c) Bağlı şirketin organlarının şirkete ve pay sahiplerine karşı sorumsuzluğu
Madde 205 - (1) Bağlı şirketin yönetim kurulu üyeleri, yöneticileri ve sorumlu tutulabilece k ilgililer, 203 ve 204 üncü madde kapsamındaki talimatlara uymaları nedeniyle, şirkete ve pay sahiplerine karşı sorumlu tutulamazlar.
Akademik Değerlendirme
6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu (TTK), mülga 6762 sayılı Kanun’dan farklı olarak "Şirketler Topluluğu" (Konzernrecht) müessesesini pozitif hukukumuza kazandırmış ve şirketler topluluğu içerisindeki hâkim ve bağlı şirket ilişkilerini detaylı bir biçimde düzenlemiştir. TTK m. 195 ve devamında yer alan bu düzenlemeler, ekonomik bütünlük ile hukuki bağımsızlık arasındaki hassas dengeyi kurmayı amaçlamaktadır.
TTK m. 205 hükmü, "Tam Hâkimiyet" başlığı altındaki TTK m. 203 ve 204 hükümleriyle doğrudan ve organik bir bağ içerisindedir. Kural olarak, her anonim şirket yönetim kurulu üyesi veya limited şirket müdürü, görevlerini tedbirli bir yöneticinin özeniyle yerine getirmek ve münhasıran kendi şirketinin menfaatlerini gözetmekle yükümlüdür (TTK m. 369, m. 626). Ancak TTK m. 203, bir ticaret şirketinin, bir sermaye şirketinin paylarının ve oy haklarının doğrudan veya dolaylı olarak yüzde yüzüne (%100) sahip olması (tam hâkimiyet) durumunda, hâkim şirkete bağlı şirketi yönlendirme ve ona "talimat verme" yetkisi tanımaktadır.
İşte TTK m. 205, bu talimat sisteminin hukuki bir sonucudur ve bağlı şirket organlarına bir "sorumsuzluk zırhı" sağlamaktadır. Bağlı şirket yöneticileri, kural olarak şirketin menfaatine aykırı olan, ancak topluluk menfaati gereği hâkim şirketten gelen yasal talimatlara uyduklarında, normal şartlarda TTK m. 553 uyarınca doğacak olan sorumluluktan muaf tutulmaktadır. Hükmün temel ratio legis’i (konuluş amacı), yüzde yüz oranında hâkimiyetin bulunduğu bir yapıda, bağlı şirket organlarını hâkim şirketin emirleri ile kendi şirketlerinin menfaatleri arasında sıkışmaktan (çatışmadan) kurtarmak ve holding/topluluk politikalarının yeknesak bir şekilde uygulanabilmesine hukuki bir zemin hazırlamaktır.
TTK m. 205'in işletilebilmesinin ön koşulu, ortada TTK m. 203 kapsamında geçerli bir talimatın bulunmasıdır. Hukukumuzda "tam hâkimiyet", hâkim şirketin bağlı şirketin paylarının ve oy haklarının doğrudan veya dolaylı olarak tamamına (%100) sahip olmasını ifade eder. Bu durumda hâkim şirket, topluluğun belirlenmiş ve somut politikalarının gereği olmak şartıyla, bağlı şirketin kaybına sebep verebilecek nitelikte dahi olsa talimat verebilir. Bağlı şirket organları bu talimata uymak zorundadır. TTK m. 205'in sağladığı sorumsuzluk zırhı, ancak ve ancak yüzde yüzlük bir hâkimiyetin varlığı ve usulüne uygun verilmiş bir topluluk talimatının mevcudiyeti halinde devreye girer.
TTK m. 205'teki "203 ve 204 üncü madde kapsamındaki talimatlara uymaları nedeniyle" ibaresi, sorumsuzluk zırhının mutlak olmadığını gösterir. TTK m. 204 uyarınca; bağlı şirketin ödeme gücünü açıkça aşan, varlığını tehlikeye düşürebilecek olan veya önemli varlıklarını kaybetmesine yol açabilecek nitelik taşıyan talimatlar verilemez. Eğer hâkim şirket, bağlı şirketin mahvına veya ticari işletmesinin felcine yol açacak (örneğin üretim tesislerinin bedelsiz devri, ödeme kabiliyeti olmadığı halde devasa kredilere kefil yapılması gibi) bir talimat verirse, bağlı şirket yöneticileri bu talimata uymayı reddetmelidir. Zira m. 204'e aykırı bir talimata uyulması halinde, TTK m. 205'in sağladığı sorumsuzluk koruması ortadan kalkar.
