TTK Madde 190

1. Maddenin Sistematiği ve Genel Açıklama

6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu’nun (TTK) “Ticaret Şirketleri” başlıklı ikinci kitabında yer alan yapısal değişiklikler (birleşme, bölünme ve tür değiştirme), şirketlerin ekonomik ve hukuki formasyonlarını yenilemelerine imkân tanıyan temel müesseselerdir [1]. TTK m. 190 hükmü, tür değiştirmeye ilişkin “Alacaklıların ve çalışanların korunması” başlığı altında yer almakta olup, niteliği itibarıyla bir atıf maddesidir [2].

Tür değiştirme, bir ticaret şirketinin tasfiye edilmeksizin, ekonomik ayniyetini ve devamlılığını koruyarak hukuki kılıfını (türünü) değiştirmesidir [3]. Hukuki varlık sona ermediği için, kural olarak şirketin alacaklıları ve borçluları değişmez; tüzel kişilik aynı kalır [4]. Ancak tür değiştirme işlemi, şahıs şirketinden sermaye şirketine geçiş gibi durumlarda ortakların kişisel sorumluluk rejimini [5] veya şirketin yönetim mekanizmasını kökten değiştirebilir. Bu ihtimalde, şirketin alacaklılarının ve çalışanlarının eski türün sağladığı güvencelerden mahrum kalmamasını temin etmek amacıyla kanun koyucu, TTK m. 190 vasıtasıyla birleşme hükümlerinden m. 158’e ve bölünme hükümlerinden m. 178’e atıf yaparak menfaat sahiplerini koruma altına almıştır [2].

2. Maddedeki Kavramların Analizi

2.1. Tür Değiştirmede Ortakların Kişisel Sorumlulukları (TTK m. 158 Atfı)

Şirketlerin tür değiştirmesi, bilhassa ortakların sorumluluk rejimlerinin değiştiği durumlarda alacaklılar için ciddi bir risk oluşturur. Örneğin; sınırsız sorumlu ortaklardan oluşan bir kollektif şirketin, ortakların sadece taahhüt ettikleri sermaye ile sorumlu olduğu bir anonim veya limited şirkete dönüşmesi halinde, alacaklıların başvuru kaynakları daralır [5, 6].

TTK m. 190’ın atfı doğrultusunda tür değiştirmeye de uygulanan TTK m. 158/1 gereğince, tür değiştiren şirketin borçlarından yapısal değişiklik kararı öncesinde bizzat sorumlu olan ortakların bu sorumlulukları, tür değiştirmeden sonra da aynı şekilde devam eder [7]. Bu devamlılığın önkoşulu, söz konusu borçların tür değiştirme kararının ilanından önce doğmuş olması veya borçları doğuran hukuki sebeplerin bu tarihten önce teşekkül etmiş bulunmasıdır [7, 8]. Kanun koyucu, tüzel kişilik perdesinin ve şekil değiştirmenin, alacaklılardan mal kaçırma veya sorumluluktan kurtulma aracı olarak kullanılmasını bu katı kuralla engellemiştir [9].

2.2. Tür Değiştirmede İş Sözleşmelerinden Doğan Borçlar ve İşçinin Korunması (TTK m. 178 Atfı)

Yapısal değişiklikler neticesinde işverenin hukuki statüsünün değişmesi, işçiler açısından doğrudan etkiler doğurur [10]. TTK m. 190, iş ilişkileri bakımından bölünmeye ilişkin TTK m. 178 hükmüne gönderme yapmaktadır [2, 11].

TTK m. 178/1 uyarınca, tür değiştirme halinde işçilerle yapılmış olan iş sözleşmeleri, işçi itiraz etmediği sürece, devir gününe kadar doğmuş olan bütün hak ve borçlarla birlikte "yeni türe" geçer [12]. İşçiye tanınan en temel yasal güvence "itiraz hakkı"dır [13]. İşçi tür değiştirmeye itiraz ederse, iş sözleşmesi yasal ihbar süresinin (işten çıkarma süresinin) sonunda kendiliğinden sona erer ve o tarihe kadar işçi ve işveren sözleşmeden doğan edimlerini ifa ile yükümlü olmaya devam eder [14, 15]. Bu süre zarfında doğacak alacaklar için hem eski türdeki işveren hem de yeni türdeki işveren müteselsilen sorumlu kılınmıştır [15, 16].

