TTK Madde 277

1. Maddenin Sistematiği ve Genel Açıklama

6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu’nun (TTK) İkinci Kitabının (Ticaret Şirketleri), Kollektif Şirketlere ayrılan İkinci Kısmının, "Tasfiye" başlıklı Beşinci Bölümünde yer alan 277. madde, mahkemece atanan tasfiye memurlarının görevden alınma usulünü düzenlemektedir [1]. Kollektif şirketlerin tasfiyesi sürecinde, tasfiye memurlarının atanması kural olarak ortakların oybirliğine veya şirket sözleşmesine dayanmakla birlikte, bu usullerle bir atama yapılamadığı takdirde mahkeme devreye girmekte ve tasfiye memurunu tayin etmektedir [2]. TTK m. 277 hükmü, kaynağını mahkeme kararından alan bu tasfiye memurlarının görevden alınması hususunda, "ortak olmayan tasfiye memurlarının görevden alınmasını" düzenleyen TTK m. 276 hükmüne açık bir atıf yapmaktadır [1, 3].

Kanun koyucunun buradaki temel gayesi (ratio legis), kaynağı mahkeme kararı dahi olsa, şahıs şirketi niteliğindeki kollektif şirketlerde ortakların irade özerkliğini korumak ve tasfiye memurunun salt mahkemece atandığı gerekçesiyle dokunulmaz ve görevden alınamaz bir konuma gelmesini engellemektir. TTK m. 277’nin atıf yaptığı TTK m. 276 fıkra 1 uyarınca, mahkemece atanan tasfiye memuru, ortakların oybirliğiyle alacakları bir kararla her zaman görevden alınabilir [1, 3]. Şayet ortaklar arasında bu yönde bir oybirliği sağlanamazsa, ortaklardan herhangi birinin istemi üzerine, haklı sebeplerin varlığı hâlinde mahkeme kararıyla görevden alınması da mümkündür [3]. Bu yönüyle madde, şahıs ortaklıklarının temelini oluşturan "karşılıklı güven" (intuitu personae) ilkesinin tasfiye aşamasında dahi geçerliliğini koruduğunun kanuni bir tezahürüdür.

2. Maddedeki Kavramların Analizi

2.1. Mahkeme Tarafından Atanan Tasfiye Memuru

TTK m. 273/2 uyarınca, kanunda öngörülen usullere göre bir tasfiye memuru seçilememişse, kural olarak tüm ortaklar (veya kanuni temsilcileri) tasfiyeye memur sayılır [2]. Ancak, ortaklardan birinin talebi üzerine, şirketin merkezinin bulunduğu yerdeki asliye ticaret mahkemesi, şirket için bir veya birkaç tasfiye memuru atayabilir [2, 4]. Atanan bu kişi, ortaklardan biri olabileceği gibi, ortaklık dışından üçüncü bir kişi (örneğin bir mali müşavir veya hukukçu) de olabilir [4]. Mahkemece atanan tasfiye memuru, şirketin malvarlığını korumak, alacakları tahsil etmek, borçları ödemek ve tasfiye bakiyesini dağıtmak gibi son derece kritik, devredilemez yetkilerle donatılmıştır [1, 5].

2.2. Görevden Alınma Usulü (Atıf Yoluyla TTK m. 276)

TTK m. 277’nin doğrudan atıf yaptığı TTK m. 276, iki farklı görevden alma usulü öngörmüştür [1, 3]:

