TTK Madde 171

1. Maddenin Sistematiği ve Genel Açıklama

Türk Ticaret Kanunu'nun (TTK) "Ticaret Şirketleri" başlıklı İkinci Kitabının "Ticaret Şirketlerinin Birleşmesi, Bölünmesi ve Tür Değiştirmesi"ne ilişkin ortak ve özel hükümlerinin yer aldığı kısımda düzenlenen TTK m. 171, bölünme kurumunun en kritik güvence mekanizmalarından biri olan "inceleme hakkı"nı ihdas etmektedir. Yapısal değişiklikler, ticaret şirketlerinin hukuki formlarını, malvarlığı yapılarını ve ortaklık statülerini köklü bir biçimde değiştiren işlemlerdir. Bu bağlamda bölünme, bir şirketin malvarlığının bir kısmının veya tamamının mevcut veya yeni kurulacak şirketlere devredilmesi ve karşılığında bölünen şirket ortaklarının devralan şirketlerden pay iktisap etmesi esasına dayanır [1].

Böylesine radikal bir malvarlığı ve statü değişikliğinin gerçekleştirilebilmesi, pay sahiplerinin mülkiyet haklarının ve ortaklık statülerinin (devamlılık ilkesi çerçevesinde) korunabilmesi için şeffaflık ilkesinin eksiksiz uygulanmasını gerektirir [2, 3]. TTK m. 171, bölünme işleminin genel kurulun onayına sunulmasından önceki iki aylık süre zarfında, pay sahiplerinin bölünmenin şartları, sonuçları ve şirketlerin finansal durumları hakkında tam, doğru ve detaylı bir biçimde aydınlatılmasını amaçlamaktadır [4]. İnceleme yapma hakkının temel gayesi; haksız menfaat sağlanmasını veya menfaat kaybını önlemek, şeffaflığı tesis etmek ve oy hakkını haiz olan pay sahiplerinin bu haklarını bilinçli ve rasyonel bir şekilde kullanmalarına zemin hazırlamaktır [5].

2. Maddedeki Kavramların Analizi

2.1. İncelemeye Sunulacak Belgeler

Maddenin birinci fıkrası, bölünme işleminin şeffaflığını sağlamak üzere hangi belgelerin pay sahiplerinin tetkikine sunulması gerektiğini tahdidi olarak saymıştır. Bunlar:

• Bölünme Sözleşmesi veya Bölünme Planı: Bölünmenin mevcut bir şirkete yapılması halinde bölünme sözleşmesi, yeni kurulacak bir şirkete yapılması halinde ise bölünme planı düzenlenir [6, 7]. Bu belgeler, pay değişim oranlarını, malvarlığı tahsisini ve ortaklık haklarını içerir [8, 9].
• Bölünme Raporu: Yönetim organı tarafından hazırlanan, bölünmenin amacını, sonuçlarını, değişim oranının adilliğini hukuki ve ekonomik gerekçelerle açıklayan rapordur [10, 11].
• Son Üç Yılın Finansal Tabloları, Faaliyet Raporları ve Ara Bilançolar: Şirketlerin geçmiş ve güncel mali durumlarının karşılaştırmalı olarak analiz edilebilmesi için sunulur [4]. TTK m. 165 uyarınca, son bilançonun çıkarılmasından itibaren altı aydan fazla zaman geçmişse veya malvarlığında önemli değişiklikler olmuşsa ara bilanço çıkarılması zorunludur [12].
• (Mülga bent) İşlem Denetçisi Raporu: 6335 sayılı Kanun'un 43. maddesi ile TTK m. 171/1-c bendi mülga edilmiş ve yapısal değişikliklerde "işlem denetçisi" kurumu hukukumuzdan çıkarılmıştır [4, 13].

2.2. İnceleme Hakkının Süresi ve İfa Yeri

İnceleme hakkı, bölünmenin onaya sunulacağı genel kurul kararından iki ay önce başlar [4]. Bu belgeler şirket merkezinde ve halka açık anonim şirketlerde Sermaye Piyasası Kurulunun uygun gördüğü yerlerde pay sahiplerinin erişimine açılır [4]. Ayrıca 4. fıkra uyarınca, şirketler bu belgelerin kopyalarını bedelsiz olarak ortaklara vermekle yükümlüdür [14].

