (2) Tarihsiz bir cironun, protesto veya aynı nitelikte bir belirlemeden veya ibraz süresinin geçm esinden önce yapıldığı, aksi sabit oluncaya kadar karinedir. ÜÇÜNCÜ AYIRIM Ödeme ve Ödememe A) Ödeme I - Aval
Akademik Değerlendirme
6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu’nun (TTK) 793. maddesi, çek hukukunda "gecikmiş ciro" (vadeden/ibrazdan sonraki ciro) müessesesini düzenlemektedir. Kıymetli evrak hukukunun temelini oluşturan tedavül güvenliği ve mücerretlik (soyutluk) ilkesi, senedin vadesinden veya ibraz süresinden önce el değiştirmesi esasına dayanır. Kambiyo senetleri, nitelikleri gereği hızla ve güvenle tedavül etmesi gereken araçlardır. Ancak kanun koyucu, ibraz süresi geçmiş veya ödememe olgusu resmî bir belgeyle (protesto veya buna denk bir belirleme ile) tespit edilmiş bir çekin artık normal bir ödeme aracı gibi tedavül etmesini engellemek istemiştir.
Bu bağlamda TTK m. 793, ibraz süresinin bitiminden veya ödememe olgusunun tespitinden sonra yapılan cironun, kambiyo hukukuna özgü bir ciro (temlik cirosu) hükmünde olmayacağını; ancak Türk Borçlar Kanunu (TBK) anlamında "alacağın temliki" (sessio) sonuçlarını doğuracağını amir hüküm olarak düzenlemiştir [1, 2]. Bu kural, çekin bir kredi aracı değil, bir ödeme aracı olması felsefesinin zorunlu bir sonucudur. Çekin ödenmeme durumu kesinleştikten veya kanuni ibraz süresi dolduktan sonra, çeki devralan kişinin kambiyo hukukunun sağladığı üstün korumalardan (özellikle şahsi def'ilerin ileri sürülememesi kuralından) yararlanması hakkaniyete ve hukuki işlem güvenliğine aykırı bulunmuştur.
Çek hukukunda poliçe ve bonodan farklı olarak kural olarak protesto çekilmesi zorunluluğu, uygulamada yerini "aynı nitelikte bir belirlemeye" yani muhatap bankanın çek üzerine vurduğu "karşılıksızdır" şerhine veya Takas Odası beyanına bırakmıştır. TTK m. 793/1'de ifade edilen bu kavram, çekin süresi içinde ibraz edildiğini ancak karşılığının bulunmadığını tevsik eden hukuki işlemi ifade eder [1, 3]. Bu belirlemenin yapılmasından sonra çeki ciro yoluyla devralan kişi, senedin akıbetini (ödenmediğini) bilerek bu işlemi gerçekleştirdiği için, kanun koyucu tarafından özel bir korumaya layık görülmemiştir.
TTK m. 796 uyarınca çeklerin düzenlenme yeri ve ödeme yerine göre 10 gün, 1 ay veya 3 aylık ibraz süreleri bulunmaktadır. Bu süreler hak düşürücü niteliktedir. Çekin bu ibraz süreleri içerisinde muhatap bankaya ibraz edilmemesi, çekin kambiyo senedi niteliğini tamamen ortadan kaldırmasa da hamilin başvuru borçlularına müracaat hakkını düşürür [4]. İbraz süresi geçtikten sonra senedin ciro edilmesi, gecikmiş cirodur ve sadece alacağın temliki hükmündedir [2, 5].
Gecikmiş cironun en önemli hukuki sonucu, cironun teşhis, temlik ve garanti fonksiyonlarında yarattığı tahribattır. Gecikmiş ciro, kambiyo senedi cirosunun sağladığı "soyutluk" (mücerretlik) zırhını ortadan kaldırır. TBK m. 188 uyarınca, borçlu, temliki öğrendiği sırada devredene (cirantaya) karşı sahip olduğu şahsi def'ileri, devralana (yeni hamile) karşı da ileri sürebilir [6]. Doktrinde Abuzer Kendigelen'in de haklı olarak vurguladığı üzere, gecikmiş ciroda keşideci veya cirantalar her türden şahsi def'iyi hamile karşı ileri süremezler; yalnızca çeki gecikmiş ciro ile devreden cirantaya karşı haiz oldukları şahsi def'ileri, senedi iktisap eden yeni hamile karşı ileri sürebilirler [7, 8].
TTK m. 793/2 uyarınca, "Tarihsiz bir cironun, protesto veya aynı nitelikte bir belirlemeden veya ibraz süresinin geçmesinden önce yapıldığı, aksi sabit oluncaya kadar karinedir." [1]. Ciroda tarih bulunması kural olarak zorunlu değildir. Tedavül güvenliğini korumak amacıyla, kanun koyucu tarihsiz ciroların ibraz süresinden önce (zamanında) yapıldığını farz etmiştir. Bu karine adi bir karine olup, cironun aslında gecikmiş ciro olduğunu iddia eden borçlu, bu iddiasını yazılı delille ispatlamakla yükümlüdür.
Yargıtay Hukuk Genel Kurulu ve ilgili Hukuk Dairelerinin (özellikle 11., 12. ve 19. Hukuk Daireleri) yerleşik içtihatlarına göre, ibraz süresi geçtikten veya "karşılıksızdır" şerhi işlendikten sonra yapılan cirolar kambiyo hukukunun bahşettiği "yetkili hamil" statüsünü tam anlamıyla sağlamaz. Yargıtay, gecikmiş ciro ile çeki devralan kişinin, bir "temlik alan" sıfatına sahip olacağını ve keşidecinin lehtara (veya gecikmiş ciroyu yapan kişiye) karşı sahip olduğu mutlak ve şahsi def'ileri (örneğin bedelsizlik, malın teslim edilmemesi, sözleşmeden dönme gibi iddiaları) bu hamile karşı da ileri sürebileceğini hüküm altına almıştır [13]. Yargıtay içtihatlarında, tarihsiz ciroların ibraz süresinden önce yapıldığının kabul edileceği, aksi yöndeki iddianın (ciro tarihinin ibrazdan sonra olduğu iddiasının) borçlu tarafından kesin ve yazılı delillerle kanıtlanması gerektiği istikrar kazanmıştır.
