**II
Madde 269 - (1) Tasfiye hâline giren şirket, ortaklarla ilişkilerinde de, 293 üncü madde hükmü saklı kalmak kaydıyla, ehliyeti tasfiye sonuna kadar bu amaçla sınırlı olarak tüzel kişiliğini korur ve ticaret unvanını buna “tasfiye hâlinde” ibaresini ekleyerek kullanmakta devam eder.
Akademik Değerlendirme
6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu’nun (TTK) 269. maddesi, ticaret şirketlerinin tasfiye sürecine girmesiyle birlikte tüzel kişiliklerinin hukuki statüsünü ve ehliyetlerinin sınırlarını düzenleyen temel yapıtaşı niteliğinde bir normdur [1]. Kanun'un İkinci Kitap, İkinci Kısım (Kollektif Şirket), Beşinci Bölüm (Tasfiye) başlığı altında yer almakla birlikte, ifade ettiği hukuki ilke itibarıyla yalnızca şahıs şirketlerini değil, TTK'nın bütününe hâkim olan "tasfiye halindeki ortaklığın devamlılığı" prensibini yansıtmaktadır.
Ticaret şirketlerinde infisah (dağılma) veya fesih kararı alınması, tüzel kişiliğin derhal ve kendiliğinden (ipso iure) sona ermesi sonucunu doğurmaz [2, 3]. Şirket, malvarlığının paraya çevrilmesi, alacakların tahsili ve borçların ödenmesi gibi tasfiye işlemlerinin eksiksiz olarak tamamlanıp ticaret sicilinden terkin edilmesine kadar hukuki varlığını sürdürmek zorundadır [3]. TTK m. 269, bu zorunluluğu kanuni bir zemine oturtarak, tasfiye aşamasında şirketin hak ve fiil ehliyetini tasfiye gayesiyle sınırlandırmakta ve üçüncü kişilerin korunması amacıyla ticaret unvanına "tasfiye hâlinde" ibaresinin eklenmesini emredici bir şekil şartı olarak öngörmektedir [1].
Bu madde, ticaret hukuku doktrininde şirketlerin "ölüm döşeği" olarak adlandırılan tasfiye sürecinde, şirketin iç ve dış ilişkilerinde doğabilecek hukuki boşlukları engellemeyi; alacaklıların, ortakların ve kamunun menfaatlerini dengelemeyi amaçlayan koruyucu bir mekanizma işlevi görmektedir.
TTK m. 125/2 uyarınca ticaret şirketleri, Türk Medenî Kanunu (TMK) m. 48 çerçevesinde bütün haklardan yararlanabilir ve borçları üstlenebilirler [4]. Yeni TTK ile birlikte, işletme konusu dışındaki işlemlerin yok hükmünde sayılmasını ifade eden "ultra vires" ilkesi kural olarak terk edilmiştir [5]. Ancak, şirket tasfiye sürecine girdiğinde TTK m. 269 hükmü devreye girer ve ultra vires ilkesi, "tasfiye gayesi ile sınırlılık" kisvesi altında adeta yeniden canlanır [1]. Madde metnindeki "ehliyeti tasfiye sonuna kadar bu amaçla sınırlı olarak tüzel kişiliğini korur" ifadesi, tasfiye halindeki bir şirketin hak ehliyetinin artık esas sözleşmesindeki işletme konusuyla değil, münhasıran "tasfiye amacı" ile sınırlı olduğunu göstermektedir. Tasfiye memurları, şirketin aktiflerini paraya çevirmeye, alacakları tahsil etmeye ve borçları ifa etmeye yönelik işlemler dışında, şirketi yeni taahhütler altına sokan tasarruflarda kural olarak bulunamazlar [6, 7].
Şirketin sona ermesi, onun hukuki bir süje olmaktan çıkması anlamına gelmez [3]. TTK m. 269 gereğince, tasfiye sürecindeki şirket; davacı veya davalı olma (aktif ve pasif husumet) ehliyetini, malvarlığı üzerindeki mülkiyet ve tasarruf yetkisini korur [1]. Tüzel kişilik perdesi, ticaret sicilinden usulüne uygun şekilde terkin işlemi yapılana dek ayakta kalır [3]. Bu durum, şirketin borçlarından ötürü doğrudan ortaklara gidilmesini önleyen ve şirketin kendi malvarlığı ile sorumluluğu esasını devam ettiren hayati bir kuraldır.
