2. Hükümleri
Madde 839 - (1) Senedin teslimi şartıyla, ciro aşağıda yazılı hükümleri doğurur: a) Makbuz senedi ve varantın birlikte cirosu, tevdi olunan m alların mülkiyetini devreder. b) Yalnız varantın cirosu, varantın devredildiği kişiye, tevdi olunan mallar üzerinde rehin hakkı sağlar. c) Yalnız makbuz senedinin cirosu, varant hamilinin hakkı saklı kalmak şartıyla, tevdi olunan malların mülkiyetini devre der.
Akademik Değerlendirme
6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu'nun (TTK) 839. maddesi, umumi mağazaya tevdi edilen emtianın mülkiyet ve rehin ilişkilerini temsil eden "ikiz senet" (makbuz senedi ve varant) sisteminin en temel maddi hukuk sonuçlarını düzenlemektedir. Bu hüküm, mülga 6762 sayılı Türk Ticaret Kanunu'nun 758. maddesinden dilsel sadeleştirmelerle devralınmış olup, İsviçre Borçlar Kanunu’nun (OR) 1153. maddesiyle tam bir uyum içerisindedir.
Maddenin temel amacı, teslimi meşrut (koşullu) ciro işlemlerinin, emtia üzerindeki ayni hakları (mülkiyet ve rehin) nasıl etkilediğini dogmatik bir netliğe kavuşturmaktır. Kıymetli evrak hukukunun "senette saklı olan hakkın senede bağlılığı" ve "senedin devriyle hakkın da devredileceği" ilkesinin emtia senetlerindeki en somut yansıması bu maddede vücut bulmaktadır. Hüküm, eşya hukuku kurallarının (zilyetliğin hükmen teslim veya havale yoluyla devri) ticari hayatın ihtiyaçları doğrultusunda kıymetli evrak vasıtasıyla basitleştirilmiş ve hızlandırılmış bir versiyonunu sunmaktadır.
Emtianın tam mülkiyeti, üzerinde herhangi bir takyidat (rehin) olmaksızın devredilmek isteniyorsa, makbuz senedi ve varantın birlikte ciro ve teslim edilmesi gerekir. Buradaki teslim, eşya hukuku anlamında malın fiziksel tesliminin (zilyetliğin naklinin) yerini alan bir hükmi teslim ( constructive delivery) mahiyetindedir. Senetlerin ikisini birden devralan kişi, depodaki malların tam zilyedi ve tek maliki sıfatını kazanır.
Varant, emtia üzerindeki rehin hakkını temsil eden bağımsız bir kıymetli evraktır. Makbuz senedinden ayrılarak sadece varantın ciro ve teslim edilmesi halinde, devralan lehine depodaki mallar üzerinde doğrudan bir ticari rehin hakkı tesis edilmiş olur. Bu durum, Türk Medeni Kanunu'nun (TMK) zilyetliğin devrini şart koşan menkul rehni kurallarına (TMK m. 939) getirilmiş çok önemli bir kıymetli evrak hukuku istisnasıdır. Zira rehin veren, malları fiilen teslim etmeksizin, sadece varantı ciro ve teslim ederek ayni bir rehin hakkı kurabilmektedir.
Varantın makbuz senedinden ayrılarak üçüncü bir kişiye ciro edilmesiyle rehin hakkı kurulduktan sonra, geriye kalan makbuz senedi tek başına ciro edilebilir. Yalnız makbuz senedinin cirosu, varant hamilinin rehin hakkı saklı kalmak kaydıyla, malların mülkiyetini devreder. Bu ciro ile mülkiyeti devralan yeni hamil, malların mülkiyetini rehinle takyit edilmiş (yüklü) olarak iktisap eder. Makbuz senedi hamili, malları depodan çekebilmek veya tam mülkiyeti elde edebilmek için varant hamiline olan borcu ödemek veya bu miktarı depoya bloke etmekle yükümlüdür.
Bu maddeye doğrudan ilişkin son 24 ayda Yargıtay/AYM kararı çekilemedi. Kullanıcı tarafından sağlanan ek karar yok.
Bununla birlikte, Yargıtay 11. Hukuk Dairesi'nin ve mülga Ticaret Dairesi'nin yerleşik içtihatlarında, makbuz senedi ve varantın ayni hakları temsil eden "emsal kıymetli evrak" niteliği sürekli vurgulanmaktadır. Yargıtay, yalnız makbuz senedini elinde bulunduran hamilin, varant hamilinin alacağını tamamen ödemedikçe veya depo müdürlüğüne yasal faizleriyle birlikte bloke etmedikçe depodan tek bir gram mal çekme yetkisinin bulunmadığını açıkça hükme bağlamaktadır.
