3. Güvenden doğan sorumluluk
Madde 209 - (1) Hâkim şirket, topluluk itibarının, topluma veya tüketiciye güven 37 26/6/2012 tarihli ve 6335 sayılı Kanunun 41 inci maddesiyle, bu fıkrada yer alan “işlem denetçisi,” ibaresi madde metninden çıkarılmıştır. veren bir düzeye ulaştığı hâllerd e, bu itibarın kullanılmasının uyandırdığı güvenden sorumludur.
Akademik Değerlendirme
6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu’nun (“TTK”) 209. maddesinde düzenlenen "Güvenden doğan sorumluluk" kurumu, ticaret şirketleri hukukunda geleneksel "sınırlı sorumluluk" ilkesine ve tüzel kişiliklerin bağımsızlığı prensibine getirilmiş en önemli istisnalardan biridir. Madde, "Şirketler Topluluğu" başlıklı bölümün sistematik yapısı içerisinde yer almakta olup, topluluk bünyesindeki ana (hâkim) şirketin, yavru (bağlı) şirketlerin işlemleri neticesinde üçüncü kişilere karşı doğrudan sorumlu tutulabilmesinin normatif temelini oluşturmaktadır [1].
Geleneksel şirketler hukuku doktrininde, sermaye şirketlerinin tüzel kişiliği bağımsızdır ve her şirket yalnızca kendi malvarlığı ile sorumludur. Ancak modern ekonomik hayatta, holdingleşme ve şirketler topluluğu yapılarının yaygınlaşmasıyla birlikte, hâkim şirketler bağlı şirketlerini adeta kendi departmanları gibi yönetmekte, ancak hukuki sorumluluk aşamasında tüzel kişilik perdesinin arkasına sığınabilmektedir. TTK m. 209, hâkim şirketin "topluluk itibarını" kullanarak toplumda veya tüketiciler nezdinde yarattığı "haklı güvenin" boşa çıkarılması durumunda, bu güven ihlalinden doğan zararlardan sorumlu olacağını açıkça hükme bağlamıştır [1]. Bu düzenleme, Kıta Avrupası hukuk sistemlerinde de tartışılan "güven teorisi"nin (Vertrauenshaftung) şirketler topluluğu hukukuna yansımasıdır.
(Belirtmek gerekir ki, tarafınıza sunulan kaynak metinlerde TTK m. 209 hükmünün lafzı ve şirketler topluluğu genel hükümleri bulunmakla birlikte, spesifik olarak m. 209'a ilişkin detaylı doktriner tartışmalar yer almamaktadır. Bu nedenle, akademik analiz ve doktrin görüşleri, kaynak metinlerdeki genel kurallar (TTK m. 195 vd.) ile kaynak dışı Türk ticaret hukuku genel teorisinden sentezlenerek sunulmuştur; harici doktrin bilgilerinin bağımsız olarak teyit edilmesi önerilir.)
Maddenin fail unsuru "hâkim şirket"tir. TTK m. 195/1 uyarınca, bir ticaret şirketi, diğer bir ticaret şirketinin doğrudan veya dolaylı olarak oy haklarının çoğunluğuna sahipse, yönetim organında karar alabilecek çoğunluğu oluşturan sayıda üyenin seçimini sağlayabilme hakkını haizse veya bir sözleşmeye dayanarak oy haklarının çoğunluğunu oluşturuyorsa, birinci şirket hâkim, diğeri bağlı şirkettir [2], [3]. Hâkim şirkete doğrudan veya dolaylı olarak bağlı bulunan şirketler, onunla birlikte "şirketler topluluğunu" oluşturur; hâkim şirketler ana, bağlı şirketler yavru şirket konumundadır [4]. TTK m. 209'un işletilebilmesi için, zarara uğrayan üçüncü kişinin işlem yaptığı şirketin, TTK m. 195 anlamında bir "bağlı şirket", güven uyandıran şirketin ise "hâkim şirket" statüsünde olması ön şarttır.
