Türk Ticaret Kanunu (TTK)

TTK Madde 227

← Şirketler Hukuku Maddelerine Dön

Resmi Metin

**E) Kâr payı hakkı ve zarara katılma I

  • Finansal tablolarının çıkarılması**

Madde 227 - (1) Yönetici ortaklar, şirketin faaliyet dönemi sonunda, bu Kanunun ticari defterlere ilişkin 64 ilâ 88 inci maddeleri hükümlerine uygun finansal tablolarını hazırlayıp imzalar ve ortaklar kurulunun onayına sunarlar. Finansal tablolar ortakların çoğunluğunun onayı ile kesinleşir. İkinci fıkra hükmü saklı kalmak şartıyla, aynı toplantıda kârın dağıtımı da karara bağlanır. Ortaklar, bu kararın kanuna, şirket sözleşmesine, şirket kararlarına veya dürüstlük kural ına aykırı olması hâlinde, kârın kullanılması hakkındaki karar tarihinden itibaren üç ay içinde iptal davası açabilirler. (2) Ortaklar, kâr ve zarardan kendilerine düşen payın belirlenmesini, şirket sözleşmesiyle veya sonradan alacakları bir kararla, içle rinden birine veya bir üçüncü kişiye bırakabilirler. Bu ortağın veya üçüncü kişinin vereceği kararın hakkaniyete aykırı olmaması şarttır. Söz konusu kararın öğrenilmesinden itibaren üç ayın geçmesi, belirlenen kâr payının ortak tarafından tamamen veya kısm en alınması veya başka bir kimseye devredilmesi, zararın ödenmesine başlanması gibi açık veya zımni kabulü gösteren durumlarda dava hakkı düşer. (3) Kâr ve zararın paylaşılmasına ilişkin karar hakkaniyet kurallarına aykırı olduğu takdirde mahkemece iptal o lunur. Bu hâlde kâr ve zarar adi şirket hükümlerine göre paylaştırılır. (4) Şirket sözleşmesinde öngörüldüğü takdirde, faiz ve ücretler faaliyet dönemi içinde ödenir.

FG

Fethi Güzel'in Yorumu ve Analizi

Akademik Değerlendirme

1. Maddenin Sistematiği ve Genel Açıklama

6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu’nun (TTK) 227. maddesi, şahıs şirketlerinin en tipik örneği olan kollektif şirketlerde kâr payı hakkını, zarara katılmayı ve bu sürecin temelini oluşturan finansal tabloların hazırlanması ile onaylanması usulünü düzenlemektedir. Kollektif şirketler, ortakların birbirlerine duydukları yüksek güven (intuitu personae) esasına dayanan, asgari sermaye zorunluluğu bulunmayan ve ortakların şirket borçlarından dolayı sınırsız ve müteselsil sorumluluğa sahip olduğu ticaret şirketleridir [1, 2]. Bu sıkı bağ ve sınırsız sorumluluk rejimi, kârın ve zararın tespitinde, şeffaf ve hesap verilebilir bir mekanizmanın kurulmasını zorunlu kılmaktadır.

Madde metni incelendiğinde, kanun koyucunun süreci aşamalı bir yapıya kavuşturduğu görülmektedir: Birinci aşamada yönetici ortakların finansal tabloları kanuna uygun olarak hazırlama yükümlülüğü; ikinci aşamada bu tabloların ortaklar kurulunda onaylanarak kesinleşmesi; üçüncü aşamada kârın dağıtımı kararı ve son olarak alınan kararların hukuka veya hakkaniyete aykırılığı hâlinde işletilecek yargısal denetim (iptal davası) mekanizması düzenlenmiştir [3-5]. Hüküm, hem ortaklar arası iç ilişkide adaleti sağlamayı hem de dürüstlük kuralı (TMK m. 2) çerçevesinde azınlıkta kalan veya yönetime katılmayan ortakların mali haklarını korumayı amaçlamaktadır.

