2. Tam hâkimiyet hâlinde a) Talimat
Madde 203 - (1) Bir ticaret şirket i bir sermaye şirketinin paylarının ve oy haklarının doğrudan veya dolaylı olarak yüzde yüzüne sahipse, hâkim şirketin yönetim kurulu, topluluğun belirlenmiş ve somut politikalarının gereği olmak şartıyla, kaybına sebep verebilecek sonuçlar doğurabilecek n itelik taşısalar bile, bağlı şirketin yönlendirilmesine ve yönetimine ilişkin talimat verebilir. Bağlı şirketin organları talimata uymak zorundadır.
Akademik Değerlendirme
6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu (TTK), mülga 6762 sayılı Kanun döneminde pozitif bir düzenlemeye kavuşturulmamış olan "Şirketler Topluluğu" (Konsern Hukuku) müessesesini m. 195 ve devamı hükümleri ile ihdas etmiştir [1], [2], [3]. Bu sistematik içerisinde TTK m. 203, "Tam Hâkimiyet" başlığı altında, hâkim şirketin bağlı şirket üzerindeki en üst düzey yönlendirme ve müdahale yetkisini düzenlemektedir.
Geleneksel anonim şirketler hukuku dogmatiğinde, yönetim kurulu üyelerinin münhasıran kendi şirketlerinin menfaatini koruma (sadakat ve özen) yükümlülüğü (TTK m. 369) esas alınır [4]. Ancak TTK m. 203, bu klasik anlayışa yapısal bir istisna getirerek, yüzde yüz hâkimiyetin bulunduğu durumlarda, bağlı şirketin menfaati ile topluluğun menfaati çatıştığında topluluk menfaatinin üstün tutulmasına normatif bir zemin hazırlamaktadır [5], [6]. Madde hükmüne göre, hâkim şirket, topluluğun belirlenmiş ve somut politikalarının gereği olmak şartıyla, bağlı şirketin kaybına sebep verebilecek sonuçlar doğurabilecek nitelik taşısa dahi yönetime ilişkin talimat verme hakkına sahiptir ve bağlı şirket organları bu talimata uymak zorundadır [5], [6]. Bu düzenleme, topluluğun tek bir ekonomik bütünlük (ekonomik ünite) olarak idare edilmesini hukuken güvence altına almaktadır.
TTK m. 203 hükmünün uygulanabilmesinin ilk ve en temel şartı, bir ticaret şirketinin, bir sermaye şirketinin paylarının ve oy haklarının doğrudan veya dolaylı olarak yüzde yüzüne sahip olmasıdır [5], [6]. Kanun koyucu, talimat verme yetkisini "tam hâkimiyet" ile sınırlandırarak, bünyesinde azınlık pay sahiplerinin bulunduğu bağlı şirketlerde çoğunluk gücünün kötüye kullanılmasını engellemeyi amaçlamıştır. Şayet bağlı şirkette yüzde bir dahi olsa hâkim şirket dışında bir pay sahibi mevcutsa, TTK m. 203 kapsamında talimat verilemez; bu durumda genel hukuka aykırı hâkimiyetin kullanımına dair TTK m. 202 hükümleri devreye girer [7], [8], [9].
Talimat hakkının kullanılması keyfi bir temele dayanamaz. Maddenin açık lafzı uyarınca, verilen talimatın "topluluğun belirlenmiş ve somut politikalarının gereği" olması şarttır [5], [6]. Bu şart, hâkim şirketin yönetim kurulunun sadece anlık ve izole menfaatler doğrultusunda değil, tüm şirketler topluluğunun önceden kurgulanmış, stratejik ve kurumsal bir planı dâhilinde hareket etmesini zorunlu kılar.
Hükmün en çarpıcı özelliği, talimatın "kaybına sebep verebilecek sonuçlar doğurabilecek nitelik taşısalar bile" verilebilir olmasıdır [5], [6]. Normal şartlarda bir yönetim kurulunun şirketini zarara uğratacak bir işlem yapması TTK m. 553 kapsamında hukuki sorumluluğunu doğurur [10]. Ancak tam hâkimiyet halinde, grup menfaati gerektiriyorsa bağlı şirket feda edilebilir sınırlara kadar zorlanabilir. Ne var ki bu sınır sonsuz değildir; TTK m. 204'teki istisnai durumlarla sınırlanmıştır [6], [11].
Maddenin son cümlesi, "Bağlı şirketin organları talimata uymak zorundadır" şeklindedir [5], [6]. Bu emredici kural, bağlı şirket yönetim kurulunun takdir yetkisini ortadan kaldırır. Bağlı şirket yönetim kurulu, talimatın şirket menfaatine aykırı olduğunu veya zarar doğuracağını ileri sürerek talimatı yerine getirmekten kaçınamaz.