3. Sistematik İlişkiler

• TTK m. 158 ve m. 178: TTK m. 190, kendisi müstakil bir kural ihdas etmek yerine birleşme ve bölünmenin kurucu hükümlerine doğrudan atıf yapar. Kanun koyucu, alacaklı ve çalışanların korunması yönünden yapısal değişiklik türleri (birleşme, bölünme, tür değiştirme) arasında yeknesak bir hukuki koruma rejimi benimsemiştir [11].
• TTK m. 192 (İptal Davası): TTK m. 190 hükmünün ihlali, yapısal değişiklik işlemlerinin hukuka aykırılığı sonucunu doğurur. TTK m. 134 ilâ 190. maddelerin ihlali halinde, tür değiştirme kararına olumlu oy vermemiş ve bunu tutanağa geçirtmiş ortaklar, kararın Türkiye Ticaret Sicili Gazetesinde ilanından itibaren iki ay içinde kararın iptali davası açabilirler [17].
• İş Kanunu m. 6 (İşyeri Devri): Tür değiştirme sonucunda işverenin hukuki statüsündeki farklılaşma, 4857 sayılı İş Kanunu m. 6 anlamında bir "işyeri devri" niteliğindedir [10, 11]. Ancak İşK m. 6 işçiye işyeri devrine itiraz ederek sözleşmeyi feshetme imkânı tanımazken, TTK m. 178 (ve m. 190 atfı) işçiye "itiraz hakkı" gibi yenilik doğuran güçlü bir imkân bahşetmiştir [13].

4. Uygulama: Yargıtay İçtihadı

Yargıtay kararlarında, şirketlerin tür değiştirmesi de dâhil olmak üzere tüm yapısal değişiklikler kural olarak İş Kanunu m. 6 anlamında işyeri devri olarak nitelendirilmektedir [10].

Yargıtay 9. Hukuk Dairesinin yerleşik içtihatlarına göre, devrolunan (tür değiştiren) işyerlerinde işçinin kıdem tazminatı, yıllık izin ücreti gibi hakları hesaplanırken, işçinin her iki tür (eski ve yeni şirket formu) altındaki hizmet süreleri birleştirilerek dikkate alınır [18]. Kıdem tazminatı bakımından kural olarak devreden (eski türdeki sorumlular) ve devralan müteselsilen sorumlu tutulmakla birlikte, mülga 1475 sayılı İş Kanunu'nun 14/2. maddesi gereği devreden işverenin (varsa eski ortakların) sorumluluğu, işçiyi çalıştırdığı süre ve devir tarihindeki ücret düzeyi ile sınırlandırılmaktadır [19]. Tür değiştirme bir bütün halinde malvarlığı ve borçların külli halefiyet (veya hukuki form değişikliği ile ayni devamlılık) prensibiyle intikali olduğundan, yeni türdeki şirket, işçinin tüm işçilik alacaklarından bütünüyle sorumludur [10, 18].

5. Pratik Örnek Olaylar

Olay 1: Bir adi komandit şirket, genel kurul kararıyla anonim şirkete dönüşmüş ve tür değiştirme kararı ticaret sicilinde tescil ve ilan edilmiştir. Tür değiştirmeden iki yıl önce, şirketin ticari faaliyeti kapsamında bankadan kullanılan kredinin geri ödemesi aksamıştır. Banka, anonim şirketin yanı sıra, eski komandit şirketin komandite (sınırsız sorumlu) ortağı olan ve yeni anonim şirkette pay sahibi olan (A)'ya karşı şahsi malvarlığı üzerinden takibe geçmiştir. (A), şirketin artık anonim şirket olduğunu ve kendisinin sınırlı sorumluluk ilkesinden yararlanması gerektiğini savunmuştur. Hukuki analiz: TTK m. 190 yollamasıyla uygulanan m. 158/1 uyarınca, tür değiştiren şirketin borçlarından karar öncesinde şahsen sorumlu olan ortakların sorumluluğu devam eder [7]. Borç tür değiştirmeden önce doğduğu için (A)'nın sınırsız kişisel sorumluluğu sürmektedir [8]. TTK m. 158/2 gereği bu kişisel sorumluluk, tür değiştirme kararının ilanından itibaren üç yıllık zamanaşımına tabidir [7]. Süre dolmadığı için bankanın takibi hukuka uygundur.

Olay 2: (X) Limited Şirketi, (Y) Anonim Şirketi türüne dönüşmüştür. Şirkette 10 yıldır makine operatörü olarak çalışan (İ), şirketin sermaye ve yönetim yapısındaki bu köklü değişiklikten rahatsızlık duyarak, TTK m. 190 yollamasıyla TTK m. 178'e dayanarak tür değiştirmeye itiraz etmiş ve iş sözleşmesinin devam etmeyeceğini bildirmiştir. Hukuki analiz: TTK m. 178/2 gereğince, işçinin itirazı üzerine iş sözleşmesi, yasal işten çıkarma (ihbar) süresinin sonunda kendiliğinden sona erer [14, 15]. Bu, işçi açısından haklı bir fesih olarak değerlendirilmelidir [18]. İşçi (İ), sözleşmeyi feshetmiş sayılacak ve yasal şartları varsa (Y) Anonim Şirketinden kıdem tazminatını talep edebilecektir.