2.3. İlan Yükümlülüğü

TTK m. 171/4 uyarınca, bölünmeye katılan her şirket, Türkiye Ticaret Sicili Gazetesinde ve sermaye şirketleri ayrıca kendilerine ait kurumsal internet sitelerinde inceleme yapma haklarına işaret eden bir ilan yayımlamak zorundadır [13, 14]. Bu ilan, inceleme hakkının varlığından pay sahiplerini haberdar etme işlevi taşır ve şekli bir geçerlilik şartıdır.

2.4. Küçük ve Orta Ölçekli Şirketlerde (KOBİ) Vazgeçme İmkânı

Maddenin 2. fıkrası uyarınca, tüm ortakların onaylaması hâlinde küçük ve orta ölçekli şirketler birinci fıkrada öngörülen inceleme hakkından vazgeçebilirler [14]. Başlangıçta sadece "küçük" şirketler için öngörülen bu istisna, 6335 sayılı Kanun ile "küçük ve orta ölçekli şirketler" şeklinde genişletilmiştir [13, 14]. Bu düzenlemenin amacı, ortak yapısı kapalı ve birbirini iyi tanıyan KOBİ'lerde, bürokratik süreçleri ve maliyetleri azaltarak yapısal değişiklikleri hızlandırmaktır. Ancak bu vazgeçmenin geçerliliği "oybirliği" (tüm ortakların onayı) şartına sıkı sıkıya bağlanmıştır.

3. Sistematik İlişkiler

• TTK m. 149 (Birleşmede İnceleme Hakkı) ile İlişkisi: TTK m. 149, birleşmelerde inceleme hakkını düzenlerken süreyi "otuz gün" olarak belirlemiş ve hakkın süjelerini "ortaklar, intifa senedi sahipleri, menkul kıymet hamilleri, menfaati bulunan kişiler ve diğer ilgililer" olarak geniş tutmuştur [15]. Bölünmede (TTK m. 171) ise bu süre "iki ay"dır ve muhatap olarak sadece "ortaklar" zikredilmiştir [16].
• TTK m. 192 (Bölünmenin İptali) ile İlişkisi: İnceleme hakkının hiç, eksik veya usulüne aykırı olarak kullandırılması, TTK m. 134 ilâ 190 hükümlerinin ihlali anlamına gelir. Bu durumda, ilgili karara olumsuz oy verip tutanağa geçirten pay sahipleri, TTK m. 192 uyarınca kararın Türkiye Ticaret Sicili Gazetesinde ilanından itibaren iki ay içinde iptal davası açabilirler [17].
• TTK m. 191 (Denkleştirme Davası) ile İlişkisi: Ortakların inceleme hakkı sayesinde elde ettikleri veriler, pay değişim oranının veya ayrılma akçesinin adil olup olmadığını saptamalarını sağlar. Adil olmayan bir oran tespiti halinde, TTK m. 191 uyarınca uygun bir denkleştirme akçesinin saptanması talep edilebilir [18, 19].
• TTK m. 437 (Bilgi Alma ve İnceleme Hakkı) ile İlişkisi: TTK m. 437, anonim şirketlerde pay sahiplerinin genel bilgi alma ve inceleme hakkını düzenlerken [20], TTK m. 171 yapısal değişiklikler bağlamında lex specialis (özel hüküm) niteliği taşır.

4. Uygulama: Yargıtay İçtihadı

Yargıtay'ın yerleşik içtihatlarında ve Hukuk Genel Kurulu kararlarında, anonim ve limited şirketlerde pay sahiplerinin bilgi alma ve inceleme hakkı, "vazgeçilmez ve devredilemez (müktesep) haklar" kategorisinde değerlendirilmektedir. Yargıtay, TTK'da öngörülen usuli güvencelerin (örneğin ilan süreleri, belgelerin hazır bulundurulması) katı bir şekilde uygulanması gerektiğine, bu şekil şartlarının zedelenmesinin pay sahibinin bilinçli oy kullanma iradesini sakatlayacağına hükmetmektedir.