1. Ortakların Oybirliği ile Görevden Alma: Şirket ortakları, aralarında tam bir mutabakat (oybirliği) sağladıkları takdirde, mahkemenin atadığı tasfiye memurunu dahi her zaman görevden alabilirler [3]. Burada kanun koyucu, herhangi bir "haklı sebep" aranmaksızın ortakların müşterek iradesine üstünlük tanımıştır. Zira kollektif şirket bir şahıs şirketidir ve ortakların tümünün güvenini yitirmiş veya onlarla çalışma uyumu kalmamış bir memurun, kaynağı mahkeme dahi olsa, göreve devam etmesi şirket menfaatleriyle bağdaşmaz.
2. Mahkeme Kararıyla (Haklı Sebeple) Görevden Alma: Ortaklar arasında oybirliği sağlanamazsa, azınlıkta kalan veya tek bir ortağın dahi inisiyatifiyle tasfiye memuru görevden alınabilir [3]. Ancak bu ihtimalde, keyfiliği önlemek adına kanun koyucu iki şart aramaktadır: Birincisi, mahkemeye başvurulması; ikincisi ise "haklı sebeplerin" ispat edilmesidir [3].

2.3. Haklı Sebep Kavramı

Şirketler hukukunda "haklı sebep" (justa causa), çerçevesi doktrin ve Yargıtay içtihatlarıyla çizilen, oldukça geniş ve esnek bir kavramdır. Tasfiye memurunun görevden alınmasına vücut verecek haklı sebepler; memurun görevini ihmal etmesi, özen ve sadakat yükümlülüğüne aykırı davranması, ortaklardan birini diğerine karşı kayırması (tarafsızlığını yitirmesi), şahsi menfaat temin etmesi veya tasfiye sürecini makul olmayan bir şekilde uzatması olarak sıralanabilir. Türk Ticaret Kanunu sistematiğinde, haklı sebep değerlendirilirken güven ilişkisinin çekilmez ölçüde sarsılıp sarsılmadığına bakılır [6, 7]. TTK m. 277 bağlamında, atamayı mahkeme yapmış olsa bile, memurun tasfiye amacından (TTK m. 291) sapması mutlak bir haklı sebep teşkil eder [1, 5].

3. Sistematik İlişkiler

• TTK m. 276 (Ortak Olmayan Tasfiye Memurlarının Görevden Alınması): TTK m. 277’nin can damarını bu maddeye yapılan atıf oluşturur [1, 3]. Hüküm, ortak olmayan tasfiye memurları ile mahkemece atanan tasfiye memurlarını aynı statüye tabi tutmuştur.
• TTK m. 273 (Tasfiye Memurlarının Atanması): Mahkemenin hangi şartlarda tasfiye memuru atayacağının hukuki dayanağıdır. TTK m. 277, bu atamanın sonlandırılması (contrarius actus) boyutuyla doğrudan m. 273 ile bağlantılıdır [1, 2].
• TTK m. 268 (Ortakların Kararlarına Uyma Zorunluluğu): Tasfiye memurları, tasfiye süresince ortakların oybirliğiyle verdikleri kararlara göre hareket etmek zorundadır [8]. Bu emredici nitelikteki kurala aykırılık, TTK m. 277 (ve m. 276) kapsamında bir "haklı sebep" oluşturacak ve memurun mahkemece azlini gündeme getirecektir [1, 3, 8].
• TBK m. 502 vd. (Vekâlet Sözleşmesi): Doktrinde (Reha Poroy, Ünal Tekinalp, Ersin Çamoğlu gibi yazarların da sıklıkla işaret ettiği üzere), tasfiye memuru ile şirket arasındaki hukuki ilişkinin temelinde vekâlet akdinin unsurları yatar. Vekâletin her zaman tek taraflı olarak geri alınabilmesi kuralının şirketler hukukundaki izdüşümü, ortakların oybirliğiyle memuru azledebilmesidir.
• TMK m. 2 (Dürüstlük Kuralı ve Hakkın Kötüye Kullanılması Yasağı): Bir ortağın, sırf tasfiye sürecini baltalamak veya diğer ortaklara zarar vermek kastıyla, asılsız iddialarla haklı sebep yaratmaya çalışarak tasfiye memurunun azlini talep etmesi, objektif iyiniyet kurallarına aykırı düşeceğinden mahkemece reddedilmelidir.