2. Maddedeki Kavramların Analizi

2.1. Finansal Tabloların Hazırlanması ve Kesinleşmesi

TTK m. 227/1 uyarınca, şirketin faaliyet dönemi sonunda finansal tabloların hazırlanması görevi "yönetici ortaklara" aittir [3]. Bu tabloların, TTK'nın ticari defterlere ilişkin 64 ilâ 88. maddeleri hükümlerine uygun olması emredilmiştir [3]. Zira TTK m. 64 uyarınca ticari defterler, ticari işletmenin iktisadi ve mali durumunu, borç ve alacak ilişkilerini açıkça gösterecek şekilde tutulmalıdır [6]. Yönetici ortaklarca hazırlanıp imzalanan finansal tablolar, ortaklar kurulunun (çoğunluğunun) onayı ile kesinleşmektedir [3]. Buradaki "çoğunluk" kavramı, TTK m. 226 uyarınca aksi kararlaştırılmadıkça ortakların salt çoğunluğunu ifade eder [7].

2.2. Kâr Dağıtım Kararı ve İptal Davası

Finansal tabloların kesinleştiği aynı toplantıda, kârın dağıtımı da karara bağlanır [3]. Ancak alınan bu karar; kanuna, şirket sözleşmesine, şirket kararlarına veya dürüstlük kuralına aykırı ise, ortaklara bu kararın iptalini isteme hakkı tanınmıştır [3]. TTK m. 227/1'de öngörülen iptal davası açma süresi, kararın alındığı tarihten itibaren üç aydır ve bu süre hak düşürücü niteliktedir [3]. Dürüstlük kuralına aykırılık (TMK m. 2), özellikle çoğunluk oylarına sahip ortakların, haklı bir işletmesel neden (oto-finansman, yedek akçe ayrılması vb.) bulunmaksızın kârı dağıtmama yönünde karar alarak diğer ortakları "kâr açlığına" mahkûm etmesi durumlarında uygulama alanı bulur.

2.3. Kâr ve Zarar Payının Üçüncü Kişiye veya Bir Ortağa Bırakılması (Tahkim Benzeri Usul)

TTK m. 227/2, şahıs şirketlerindeki sözleşme özgürlüğünün bir yansıması olarak, kâr ve zararın paylaştırılması yetkisinin ortaklardan birine veya bir üçüncü kişiye bırakılmasına (üçüncü kişinin hakemliğine) olanak tanır [4]. Ancak kanun koyucu, bu yetkinin sınırsız olmadığını ve verilecek kararın "hakkaniyete aykırı olmaması" şartına bağlandığını vurgulamıştır [4]. Kararın öğrenilmesinden itibaren üç ay geçmesiyle veya kâr payının alınması/devredilmesi gibi zımni ya da açık kabul eylemleriyle dava hakkı düşmektedir [4].

2.4. Adi Şirket Hükümlerinin Uygulanması

TTK m. 227/3 uyarınca, kâr ve zararın paylaşılmasına ilişkin kararın hakkaniyet kurallarına aykırı bulunarak mahkemece iptal edilmesi durumunda, kanun koyucu bir boşluk doğmasına izin vermemiş ve kâr ile zararın Türk Borçlar Kanunu'nun (TBK) adi şirket hükümlerine göre paylaştırılacağını emretmiştir [5]. TBK'nın adi şirkete ilişkin kuralları uyarınca, kural olarak aksi kararlaştırılmamışsa her ortağın kâr ve zarar payı birbirine eşittir (TBK m. 622 vd.).

2.5. Faiz ve Ücret Ödemeleri

TTK m. 227/4, şirket sözleşmesinde öngörülmesi şartıyla, ortaklara faaliyet dönemi içinde faiz ve ücret ödenebileceğini hüküm altına almıştır [5]. Şahıs şirketlerinde ortakların kişisel emekleri ve sermaye katkıları büyük önem taşıdığından, yönetici ortaklara emekleri karşılığında ücret, sermaye koyan ortaklara ise sermayelerinin faizi (şirket kâr etmese dahi sözleşmede varsa) ödenebilir.