Olay 1 (Gecikmiş Ciro ve Bedelsizlik Def'i): (A) Anonim Şirketi, aralarındaki ticari satım sözleşmesine istinaden (B) Limited Şirketi'ne 500.000 TL bedelli bir çek keşide etmiştir. Çek 10 günlük kanuni ibraz süresinin 9. gününde (B) tarafından muhatap bankaya ibraz edilmiş ve "karşılıksızdır" şerhi vurulmuştur. Bu işlemden üç gün sonra (B), çeki ticari ilişkisi bulunan (C)'ye ciro ve teslim etmiştir. (C), çeke dayanarak (A)'ya karşı kambiyo takibi başlatmıştır. (A), asıl ilişkideki malın kendisine hiç teslim edilmediğini belirterek (C)'ye karşı bedelsizlik def'ini ileri sürmüştür. Hukuki analiz: Somut olayda ciro, muhatap bankanın karşılıksız belirlemesinden sonra yapıldığı için TTK m. 793/1 uyarınca gecikmiş ciro niteliğindedir ve ancak alacağın temliki hükümlerini doğurur. Alacağın temliki hükümlerine (TBK m. 188) göre, borçlu (A), devredene (B'ye) karşı sahip olduğu bedelsizlik (şahsi) def'ini, devralan (C)'ye karşı da serbestçe ileri sürebilecektir. (C)'nin iyiniyetli olup olmamasının bir önemi yoktur.
Olay 2 (Tarihsiz Ciro Karinesi): Keşideci (X), lehtar (Y)'ye bir çek düzenleyerek vermiştir. Çek süresinde ibraz edilmiş ve ödenmemiştir. Senedi elinde bulunduran hamil (Z), icra takibi başlatmıştır. (X), (Y)'nin (Z)'ye yaptığı cironun tarihsiz olduğunu, hayatın olağan akışına göre bu cironun çekin karşılıksız çıkmasından sonra anlaşmalı olarak yapıldığını ve dolayısıyla gecikmiş ciro olduğunu iddia ederek, (Y)'ye karşı sahip olduğu şahsi def'ileri (Z)'ye karşı kullanmak istemiştir. Hukuki analiz: TTK m. 793/2 gereği, tarihsiz cironun kanuni ibraz süresi geçmeden ve karşılıksız işlemi yapılmadan önce yapıldığı kanuni karinedir. Keşideci (X), cironun karşılıksız işleminden sonra yapıldığını salt varsayımlarla değil, kesin yazılı delillerle (örneğin çek fotokopisinin banka kayıtlarında ciro içermediğini gösteren banka evrakı ile) kanıtlamak zorundadır. Kanıtlayamadığı takdirde ciro zamanında yapılmış sayılır ve TTK m. 687 gereği şahsi def'iler (Z)'ye karşı ileri sürülemez.
Doktrinde TTK m. 793 ve karşılığı olan TTK m. 690 (poliçede gecikmiş ciro) hükümleri derinlemesine tartışılmaktadır. Prof. Dr. Reha Poroy, Prof. Dr. Ünal Tekinalp, Prof. Dr. Abuzer Kendigelen ve Prof. Dr. Mehmet Bahtiyar gibi kıymetli evrak hukukunun önde gelen otoriteleri, bu düzenlemenin senedin ekonomik işlevi ile devir güvenliği arasında hassas bir terazi kurduğunu belirtmişlerdir.
Kendigelen'in isabetle vurguladığı üzere, lafzi yorumdan yola çıkarak gecikmiş cironun borçluya "sanki senet en baştan itibaren temlik edilmiş" gibi sonsuz bir def'i hakkı tanıdığını savunmak kıymetli evrakın doğasına aykırıdır [7, 8]. Zira senedi ibraz süresinden önce zamanında ciro ile devralan, ancak ibraz süresi geçtikten sonra bir başkasına devreden ciranta yönünden incelendiğinde, ciro silsilesinin geriye doğru çözülmemesi gerekir. Gecikmiş ciro, yalnızca o ciro işleminin yapıldığı an ve tarafları (devreden ile devralan) itibarıyla bir "alacağın temliki" fonksiyonu görür.
Bunun yanı sıra doktrinde eleştirilen bir diğer husus, "alacağın temliki hükümlerini doğurur" ibaresinin cironun garanti (teminat) fonksiyonuna etkisidir. Gecikmiş ciro yapan kişinin, kendisinden sonraki hamile karşı kambiyo hukukundan doğan müteselsil sorumluluğa tabi olup olmayacağı doktrinde ciddi görüş ayrılıklarına yol açmıştır. Hâkim görüş, bu cironun artık kambiyo senedi cirosunun garanti fonksiyonunu barındırmadığı, devredenin yalnızca TBK hükümleri çerçevesinde (temlik eden sıfatıyla) sorumlu olacağı yönündedir.
Bu yorum, Av. Fethi Güzel tarafından akademik dürüstlük ve bilimsel araştırma ilkeleri çerçevesinde hazırlanmıştır. Yalnızca doktrin ve yargı kararları çerçevesinde objektif olarak sunulmuştur.