Bu maddenin şirketler topluluğuna ilişkin diğer normlar ve şirketler hukuku genel prensipleri ile sıkı bir sistematik ilişkisi mevcuttur:
Şirketler Topluluğu ve özelinde tam hâkimiyet (TTK m. 203) hükümleri, 6102 sayılı TTK ile ihdas edilmiş görece yeni hukuki müesseselerdir. Yargıtay içtihatlarında, bağlı şirketin tüzel kişilik perdesinin ardına sığınılarak alacaklıların zarara uğratıldığı hallerde, TTK m. 206 ile bağlantılı olarak TTK m. 203 kapsamında hâkim şirketin ve onun yönetim kurulu üyelerinin sorumluluğu titizlikle incelenmektedir [11], [12]. Yargıtay, TTK m. 203 uyarınca talimatın yasal sınırlar içinde kalıp kalmadığını değerlendirirken, özellikle TTK m. 204'teki "bağlı şirketin ödeme gücünü açıkça aşma" veya "varlığını tehlikeye düşürme" kriterlerinin ihlal edilip edilmediğine (alacaklıların zarara uğratılması bağlamında) odaklanmaktadır [6], [11]. Hâkim şirketin verdiği talimatların, topluluğun önceden belirlenmiş ve somut politikalarına dayanmaması halinde sorumluluk zırhının (TTK m. 205) ortadan kalkacağı ilkesi gözetilmektedir [5], [6], [11].
Olay 1 (Kurmaca senaryo): (A) Holding A.Ş., tekstil sektöründe faaliyet gösteren (B) A.Ş.'nin paylarının %100'üne sahiptir. Holding yönetim kurulu, topluluğun piyasa payını artırma stratejisi çerçevesinde, (B) A.Ş.'ye ürettiği ürünleri hammadde maliyetinin %10 altında bir bedelle topluluğun pazarlama şirketi olan (C) A.Ş.'ye satması yönünde yazılı bir talimat verir. (B) A.Ş. yönetim kurulu üyeleri, bu talimatın şirketi o faaliyet yılı için zarara uğratacağını belirterek talimata direnmek istemektedir. Hukuki analiz: TTK m. 203 uyarınca (A) Holding, (B) A.Ş.'nin yüzde yüzüne sahip olduğundan ve talimat, topluluğun pazar payını artırma şeklindeki somut bir politikasına dayandığından hukuka uygundur [5], [6]. Talimat, (B) A.Ş.'yi zarara uğratacak nitelikte dahi olsa, bağlı şirketin organları bu talimata uymak zorundadır [5], [6]. (B) A.Ş. yönetim kurulu üyeleri bu talimata uydukları takdirde TTK m. 205 uyarınca sorumluluktan kurtulurlar [11].
Olay 2 (Kurmaca senaryo): (X) A.Ş., kendisine %100 bağlı ortaklık konumundaki (Y) A.Ş.'ye, (X)'in bankalardan kullanacağı yüklü miktardaki kredi için (Y) A.Ş.'nin yegane malvarlığı olan üretim tesisleri üzerinde ipotek tesis etmesi talimatını vermiştir. Bu ipotek, (Y) A.Ş.'nin kendi borçlarını ödeme gücünü tamamen ortadan kaldırmakta ve şirketin ticari faaliyetini sürdürmesini fiilen imkansız hale getirecek bir risk taşımaktadır. Hukuki analiz: Verilen talimat TTK m. 203 kapsamında tam hâkimiyet şartını sağlasa da, TTK m. 204'te öngörülen istisnanın sınırlarına takılmaktadır [5], [6]. Zira bu talimat, "bağlı şirketin ödeme gücünü açıkça aşan, varlığını tehlikeye düşürebilecek olan veya önemli varlıklarını kaybetmesine yol açabilecek nitelik taşıyan" bir talimattır [6], [11]. Bu hukuka aykırı talimat nedeniyle bağlı şirket alacaklıları zarara uğrarsa, TTK m. 206 uyarınca hâkim şirkete ve yöneticilerine tazminat davası yöneltebileceklerdir [11], [12].
Türk Ticaret Kanunu'nun 203. maddesi, Anglo-Sakson kökenli "şirketler topluluğu" anlayışının Kıta Avrupası hukukuna uyarlanmasının en belirgin sonuçlarından biridir. Doktrinde bu düzenleme, şirketler topluluğunu yekpare bir ekonomik işletme gibi çalışmaya teşvik etmesi bakımından olumlu değerlendirilmekte; ancak diğer yandan "bağlı şirket tüzel kişiliğinin içinin boşaltılması" riskini taşıdığı gerekçesiyle eleştirilmektedir.
TTK m. 203 ile m. 204 arasındaki ince çizgi, uygulayıcılar bakımından ciddi bir hukuki öngörülemezlik barındırmaktadır. "Ödeme gücünü açıkça aşan" veya "önemli varlıklarını kaybetmesine yol açabilecek" ifadeleri, hâkimin takdirine fazlasıyla alan bırakan muğlak kavramlardır [6], [11]. Yönetim kurulu üyelerinin TTK m. 205 uyarınca sahip oldukları sorumsuzluk zırhı, talimatın m. 204 sınırını ihlal ettiği durumlarda ortadan kalkmaktadır [6], [11]. Bu nedenle, bağlı şirketin bağımsız yöneticileri, aldıkları talimatın m. 203 mü yoksa m. 204 kapsamında mı olduğunu değerlendirirken kendilerini ağır bir hukuki ve cezai risk altında bulmaktadırlar. Normun, bağlı şirket yönetim kurullarına talimatın hukuka uygunluğunu denetleyecek daha somut ve objektif kriterler (örneğin bağımsız denetim kuruluşu onayı şartı gibi) getirecek şekilde revize edilmesi gerektiği doktrinde dile getirilen reform önerilerindendir.
Bu yorum, Av. Fethi Güzel tarafından akademik dürüstlük ve bilimsel araştırma ilkeleri çerçevesinde hazırlanmıştır. Yalnızca doktrin ve yargı kararları çerçevesinde objektif olarak sunulmuştur.