Hüküm, bağlı şirketin yönetim kurulu üyeleri, yöneticileri ve sorumlu tutulabilecek diğer ilgililerin "şirkete ve pay sahiplerine karşı" sorumlu tutulamayacaklarını amirdir. Bu ifade son derece teknik bir sınırlandırma içerir. Yüzde yüz hâkimiyetin olduğu bir yapıda esasen hâkim şirket dışında bir "pay sahibi" bulunmamaktadır. Ancak burada kanun koyucu, şirketin ileride iflas etmesi halinde iflas masasının (şirket tüzel kişiliği adına) veya sonradan şirkete katılan/pay devralan yeni pay sahiplerinin geçmişe dönük sorumluluk davası açmalarının önünü kesmektedir.
Bu madde, Türk Ticaret Kanunu’nun kurumsal yönetim ve sorumluluk rejimini düzenleyen diğer maddeleriyle dikey ve yatay bir entegrasyon içerisindedir:
Şirketler topluluğuna ilişkin TTK hükümleri (m. 195-209) nispeten yeni ihdas edilmiş kurumlar olduğundan, Yargıtay uygulaması mülga 6762 sayılı Kanun dönemindeki "tüzel kişilik perdesinin aralanması" (piercing the corporate veil) teorisi üzerinden şekillenmiş, yeni dönemde ise "iş adamı kararı" (business judgment rule) ve "topluluk menfaati" eksenine kaymıştır.
Yargıtay Hukuk Genel Kurulu ve ilgili dairelerinin (özellikle 11. Hukuk Dairesi) yerleşik içtihatlarında, grup şirketleri arasında salt organik bağ bulunmasının, bir şirketin borcundan diğerinin sorumlu tutulması veya yöneticilerin mutlak şekilde sorumlu addedilmesi için yeterli olmadığı vurgulanmaktadır. Yargıtay, yöneticilerin sorumluluğunu tayin ederken TTK m. 553 vd. kapsamında "kusur" ve "illiyet bağı" unsurlarını katı bir şekilde aramaktadır. Yeni TTK döneminde, TTK m. 205 savunmasıyla karşılaşan mahkemeler, öncelikle "yüzde yüz tam hâkimiyetin bulunup bulunmadığını", ardından "somut, yazılı ve topluluk politikasına uygun bir talimatın varlığını" ve son olarak "bu talimatın TTK m. 204'teki varlığı tehlikeye düşürme yasağını ihlal edip etmediğini" incelemektedir. Eğer talimat m. 204'ü ihlal ediyorsa, Yargıtay'ın yöneticilerin basiretli tacir gibi davranma ve özen yükümlülüklerinin ihlali gerekçesiyle m. 205 zırhını kaldırması hukuk dogmatiğinin bir gereğidir.
Olay 1: Holding yapısındaki (A) A.Ş., kimya sektöründe faaliyet gösteren bağlı şirketi (B) A.Ş.'nin paylarının ve oy haklarının %100'üne sahiptir. Topluluğun finansal maliyetlerini düşürmek amacıyla (A) A.Ş. yönetim kurulu, (B) A.Ş.'ye kendi elindeki atıl likiditeyi topluluğun diğer bir şirketi olan (C) A.Ş.'ye faizsiz olarak borç vermesi yönünde yazılı bir talimat gönderir. Bu borç verme işlemi (B) A.Ş.'nin kârlılığını azaltacak nitelikte olsa da ödeme gücünü aşmamakta ve varlığını tehlikeye düşürmemektedir. (B) A.Ş. yöneticileri talimata uyarak işlemi gerçekleştirir. İlerleyen yıllarda (B) A.Ş. iflas eder ve iflas idaresi, şirketi zarara uğrattıkları gerekçesiyle eski yöneticilere TTK m. 553 uyarınca sorumluluk davası açar. Hukuki analiz: Somut olayda (A) A.Ş.'nin %100 hâkimiyeti mevcuttur. Verilen talimat, topluluk finansman politikası gereğidir ve TTK m. 204 kapsamında bağlı şirketin varlığını tehlikeye düşürecek nitelikte (yıkıcı) değildir. Bu nedenle (B) A.Ş. yöneticileri, TTK m. 205'te öngörülen sorumsuzluk zırhından faydalanacak olup, iflas idaresinin (şirket adına hareketle) açtığı sorumluluk davası reddedilmelidir.