3. Sistematik İlişkiler

  • TTK m. 64-88 (Ticari Defterler ve Finansal Tablolar): Madde 227'nin açık atfı uyarınca, finansal tabloların hazırlanmasında envanter, değerleme ölçüleri, dürüst resim ilkesi ve Türkiye Muhasebe Standartları (TMS) geçerlidir [3, 6, 8]. Açılış bilançosu ve yılsonu finansal tabloları (TTK m. 68) bu hükümler ışığında tanzim edilmelidir [9].
  • TTK m. 226 (Oy Hakkı ve Kararlar): Finansal tabloların ve kâr dağıtımının onaylanmasındaki "çoğunluk" (salt çoğunluk) kuralının dayanağıdır [7].
  • TBK m. 622 vd. (Adi Şirket Hükümleri): Ortaklıklar hukukunun temelini oluşturan adi şirket hükümleri, TTK m. 227/3 uyarınca hakkaniyete aykırı kararların iptali sonrası ikame kural (tamamlayıcı hukuk kuralı) olarak devreye girmektedir [5].
  • TMK m. 2 (Dürüstlük Kuralı ve Hakkın Kötüye Kullanılması): Kâr dağıtım kararlarının denetiminde ana mihenk taşıdır. Çoğunluk gücünün azınlık aleyhine dürüstlüğe aykırı kullanımı iptal sebebidir [3, 10].

4. Uygulama: Yargıtay İçtihadı

Yargıtay kararlarında şahıs ve sermaye şirketlerinde kâr payı dağıtımına ilişkin uyuşmazlıklarda dürüstlük kuralı (TMK m. 2) merkezi bir rol oynamaktadır. Doktrinde Poroy/Tekinalp/Çamoğlu ve Bahtiyar gibi yazarların da vurguladığı üzere, ortaklık kararlarında çoğunluk ilkesi geçerli olmakla birlikte, bu çoğunluk gücü dürüstlük kurallarına ve ortaklık menfaatlerine uygun kullanılmalıdır [10-12]. Yargıtay yerleşik içtihatlarında, şirketin sürekli ve istikrarlı kâr etmesine rağmen, salt azınlıkta kalan ortakları baskı altına almak, onları "temettü açlığına" iterek paylarını düşük bedelle devretmeye zorlamak amacıyla alınan kâr dağıtmama kararlarını dürüstlük kuralına aykırı bularak iptal etmektedir [12]. TTK m. 227/1 hükmü, Yargıtay'ın bu yaklaşımının kollektif şirketlerdeki doğrudan pozitif hukuk dayanağını oluşturur [3].

5. Pratik Örnek Olaylar

Olay 1 (kurmaca senaryo): (X) Kollektif Şirketi'nde A, B ve C ortak olup her biri %33,3 oranında paya sahiptir. Yönetici ortak olan A, faaliyet dönemi sonunda finansal tabloları hazırlayarak ortaklar kuruluna sunar. Tablolarda, şirketin net kârı 3.000.000 TL olarak görünmektedir. Ancak A ve B bir araya gelerek (çoğunluk oyuyla), bu kârın dağıtılmamasına ve tamamının fevkalade yedek akçe olarak ayrılmasına karar verirler. Şirketin yeni bir yatırıma veya nakit likiditesine ihtiyacı yoktur. Ortak C, bu karardan 2 ay sonra iptal davası açar. Hukuki analiz: TTK m. 227/1 uyarınca kâr dağıtım kararı ortakların çoğunluğu ile alınabilir [3, 7]. Ancak bu karar dürüstlük kuralına aykırı olmamalıdır [3]. Şirketin makul bir işletmesel sebebi (örneğin yatırım planı) yokken kârın dağıtılmaması, ortak C'yi mali açıdan zarara uğratma saikine dayandığından dürüstlük kuralına aykırılık teşkil eder. Ortak C, 3 aylık hak düşürücü süre içinde davayı açtığından mahkemece genel kurul (ortaklar kurulu) kararının iptaline karar verilmelidir.