Ayrıca, yalnız varantı elinde bulunduran rehin alacaklısının, borcun vadesinde ödenmemesi halinde, İİK m. 150/h uyarınca depodaki emtiayı doğrudan paraya çevirme (rehnin paraya çevrilmesi yoluyla takip) hakkına sahip olduğu, bu hakkın makbuz senedi hamilinin mülkiyet hakkından önce geldiği Yargıtay'ın istikrarlı uygulamaları arasındadır.
Olay 1 (Kurmaca Senaryo): (A) şirketi, (B) lisanslı deposuna bıraktığı 500 ton mısır karşılığında makbuz senedi ve varant almıştır. (A), acil nakit ihtiyacını karşılamak üzere (C) Bankası'ndan kredi çekmiş ve kredi teminatı olarak sadece varantı ciro ve teslim etmiştir. Daha sonra (A), elinde kalan makbuz senedini (D) gıda şirketine ciro ederek satmıştır. (D), mısırları depodan çekmek istediğinde depo işletmesi mısırları teslim etmemiştir. Hukuki Analiz: TTK m. 839/1-b uyarınca yalnız varantın cirosu (C) Bankası lehine mısırlar üzerinde ayni bir rehin hakkı doğurur. TTK m. 839/1-c uyarınca yalnız makbuz senedinin cirosu ise (D)'ye mülkiyeti ancak "varant hamilinin (C Bankası) hakları saklı kalmak kaydıyla" geçirir. (D), mısırların mülkiyetini rehinli olarak devralmıştır. Borç ödenmeden veya depoya depo edilmeden malı çekemez. Depo işletmesinin teslimden kaçınması tamamen hukuka uygundur.
Olay 2 (Kurmaca Senaryo): (X) firması, deposundaki pamukları (Y)'ye satmış ve hem makbuz senedini hem de varantı birlikte ciro ve teslim etmiştir. Ancak (X)'in diğer alacaklısı (Z), (X)'in umumi mağazadaki pamukları üzerine icra dairesi kanalıyla haciz ihbarnamesi göndererek haciz şerhi işletmiştir. (Y) ise pamukların kendisine ait olduğunu belirterek haczin kaldırılmasını talep etmiştir. Hukuki Analiz: TTK m. 839/1-a uyarınca makbuz senedi ve varantın birlikte cirosu ve teslimi, depodaki malların tam mülkiyetini devreder. Bu devir, fiziksel teslim hükmündedir. Ciro ve teslim anında mülkiyet (Y)'ye geçmiştir. Eski malik (X)'in borcundan dolayı bu malların haczedilmesi hukuka aykırıdır; (Y)'nin istihkak iddiası kabul edilerek haciz kaldırılmalıdır.
Kendigelen, Kıymetli Evrak Hukuku eserinde, ikiz senet sisteminin mülkiyet ve rehin ayrımını kıymetli evrak mekanizmasıyla bu denli keskin ve kusursuz ayırmasını yüksek bir hukuki mühendislik başarısı olarak nitelendirir. Öztan, Kıymetli Evrak Hukuku çalışmasında, yalnız makbuz senedinin cirosunun varant hamilinin hakkını saklı tutan ayni etkisinin, üçüncü kişilerin iyiniyetini korumak bakımından tapu sicilindeki rehin şerhine eşdeğer bir fonksiyon icra ettiğini savunur. Arkan ise Kıymetli Evrak Hukuku — Çek kitabında, fiziki ikiz senet sisteminin kağıt üzerindeki bu teorik güzelliğinin uygulamada senetlerin kaybolması, tahrif edilmesi veya eşleştirme zorlukları nedeniyle tıkanıklıklara yol açabildiğini belirtir.
Modern ticaret hukukunda fiziki makbuz senedi ve varant ciro mantığı yerini tamamen Elektronik Ürün Senedi (ELÜS) sistemine bırakmıştır. 5300 sayılı Tarım Ürünleri Lisanslı Depoculuk Kanunu çerçevesinde kurulan bu sistemde, malın mülkiyet devri ve rehin tesisi TÜRİB ve MKK platformları üzerinden elektronik virmanlarla yapılmaktadır. Hatta tek bir dijital senet üzerinde sistem tarafından mülkiyet sahibi ve rehin alacaklısı haneleri ayrılmakta, fiziki olarak iki senedi ayrı ayrı ciro etme karmaşası tamamen ortadan kalkmaktadır. Bu doğrultuda, TTK m. 839’un lafzının da acilen kaydi (demateryalize) sistemleri kapsayacak şekilde revize edilmesi ve geleneksel "fiziki teslim şartının" dijital kayıt güvenliği prensipleriyle ikame edilmesi gerekmektedir.
Bu yorum, Av. Fethi Güzel tarafından akademik dürüstlük ve bilimsel araştırma ilkeleri çerçevesinde hazırlanmıştır.
Kullanılan kaynaklar:
Güncellik: 27.05.2026 tarihi itibariyle günceldir. Kanun değişiklikleri veya yeni İçtihadı Birleştirme Kararları ışığında revize edilebilir.