Olay 2: (X) Holding A.Ş., tamamına sahip olduğu (Y) Lojistik A.Ş.'ye, filodaki en değerli ve operasyonel açıdan hayati önem taşıyan tırların mülkiyetini bedelsiz olarak holdinge devretmesi talimatını verir. Bu araçlar devredildiğinde (Y) Lojistik A.Ş. taşıma taahhütlerini yerine getiremeyecek, piyasadan silinecek ve iflasa sürüklenecektir. (Y) A.Ş. yönetim kurulu bu duruma rağmen talimata uyar ve devri yapar. Şirket alacaklıları ve daha sonra atanan iflas idaresi yöneticilere dava açar. Hukuki analiz: Hâkim şirketin talimatı, doğrudan bağlı şirketin "önemli varlıklarını kaybetmesine" ve "varlığının tehlikeye düşmesine" yol açmıştır. Bu durum açıkça TTK m. 204 hükmünün ihlalidir. TTK m. 205'teki sorumsuzluk zırhı yalnızca hukuka uygun (m. 204'ü ihlal etmeyen) talimatlar için geçerlidir. Dolayısıyla (Y) Lojistik A.Ş. yöneticileri, TTK m. 205'e dayanamaz ve kusurlu ihlalleri sebebiyle tüm malvarlıklarıyla müteselsilen sorumlu tutulurlar.
Türk Ticaret Hukuku doktrininde (Tekinalp, Çamoğlu, Poroy vb.), TTK m. 205'in sağladığı bağışıklığın sınırları özenle tartışılmaktadır. Doktrinde hâkim görüş, klasik kâr elde etme ve şirket menfaati teorilerinin, holdingleşen ve globalleşen ekonomi karşısında yetersiz kaldığı; bu sebeple şirketler topluluğu felsefesinde "topluluk menfaatinin", yeri geldiğinde yavru şirket menfaatinin önüne geçebilmesinin modern bir gereklilik olduğu yönündedir.
Ancak, eleştirel bir yaklaşımla değerlendirildiğinde, m. 205 lafzının alacaklıları doğrudan dışarıda bırakıp bırakmadığı meselesi tartışmaya açıktır. Kanun "şirkete ve pay sahiplerine karşı sorumlu tutulamazlar" demekte, alacaklıları doğrudan saymamaktadır. Öğretide bazı yazarlar, TTK m. 206 hükmü ile alacaklıların doğrudan hâkim şirkete ve onun yöneticilerine yönlendirilmesinin, bağlı şirket yöneticilerini alacaklılara karşı da zımnen koruduğunu savunmaktadır. Ne var ki, şirket tüzel kişiliğinin iflası halinde, iflas idaresi alacaklıların menfaatini temsilen (şirket adına) yöneticilere başvurabileceğinden, buradaki ayrım pratik açıdan son derece incedir. Sonuç olarak, Kanunun sistematik yapısı, "kontrol kimdeyse sorumluluk ondadır" ilkesine dayanmaktadır ve TTK m. 205, iradesi ipotek altında olan bağlı şirket yöneticisini günah keçisi olmaktan kurtaran hukuki bir sübap görevi ifa etmektedir.
Bu yorum, Av. Fethi Güzel tarafından akademik dürüstlük ve bilimsel araştırma ilkeleri çerçevesinde hazırlanmıştır. Yalnızca doktrin ve yargı kararları çerçevesinde objektif olarak sunulmuştur.