Hükmün uygulanabilmesi için hâkim şirketin sıradan bir varlığı yeterli olmayıp, "topluluk itibarının, topluma veya tüketiciye güven veren bir düzeye ulaşmış olması" aranmaktadır [1]. Bu husus, objektif bir değerlendirmeyi gerektirir. Hâkim şirketin marka değeri, piyasadaki bilinirliği, reklam ve pazarlama stratejilerinde bağlı şirketin kendi koruması veya garantisi altında olduğu yönünde bir illüzyon veya gerçek bir algı yaratması bu kapsamdadır. Topluluk itibarı, tüketici nezdinde "bu şirket X Holding'in güvencesi altındadır, dolayısıyla taahhütlerini muhakkak yerine getirir" şeklinde bir haklı beklenti oluşturmuşsa, maddedeki şart gerçekleşmiş sayılır.
Sorumluluğun doğması için aranan temel şart, "itibarın kullanılmasının uyandırdığı güven"dir [1]. Bu sorumluluk, ne salt bir haksız fiil sorumluluğu ne de akdi bir sorumluluktur; Türk-İsviçre hukukunda "sözleşme görüşmelerinden doğan sorumluluk" (culpa in contrahendo) ilkesinin temeli olan "güven sorumluluğu"nun sui generis (kendine özgü) bir türüdür. Dayanağını Türk Medeni Kanunu m. 2'de yer alan dürüstlük kuralından alır. TMK m. 2 gereği herkes haklarını kullanırken dürüstlük kurallarına uymak zorundadır ve bir hakkın (burada tüzel kişiliğin bağımsızlığı kuralının) açıkça kötüye kullanılmasını hukuk düzeni korumaz [5].
(Belirtilen kaynak metinler içerisinde doğrudan TTK m. 209 hükmünü tatbik eden Yargıtay kararlarına yer verilmemiştir. Ancak Yargıtay'ın tüzel kişilik ve dürüstlük kuralına ilişkin genel içtihatları çerçevesinde aşağıdaki akademik değerlendirme yapılabilir:)
Yargıtay Hukuk Genel Kurulu ve ilgili ihtisas daireleri (özellikle 11. Hukuk Dairesi), tüzel kişiliklerin bağımsızlığı ilkesini sıkı bir biçimde korumakla birlikte, holdingleşen yapılarda ana şirketin yavru şirketi bir "paravan" veya "araç" olarak kullandığı, alacaklıları zarara uğrattığı ve dışarıya karşı "tek bir işletme" gibi güven yarattığı durumlarda TMK m. 2 çerçevesinde "Tüzel Kişilik Perdesinin Aralanması" teorisini işletmektedir. TTK m. 209'un yürürlüğe girmesiyle birlikte, Yargıtay'ın perdenin aralanması teorisine başvururken aradığı "hakkın kötüye kullanılması" gibi ağır şartların ispatı esnetilmiş; doğrudan "topluluk itibarının uyandırdığı güven" olgusunun tespiti halinde hâkim şirketin sorumluluğuna gidilmesinin yasal zemini oluşmuştur. Yargıtay içtihatlarında, hâkim şirketin antetli kâğıtlarının kullanılması, reklamlarında "güçlü holding" vurgusu yapılması veya şubelerin ortak kullanılması gibi fiili durumlar, güvenin yaratıldığına dair karineler olarak değerlendirilmektedir.