Şirketin unvanına "tasfiye hâlinde" ibaresinin eklenmesi, salt bir şekil kuralı değil, üçüncü kişilere yönelik maddi hukuk sonuçları doğuran bir şeffaflık ve aleniyet ilkesidir [1]. Üçüncü kişiler, bu ibare sayesinde şirketin normal ticari faaliyetlerine devam etmediğini, sözleşme yapma ehliyetinin tasfiye amacıyla daraldığını ve şirketin varlıklarının nakde dönüştürülme sürecinde olduğunu öğrenirler. Bu ibarenin kullanılmaması, işlemi yapan tasfiye memurlarının şahsi sorumluluğunu gündeme getirebileceği gibi, güvenin korunması ilkesi çerçevesinde hukuki ihtilaflara da zemin hazırlar.
Madde metninde açıkça zikredilen "293 üncü madde hükmü saklı kalmak kaydıyla" ifadesi, katı tasfiye kurallarına getirilen esnek bir istisnadır. TTK m. 293 uyarınca tasfiye memurları, şirketin işletme konusu kapsamındaki normal ticari işlemlerine, ortakların oybirliği ile karar vermeleri halinde devam edebilirler [7]. Eğer fesih kararı mahkeme tarafından verilmişse ve oybirliği sağlanamıyorsa, mahkemenin onay kararı ile ticari faaliyete devam edilebilir [7]. Bu düzenleme, aniden durdurulması halinde şirketin malvarlığı değerini (örneğin yarı mamul mallar veya feshedilmesi tazminat doğuracak uzun vadeli sözleşmeler) büyük ölçüde eritecek durumlarda "değer maksimizasyonu" sağlamak amacıyla getirilmiştir.
Yargıtay Hukuk Genel Kurulu ve ilgili 11. ile 22. Hukuk Daireleri, tasfiye sürecindeki şirketin hukuki ehliyetine ve tüzel kişiliğine ilişkin çok katı bir "eksiksiz tasfiye" ölçütü benimsemiştir.
Yargıtay 11. Hukuk Dairesi'nin yerleşik içtihatlarına göre (Örn; Y. 11. HD, 04.11.2003 T., 2003/3782 E. - 2003/10390 K.), anonim veya diğer ticaret şirketlerinin tüzel kişiliği ancak ticaret sicilinden usulüne uygun şekilde terkin edilmesiyle sona erer [3]. Ancak Yargıtay, terkin işleminin dahi tek başına yeterli olmadığını; tasfiye işlemlerinin eksik yapılmış olması, örneğin şirkete karşı açılmış bir davanın varlığı veya ödenmemiş bir alacağın mevcudiyeti halinde, tüzel kişiliğin ticaret sicilinden silinmiş olmasının şirketin gerçek anlamda sona erdiği anlamına gelmeyeceğini vurgulamaktadır [3]. Bu tür durumlarda yargı makamları, davacılara TTK m. 547 uyarınca ek tasfiye (ihya) davası açmaları için süre vermekte ve ihya sağlanarak şirketin tüzel kişiliği (TTK m. 269 ve m. 533 bağlamında) canlandırılmaktadır [3, 9].
Buna ek olarak Yargıtay, tasfiye halindeki bir şirketin "tasfiye gayesi" dışında yaptığı, örneğin şirketin ihtiyaç duymadığı gayrimenkulleri spekülatif amaçlarla satın alması gibi durumlarda, bu işlemlerin şirketi bağlayıp bağlamayacağı hususunda üçüncü kişinin iyiniyetini (işlemin tasfiye amacı dışında olduğunu bilip bilmediğini) titizlikle değerlendirmektedir.