4. Uygulama: Yargıtay İçtihadı

Yargıtay Hukuk Genel Kurulu ve ilgili daireleri (özellikle 11. Hukuk Dairesi), şirketler hukukunda organların veya mahkemece atanan temsilcilerin (kayyım, tasfiye memuru vb.) haklı sebeple görevden alınmalarına ilişkin istikrar kazanmış ilkelere sahiptir. Yargıtay içtihatlarında vurgulanan temel husus, mahkemece atanan bir kişinin azlinin ancak "görevin ifasını imkânsız veya çekilmez kılan" objektif olguların ispatıyla mümkün olabileceğidir. Bir tasfiye memurunun; basiretli bir iş insanı gibi davranmaması (TTK m. 286) [9, 10], şirketin defterlerini ve bilançolarını kanuna uygun düzenlememesi (TTK m. 287) [10, 11] veya alacaklıları kanuni usullere uygun olarak çağırmaması durumunda, Yargıtay bu ihlalleri "haklı sebep" olarak kabul etmektedir. Öte yandan Yargıtay, sırf ortaklardan birinin tasfiye memuru ile subjektif bir anlaşmazlık yaşamasını (şayet memur görevini hukuka uygun ifa ediyorsa) haklı sebep olarak değerlendirmemekte, davanın reddi gerektiğine hükmetmektedir. Oybirliği ile görevden alma durumunda ise Yargıtay kararlarında, mahkemenin bu iradeyi denetleme yetkisi olmadığı, yalnızca yeni durumun tescil ve ilanını sağlamakla yükümlü olduğu ifade edilmektedir.

5. Pratik Örnek Olaylar

Olay 1 (kurmaca senaryo): X, Y ve Z'nin ortak olduğu (X-Y-Z Kollektif Şirketi), sürenin dolmasıyla infisah etmiş ve ortaklar anlaşamadığı için mahkeme, tasfiye sürecini yürütmesi amacıyla dışarıdan bağımsız mali müşavir A'yı tasfiye memuru olarak atamıştır. Ancak A, göreve başladıktan sonra altı ay geçmesine rağmen TTK m. 287'de öngörülen başlangıç envanterini ve bilançosunu [10, 11] düzenlememiş, ayrıca ortak X'e ait şahsi borçların şirket kasasından ödenmesine göz yummuştur. Ortak Y ve Z bu durumdan rahatsızdır ancak X, A'nın görevden alınmasına onay vermemektedir. Hukuki analiz: Somut olayda ortaklar arasında oybirliği sağlanamadığı için TTK m. 276'nın ilk cümlesi uyarınca A'nın görevden alınması mümkün değildir [3]. Ancak TTK m. 277'nin atfı gereği, ortak Y veya Z, görevini ağır şekilde ihmal eden ve tarafsızlığını yitiren tasfiye memuru A'nın "haklı sebeplerle" görevden alınması için asliye ticaret mahkemesinde dava açabilir [1, 3]. Mahkeme, yapılan usulsüzlükleri haklı sebep kabul ederek A'yı görevden alacak ve TTK m. 277 ve 276/1 uyarınca yeni bir tasfiye memuru tayin edecektir.

Olay 2 (kurmaca senaryo): Aynı şirkette mahkemece atanan tasfiye memuru B, görevini eksiksiz ve dürüst bir şekilde yerine getirmekte, şirket aktiflerini paraya çevirmektedir. Ancak ortaklar X, Y ve Z, tasfiye sürecinde ödenen memur ücretlerinin yekûn tutması nedeniyle, kalan tasfiye işlerini kendi aralarında anlaşarak yürütmeye karar vermişlerdir. B'nin herhangi bir kusuru yoktur. Hukuki analiz: TTK m. 277 yollamasıyla uygulanan TTK m. 276/1 uyarınca, ortaklar X, Y ve Z oybirliği ile karar alarak mahkemece atanan tasfiye memuru B'yi görevden alabilirler [1, 3]. Bu işlem için B'nin kusurlu olması veya haklı bir sebebin bulunması şart değildir; ortakların mutlak irade birliği, atamayı mahkeme yapmış olsa dahi, tasfiye memurunun görevini sona erdirmeye yeterlidir.