Yapısal değişiklikler söz konusu olduğunda Yargıtay 11. Hukuk Dairesi, bilgi alma ve inceleme hakkının ihlal edilerek alınan bölünme veya birleşme kararlarının, TTK m. 192 uyarınca iptal edilebilirliğine ya da TTK m. 447 çerçevesinde vazgeçilmez hakların ihlali boyutuna ulaşmışsa butlanına karar vermektedir. İnceleme hakkının usulüne uygun kullandırılmaması, karar ile sakatlık arasındaki illiyet bağının karine olarak mevcut kabul edilmesine sebebiyet vermekte ve mahkemelerce iptal sebebi olarak tasdik edilmektedir.

5. Pratik Örnek Olaylar

Olay 1 (Kurmaca Senaryo): X Anonim Şirketi'nin yönetim kurulu, kısmi bölünme işlemlerine ilişkin bölünme planını ve raporunu hazırlayarak genel kurulu olağanüstü toplantıya çağırmıştır. Ancak genel kurul karar tarihinden 45 gün önce belgeler şirket merkezinde incelemeye açılmış ve sicil gazetesinde ilan edilmiştir. Bölünme kararı oyçokluğu ile alınmış, toplantıda muhalefet şerhi düşen pay sahibi (A), inceleme hakkının kanuni süre olan 2 aydan daha kısa tutulduğu gerekçesiyle bölünme kararının iptali davası açmıştır. Hukuki Analiz: TTK m. 171/1 hükmü, belgelerin genel kurul kararından en az iki ay önce incelemeye sunulmasını emredici bir şart olarak öngörmüştür [4]. Sürenin 45 gün olarak uygulanması, TTK'nın bölünmeye ilişkin emredici hükümlerinin ihlali niteliğindedir. Muhalefet şerhini tutanağa geçirten pay sahibi (A), TTK m. 192 uyarınca iptal davası açmakta haklıdır ve mahkemenin, kanuna aykırılığın giderilmesinin mümkün olmadığı bu senaryoda genel kurul kararının iptaline hükmetmesi gerekir [17].

Olay 2 (Kurmaca Senaryo): Küçük ölçekli bir limited şirket olan Y Ltd. Şti., bölünme kararı almak üzeredir. Şirketin 5 ortağından 4'ü, süreci hızlandırmak amacıyla TTK m. 171/2'de öngörülen inceleme hakkından vazgeçilmesine ilişkin mutabakat metnini imzalamıştır. %5 paya sahip olan ortak (B) ise bu metne imza atmamıştır. Buna rağmen şirket müdürü, inceleme prosedürünü işletmeden bölünmeyi genel kurulun onayına sunmuş ve karar 4 ortağın oyuyla geçmiştir. Hukuki Analiz: TTK m. 171/2 hükmü, küçük ve orta ölçekli şirketlerin inceleme hakkından vazgeçebilmesini "tüm ortakların onaylaması" (oybirliği) şartına bağlamıştır [13, 14]. Ortak (B)'nin onayı bulunmaksızın alınan vazgeçme kararı hukuken geçersizdir. İnceleme prosedürü atlanarak alınan bölünme kararı sakattır ve (B) tarafından açılacak iptal davasında mahkemece iptal yaptırımı uygulanmalıdır.