Olay 1 (Kurmaca Senaryo): Türkiye çapında tanınan ve köklü bir geçmişe sahip "Alfa Holding A.Ş.", inşaat sektöründe faaliyet göstermek üzere "Alfa İnşaat Ltd. Şti." unvanlı bir yavru şirket kurmuştur. Tüm ulusal kanallardaki reklamlarda "Alfa Holding Güvencesiyle" sloganı kullanılmış, maket üzerinden konut satışları gerçekleştirilmiştir. İlerleyen süreçte yavru şirket iflas etmiş ve projeyi teslim edememiştir. Hukuki Analiz: Somut olayda TTK m. 209 uygulama alanı bulur. Alfa Holding, TTK m. 195 [2] uyarınca hâkim şirket konumundadır. Topluluk itibarını kullanarak tüketicide projenin arkasında holdingin devasa malvarlığının olduğu güvenini uyandırmıştır [1]. Tüketiciler, yavru şirketin iflası halinde ödedikleri bedellerin iadesi ve zararlarının tazmini için, güven sorumluluğu kapsamında doğrudan hâkim şirket olan Alfa Holding A.Ş.'ye başvurabilirler.
Olay 2 (Kurmaca Senaryo): Bir teknoloji firması olan "Beta Teknoloji A.Ş.", kendisine bağlı "Gama Yazılım A.Ş." üzerinden kamu kurumlarına ihaleli işler yapmaktadır. Beta Teknoloji, kendi kurumsal kimliğini ve önceki başarılı projelerini Gama Yazılım'ın referansları gibi sunarak işin alınmasını sağlamış, ancak sözleşme sadece Gama ile imzalanmıştır. Gama işi teslim edememiştir. Hukuki Analiz: Kurumun zararı, Beta'nın referansları ve yarattığı kurumsal güven illüzyonu sebebiyle oluşmuştur. İdarenin sözleşme tarafı Gama olmasına rağmen, TTK m. 209 [1] gereğince topluluk itibarının uyandırdığı haklı güvenden dolayı hâkim şirket Beta Teknoloji A.Ş. de oluşan zarardan müteselsilen sorumlu tutulabilecektir.
TTK m. 209 hükmü, Türk ticaret hukukuna getirdiği tüketici ve üçüncü kişi koruması açısından devrim niteliğinde olmakla birlikte, doktrinde sert eleştirilere maruz kalmaktadır (Bu değerlendirmeler kaynak metinler dışındaki genel şirketler hukuku doktrininden derlenmiştir). Ünal Tekinalp, Reha Poroy ve Ersin Çamoğlu gibi ticaret hukuku otoritelerinin eserlerinde vurgulandığı üzere, anonim ortaklıklarda temel kural tüzel kişiliğin bağımsızlığı ve sınırlı sorumluluktur. Maddedeki "toplum veya tüketiciye güven veren bir düzey" kavramının son derece sübjektif, muğlak ve yoruma fazlasıyla açık olması, hukuk güvenliği ilkesini (Rechtssicherheit) tehdit etmektedir.
Bir hâkim şirketin sırf aynı unvanı veya amblemi kullanıyor olması, her başarısız ticari girişimde sınırsız sorumlulukla yüzleşmesine sebebiyet vermemelidir. Aksi takdirde, holdingleşmenin sağladığı risk izolasyonu fonksiyonu tamamen çökecektir. Bu nedenle doktrin, TTK m. 209'un istisnai bir hüküm (ratio exeptionalis) olarak dar yorumlanması gerektiğini, sadece hâkim şirketin aktif, yönlendirici ve aldatıcı bir algı operasyonu (marketing/reklam) ile "biz arkanızdayız" mesajını fiilen verdiği durumlarda uygulanması gerektiğini savunmaktadır. Yasa koyucunun, "güven veren düzey" kriterini daha somut parametrelere bağlayacak bir yasal değişiklik veya en azından Yargıtay İçtihadı Birleştirme kararlarıyla sınırları çizen bir içtihat silsilesi yaratması elzemdir.
Bu yorum, Av. Fethi Güzel tarafından akademik dürüstlük ve bilimsel araştırma ilkeleri çerçevesinde hazırlanmıştır. Yalnızca doktrin ve yargı kararları çerçevesinde objektif olarak sunulmuştur.