6. Pratik Uygulama Notları

• İspat yükü: Tür değiştirmeden önceki borçlar nedeniyle eski türdeki şahsen sorumlu ortağa başvuran alacaklı, borcun tür değiştirme kararının Ticaret Sicili Gazetesinde ilanından önce doğduğunu ispatlamakla yükümlüdür [7, 8].
• Zamanaşımı / Süreler: Ortakların kişisel sorumluluğuna ilişkin alacak hakları, tür değiştirme kararının ilanından itibaren üç (3) yıl geçmekle zamanaşımına uğrar (TTK m. 158/2). Alacak ilandan sonra muaccel oluyorsa, 3 yıllık süre muacceliyet tarihinden başlar [7, 20].
• Görevli/yetkili mahkeme: Tür değiştirme işlemleriyle veya ortakların kişisel sorumluluklarıyla bağlantılı ticari davalarda görevli mahkeme Asliye Ticaret Mahkemesidir [21, 22]. Ancak işçilerin TTK m. 178 kapsamında açacakları işçilik alacaklarına dair davalarda görevli mahkeme İş Mahkemeleridir [11].
• Yaygın uygulama hataları: Tür değiştirmelerde şirket tüzel kişiliğinin (sicil numarasının dahi) aynı kalmasına aldanarak, önceki türde sınırsız sorumlu olan şahıs şirketi ortaklarının, sermaye şirketine dönüşüm anında bu sorumluluklardan derhal kurtulduklarının sanılması uygulamadaki en büyük yanılgılardan biridir [5, 6]. Kanun, 3 yıllık katı bir uzatılmış sorumluluk filtresi öngörmüştür [7].

7. Eleştirel Değerlendirme

Doktrinde, TTK m. 190'ın işçi alacakları yönünden m. 178'e yaptığı atıf ile İş Kanunu m. 6'da düzenlenen "işyeri devri" kuralları arasındaki normlar hiyerarşisi (lex specialis - lex generalis çatışması) sıklıkla tartışılmaktadır [11].

İş Kanunu m. 6, işyeri devrinde devreden işverenin devir öncesi doğmuş borçlardan sorumluluğunu devir tarihinden itibaren iki (2) yıl ile sınırlandırmışken [19]; TTK m. 178'de eski işverenin sorumluluğuna ilişkin herhangi bir azami süre öngörülmemiştir [23]. Doktrindeki baskın görüş, ticaret şirketlerinin yapısal değişikliklerinde (birleşme, bölünme, tür değiştirme) ortaya çıkan uyuşmazlıklarda TTK m. 178 (ve dolayısıyla m. 190) hükümlerinin, İşK m. 6'ya nazaran "özel nitelikli hüküm" (lex specialis) olarak öncelikle uygulanması gerektiği yönündedir [11]. Zira TTK hükümleri, AB müktesebatına (özellikle 2001/23/EC sayılı İşletmelerin Devri Halinde İşçilerin Haklarının Korunması Yönergesi'ne) ve İsviçre Birleşme Kanunu'na daha uyumlu olup, işçiye "itiraz hakkı" gibi İş Kanununda yer almayan modern güvenceler temin etmiştir [10, 13].

Ayrıca, tür değiştirme müessesesinde tüzel kişilik aynı kaldığından (sadece şekil değiştirdiğinden), "eski işveren" ve "yeni işveren" ayrımının fiziken ve hukuken tek bir tüzel kişilik bünyesinde nasıl uygulanacağı tartışmalıdır. Bu noktada, tüzel kişilik aynı kalsa bile, TTK m. 178 atfı sayesinde işçinin, şirketin yeni hukuki formuna veya değişen yönetim anlayışına katlanmak zorunda bırakılmaması ve itiraz ederek ayrılabilmesi, iş hukukundaki "işçinin korunması" ilkesiyle tam bir paralellik arz eder.

Metodolojik Not

Bu yorum, Av. Fethi Güzel tarafından akademik dürüstlük ve bilimsel araştırma ilkeleri çerçevesinde hazırlanmıştır. Yalnızca doktrin ve yargı kararları çerçevesinde objektif olarak sunulmuştur.