6. Pratik Uygulama Notları

• İspat Yükü: Tasfiye memurunun haklı sebeple görevden alınması için açılan davada ispat yükü, 6100 sayılı Hukuk Muhakemeleri Kanunu m. 190 ve TMK m. 6 uyarınca, memurun görevini ihlal ettiğini veya haklı sebebin varlığını iddia eden davacı ortağa aittir [12].
• Zamanaşımı / Süreler: TTK m. 276/2'de açıkça ifade edildiği üzere, görevden alınma davası şirketin sona ermesinden önce (tasfiye aşamasına geçiş evresinde) de açılabilir [3]. Bu dava yenilik doğuran (inşai) bir dava niteliğinde olup, tasfiye süreci devam ettiği müddetçe herhangi bir zamanaşımı veya hak düşürücü süreye tabi olmaksızın her zaman açılabilir.
• Görevli ve Yetkili Mahkeme: Görevli mahkeme Asliye Ticaret Mahkemesi olup, yetkili mahkeme şirketin merkezinin bulunduğu yer mahkemesidir.
• Yaygın Uygulama Hataları: Uygulamada sıkça düşülen en büyük hata, "mahkemece atanan bir yetkilinin ancak mahkeme kararıyla görevden alınabileceği" şeklindeki genel usul hukuku yanılgısıdır. TTK m. 277 ve m. 276 hükümleri uyarınca, ortaklar oybirliği sağlamaları hâlinde mahkeme kararına veya onayına ihtiyaç duymaksızın mahkemece atanan tasfiye memurunu görevden alma salahiyetine sahiptir [1, 3].

7. Eleştirel Değerlendirme

Türk Ticaret Kanunu m. 277 düzenlemesi, kollektif şirketlerin şahıs şirketi olmasının doğasına son derece uygundur. Doktrinde (örneğin Sabih Arkan, Mehmet Bahtiyar gibi otoriteler nezdinde şahıs ortaklıkları incelenirken) ortakların kendi kaderlerini tayin etme hakkının korunması övülmekle birlikte, bu durumun bazı yapısal riskler barındırdığı da ifade edilir.

Eleştirel bir perspektiften bakıldığında; mahkemenin, ortaklar arasındaki derin ihtilafları veya kilitlenmeleri (deadlock) çözmek amacıyla atadığı bir tasfiye memurunun, sırf ortaklar (kötüniyetli bir menfaat ittifakıyla dahi olsa) sonradan oybirliği sağladı diye, mahkemenin tasarrufu hiçe sayılarak görevden alınabilmesi, yargının tesis ettiği tasfiye güvenliğini zedeleyebilir. Zira mahkemece atanan bir memurun asli görevi yalnızca ortakların menfaatlerini değil, aynı zamanda şirket alacaklılarının ve kamunun menfaatlerini de (TTK m. 291 uyarınca) korumaktır [5, 13]. Alacaklıların haklarını tehlikeye düşürecek şekilde, alacaklılara ödeme yapmak üzere olan bir mahkeme ataması memurun, ortakların alelacele alacağı bir oybirliği kararıyla görevden el çektirilmesi, kanundaki lafzi düzenlemenin zayıf noktalarından biridir.

Reform önerisi olarak; mahkemece atanan tasfiye memurunun ortakların oybirliği ile görevden alınması yetkisinin, "şirket alacaklılarının haklarını ihlal etmeme" şartına bağlanması veya bu mutlak azil yetkisinin mahkemenin "onayına" (tasdikine) tabi kılınması, modern şirketler hukuku ilkeleri ve alacaklıların korunması prensibi bağlamında çok daha isabetli bir yaklaşım olacaktır.

Metodolojik Not

Bu yorum, Av. Fethi Güzel tarafından akademik dürüstlük ve bilimsel araştırma ilkeleri çerçevesinde hazırlanmıştır. Yalnızca doktrin ve yargı kararları çerçevesinde objektif olarak sunulmuştur.