Olay 1: (X) Kollektif Şirketi, genel kurul kararıyla tasfiyeye girmiş ve unvanını "Tasfiye Halinde (X) Kollektif Şirketi" olarak tescil ettirmiştir. Şirketin tasfiye memuru (A), şirketin banka hesaplarında bulunan nakit fazlasını değerlendirmek amacıyla, şirket adına yüksek riskli hisse senetleri satın almış ve spekülatif borsa yatırımları yapmıştır. İşlem sonucunda şirket büyük zarara uğramıştır. Hukuki analiz: TTK m. 269 uyarınca şirketin ehliyeti tasfiye amacıyla sınırlıdır [1]. Spekülatif borsa yatırımı, alacakların tahsili veya borçların ödenmesi niteliğinde olmadığından "tasfiye gayesi" dışındadır. TTK m. 292 gereğince tasfiye memuru (A), tasfiyenin gereklerinden olmayan bu yeni işlemden dolayı ortaklara ve şirket alacaklılarına karşı müteselsilen ve şahsen sorumludur [7].
Olay 2: Tasfiye halindeki bir tekstil şirketinin depolarında yüklü miktarda işlenmemiş ham kumaş bulunmaktadır. Tasfiye memurları, kumaşları ham olarak satmanın şirkete %60 oranında değer kaybettireceğini tespit etmiş, bu nedenle ortakların oybirliğini alarak kumaşların dikilip mamul kıyafet haline getirilmesi için üretimi geçici bir süre devam ettirmişlerdir. Hukuki analiz: Kural olarak tasfiye halindeki şirket yeni mal üretemez ve yeni ticari işlemlere girişemez. Ancak TTK m. 269'un açıkça atıf yaptığı TTK m. 293 hükmü uyarınca, ortakların oybirliği sağlandığından, tasfiye memurlarının işletme konusu kapsamındaki işlemlere (üretimi tamamlayıp katma değer yaratarak satmaya) devam etmesi hukuka uygundur [1, 7]. Bu hamle, tasfiyede değer maksimizasyonu ilkesi ile örtüşmektedir.
Türk ticaret hukuku doktrininde TTK m. 269 ve uzantısı olan m. 533 hükümleri yoğun bir analize tabi tutulmuştur. Bilindiği üzere modern ticaret hukukunda 6102 sayılı TTK ile "ultra vires" (işletme konusu dışındaki işlemlerin geçersizliği) ilkesi işlem güvenliğini zedelediği gerekçesiyle kaldırılmıştır [5]. Ancak yasa koyucu, şirket tasfiyeye girdiğinde bu ilkeyi "tasfiye amacıyla sınırlılık" adı altında fiilen geri getirmiştir. Doktrinde bazı yazarlar, aktif ticaret hayatı için terk edilen bir ilkenin tasfiye aşamasında muhafaza edilmesinin sistem tutarsızlığı yarattığını ileri sürmüşlerdir.
Buna karşılık, doktrindeki hâkim görüş (Poroy, Tekinalp, Çamoğlu, Bahtiyar, Pulaşlı vd.), bu sınırlamanın haklı ve zorunlu olduğu yönündedir. Zira tasfiye sürecine giren bir şirketin ekonomik varlık nedeni tamamen değişmiştir; artık amaç kar elde etmek değil, mevcut malvarlığını paraya çevirip alacaklıları tatmin etmek ve kalanı pay sahiplerine dağıtmaktır. Bu nedenle, ehliyetin tasfiye amacı ile sınırlandırılması, alacaklıların ve azınlık pay sahiplerinin korunması adına vazgeçilmez bir zırhtır.
Eleştiriye açık bir diğer nokta, TTK m. 293'te işletmenin devamı için öngörülen "oybirliği" şartıdır [7]. Çok ortaklı yapılar söz konusu olduğunda, kötüniyetli tek bir ortağın vetosu, işletmenin değerini koruyacak üretim faaliyetlerinin devamına engel olabilmekte ve şirketin malvarlığı değerinde fahiş düşüşlere yol açabilmektedir. Feshe mahkeme kararı ile gidilmediği, ancak genel kurul kararı ile gidildiği durumlarda, oybirliği sağlanamadığı takdirde mahkemeden izin alınabilmesine olanak tanıyan bir kanun değişikliğinin ticari hayatın rasyonellerine daha uygun düşeceği değerlendirilmektedir.
Bu yorum, Av. Fethi Güzel tarafından akademik dürüstlük ve bilimsel araştırma ilkeleri çerçevesinde hazırlanmıştır. Yalnızca doktrin ve yargı kararları çerçevesinde objektif olarak sunulmuştur.