6. Pratik Uygulama Notları

• İspat Yükü: Bölünmeye ilişkin sözleşme, rapor ve finansal tabloların kanunda öngörülen sürede (2 ay önce) şirket merkezinde ve internet sitesinde pay sahiplerinin incelemesine eksiksiz olarak sunulduğunu ispat külfeti, bölünme kararının hukuka uygunluğunu savunan şirket tüzel kişiliğine aittir.
• Zamanaşımı / Süreler: İnceleme hakkı genel kuruldan 2 ay önce başlar. İnceleme hakkının ihlali halinde bölünme kararına karşı açılacak iptal davası, bölünme kararının Türkiye Ticaret Sicili Gazetesinde ilanından itibaren iki aylık hak düşürücü süreye tabidir (TTK m. 192/1) [17].
• Görevli ve Yetkili Mahkeme: İnceleme hakkının ihlali sebebiyle açılacak bölünmenin iptali davalarında görevli mahkeme Asliye Ticaret Mahkemesi, kesin yetkili mahkeme ise bölünmeye katılan şirketlerden birinin merkezinin bulunduğu yer mahkemesidir (TTK m. 192, 191 vd.).
• Yaygın Uygulama Hataları: Uygulamada sıklıkla birleşme (TTK m. 149) ile bölünme (TTK m. 171) birbirine karıştırılarak, bölünmelerde de inceleme süresinin 30 gün olarak uygulanması büyük bir hukuki hatadır. İkinci yaygın hata ise, şirketlerin kendi internet sitelerinde gerekli ilanları eksik yapması veya pay sahiplerine talep ettikleri suretleri verirken "fotokopi/kırtasiye gideri" adı altında haksız bedel talep etmeleridir (TTK m. 171/3 uyarınca bedel istenemez) [14].

7. Eleştirel Değerlendirme

TTK m. 171 hükmü, Türk ticaret hukuku doktrininde özellikle lafzi yorumu ve sistematik tutarlılığı açısından yoğun eleştirilere tabi tutulmuştur. En belirgin tartışma, inceleme hakkının süjelerinin belirlenmesindeki farklılıktır. Birleşmede inceleme hakkını düzenleyen TTK m. 149 hükmünde "ortaklar, intifa senedi sahipleriyle (...) menkul kıymet hamilleri, menfaati bulunan kişiler ve diğer ilgililer" sayılarak çok geniş bir aydınlatma çemberi yaratılmışken [15]; bölünmeye ilişkin TTK m. 171'de yalnızca "ortaklar" ifadesine yer verilmiştir [16].

Doktrinde Çoştan ve Tekinalp gibi yazarlar, bu daraltıcı lafzın bilinçli bir kanun koyucu tercihinden ziyade bir "tasarı/çeviri hatası" olabileceğini savunmaktadır [16, 21]. Zira bölünme işlemi, malvarlığının parçalanması sebebiyle alacaklılar ve diğer menfaat sahipleri (örneğin intifa senedi sahipleri) için birleşmeden çok daha yüksek bir ekonomik risk barındırır [22, 23]. Mehaz İsviçre Birleşme Kanunu'nun (İBirK) m. 105 ve devamı hükümleri incelendiğinde, "ortak" (Gesellschafter/in) kavramının içerisine, katılım payı sahipleri ile intifa senedi sahiplerinin de dâhil edildiği açıkça görülmektedir [23, 24]. Bu nedenle, doktrindeki hâkim görüş, TTK m. 171'in lafzındaki "ortaklar" ibaresinin amaca uygun (gai) yorum metoduyla genişletilmesi ve intifa senedi sahipleri ile hukuki menfaati bulunan diğer ilgililerin de bu hakka sahip olduğunun kabul edilmesi gerektiği yönündedir [25].

Bir diğer eleştiri konusu ise sürenin kendisidir. Birleşme için 30 gün öngörülmüşken, bölünme için 2 aylık bir inceleme süresinin öngörülmesi, bölünmenin teknik ve finansal olarak daha karmaşık bir yapıya sahip olması ile izah edilse de, ticaret hayatının aradığı hız ile çatıştığı gerekçesiyle kimi yazarlarca eleştirilmektedir. Ancak, pay sahiplerinin oranların korunmadığı bölünme gibi son derece kompleks işlemleri analiz edebilmesi için bu iki aylık sürenin asgari bir zorunluluk olduğu kanaatindeyiz. Sonuç olarak, kanun koyucunun TTK m. 171 metnini revize ederek "ilgililer" ve "menfaat sahipleri"ni de lafza açıkça dâhil etmesi, hukuki öngörülebilirliği artıracak ve olası yargı uyuşmazlıklarını azaltacaktır.

Metodolojik Not

Bu yorum, Av. Fethi Güzel tarafından akademik dürüstlük ve bilimsel araştırma ilkeleri çerçevesinde hazırlanmıştır. Yalnızca doktrin ve yargı kararları çerçevesinde objektif olarak sunulmuştur.