Olay 2 (kurmaca senaryo): (Y) Kollektif Şirketi'nin sözleşmesinde, yılsonu kâr payı oranlarının bağımsız denetçi D tarafından belirleneceği hüküm altına alınmıştır. 2025 yılı kârı 1.000.000 TL olarak gerçekleşmiş, D bu kârın %90'ını yönetici ortak E'ye, %10'unu ise diğer ortak F'ye tahsis etmiştir. F, kararı öğrendikten 4 ay sonra mahkemeye başvurarak kararın hakkaniyete aykırı olduğu gerekçesiyle iptalini talep etmiştir. Hukuki analiz: TTK m. 227/2 uyarınca kâr payının belirlenmesi üçüncü bir kişiye bırakılabilir [4]. Üçüncü kişinin vereceği karar hakkaniyete uygun olmalıdır. Kârın %90'ının bir ortağa, %10'unun diğer ortağa haklı bir sebep olmaksızın tahsisi hakkaniyete aykırıdır [4, 5]. Ancak kanun koyucu, bu kararın iptali için üç aylık kesin bir süre öngörmüştür [4]. Ortak F, kararı öğrenmesinden itibaren 4 ay sonra dava açtığı için dava hakkı düşmüştür [4]. Dava süre yönünden reddedilecektir.

6. Pratik Uygulama Notları

  • İspat yükü: Ortaklar kurulu kararının kanuna, esas sözleşmeye veya dürüstlük kuralına aykırı olduğunu veya üçüncü kişinin belirlediği payın hakkaniyete aykırı olduğunu iddia eden davacı ortak ispat yükü altındadır.
  • Zamanaşımı / Süreler: TTK m. 227/1 bağlamında kârın kullanılmasına ilişkin kararın iptali davası, karar tarihinden itibaren üç ay içinde açılmalıdır [3]. TTK m. 227/2 kapsamında üçüncü kişinin hakkaniyete aykırı kararına karşı dava hakkı ise kararın öğrenilmesinden itibaren üç ay geçmesiyle düşer [4]. Bu süreler zamanaşımı değil, hak düşürücü süre niteliğindedir; hâkim tarafından re'sen dikkate alınır.
  • Görevli/yetkili mahkeme: Asliye Ticaret Mahkemesi görevlidir. Yetkili mahkeme, kesin yetki kuralı gereğince şirket merkezinin bulunduğu yer mahkemesidir.
  • Yaygın uygulama hataları: Yönetici ortakların finansal tabloları TTK m. 64-88 hükümlerine [3, 6] uygun şekilde bağımsız denetim ilke ve standartlarını gözetmeden usulsüz hazırlamaları; üçüncü kişinin kâr dağıtımında hakkaniyet ölçüsünü aşarak tamamen keyfi davranması ve mağdur ortağın üç aylık dava açma süresini kaçırarak zımni kabul etmiş sayılması (örneğin eksik kâr payını itirazsız tahsil etmesi) [4].

7. Eleştirel Değerlendirme

TTK m. 227 hükmü, eski kanuna göre dili sadeleştirilmiş ve modern muhasebe ilkeleriyle (TTK 64 ilâ 88 atfı) entegre edilmiş olmakla birlikte, doktrinde bazı eleştirilere de konu olabilmektedir. Kâr ve zarar dağıtımının üçüncü kişiye veya bir ortağa bırakılmasını (TTK m. 227/2) düzenleyen kural [4], uygulamada çoğu zaman güç sahibi yönetici ortağın tahakkümüne açık bir alan yaratmaktadır. Hakkaniyet denetimi mahkemelere bırakılmış olsa da, şahıs şirketlerindeki gayri resmi iç dengeler, zayıf ortakların üç aylık hak düşürücü süre içinde dava açmasını fiilen zorlaştırmaktadır.

Ayrıca, TTK m. 227/3'te yer alan, hakkaniyete aykırılık halinde "adi şirket hükümlerine göre" kâr paylaştırması yapılacağına dair kural [5], adil bir ikame çözüm gibi görünse de kollektif şirketin kendine özgü ticari risk ve emek dağılımı gerçeğiyle her zaman örtüşmeyebilir. Mahkemeye, doğrudan yeni bir dağıtım oranı belirleme (inşai nitelikte bir uyarlama) yetkisinin verilmesi, TBK'nın eşit dağılım karinesine kıyasla ticari hayatın gereklerine daha uygun bir yasal reform (de lege ferenda) olarak tartışılabilir.

Metodolojik Not

Bu yorum, Av. Fethi Güzel tarafından akademik dürüstlük ve bilimsel araştırma ilkeleri çerçevesinde hazırlanmıştır. Yalnızca doktrin ve yargı kararları çerçevesinde objektif olarak sunulmuştur.