TTK Madde 309

1. Maddenin Sistematiği ve Genel Açıklama

6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu’nun (TTK) 309. maddesi, komandit şirketlerde ortaklar arasındaki iç ilişkileri, özellikle de yönetim, itiraz hakkı ve oy hakkı konularını düzenleyen temel bir normdur. TTK m. 304 uyarınca komandit şirket, ticari bir işletmeyi bir ticaret unvanı altında işletmek amacıyla kurulan, şirket alacaklılarına karşı ortaklardan bir veya birkaçının sorumluluğu sınırlandırılmamış (komandite) ve diğer ortak veya ortakların sorumluluğu belirli bir sermaye ile sınırlandırılmış (komanditer) olan şirkettir [1]. Bu ikili yapı, şirketin iç işleyişinde de kesin bir rol dağılımını zorunlu kılmaktadır.

TTK m. 309, şahıs şirketlerine hâkim olan "risk ve yönetim yetkisinin paralelliği" ilkesinin en somutlaştığı maddedir. Kanun koyucu, sınırsız sorumlu olan komandite ortaklara şirketin sevk ve idaresini mutlak olarak bırakırken; sınırlı sorumlu komanditer ortakları kural olarak olağan yönetim işlerinden uzak tutmuştur [2]. Bununla birlikte, kanun koyucu komanditer ortağı tamamen pasif bir yatırımcı seviyesine indirmemiş; şirketin temel yapısını ve varlığını ilgilendiren yapısal değişiklikler, olağanüstü işlemler ve ana sözleşme değişikliklerinde komanditerin de oy ve söz hakkına sahip olduğunu emredici şekilde hüküm altına almıştır [2]. Bu bağlamda madde, komanditerin mülkiyet (sermaye) hakkı ile komanditenin yönetim (idare) yetkisi arasındaki hassas dengeyi kuran bir "fren ve denge" (checks and balances) mekanizmasıdır.

2. Maddedeki Kavramların Analizi

2.1. Eşit Oy Hakkı İlkesi (TTK m. 309/1)

Maddenin birinci fıkrası, şahıs şirketlerinin "kişi (şahıs) temelli" yapısının doğal bir sonucu olarak, yatırılan sermaye miktarından bağımsız şekilde her ortağın tek bir oy hakkına sahip olduğunu belirtmektedir [2]. "İster komandite ister komanditer olsun her ortağın bir oy hakkı vardır" kuralı, sermaye şirketlerinde geçerli olan "sermaye oranında oy" (kapitalist) ilkesinden kesin bir ayrılışı ifade eder. Kanun koyucu, bu kuralın aksine yapılacak düzenlemelerin geçersiz olacağını belirterek, hükmün emredici (kamu düzenine ilişkin) niteliğini vurgulamıştır [2]. Dolayısıyla, esas sözleşme ile bir komanditere veya komanditeye yatırdığı sermaye tutarı ne olursa olsun birden fazla oy hakkı tanınması hukuken batıldır.

2.2. Yönetim Yetkisinin Komanditelere Ait Olması (TTK m. 309/2)

Maddenin ikinci fıkrası, "Şirket, komanditeler tarafından yönetilir" diyerek yönetim yetkisini inhisarı (tekel) olarak sınırsız sorumlu ortaklara vermiştir [2]. Komandit şirketin niteliği gereği, bütün malvarlığı ile sorumluluk altına giren komandite ortak, işletmenin risklerini fiilen taşıyan kişidir [1]. Bu riskin bir karşılığı ve gereği olarak ticari faaliyetlerin yürütülmesi salahiyeti yalnızca komandite ortaklara aittir. Bu kural, dış ilişkide temsil yetkisinin de kural olarak komandite ortaklara ait olmasını öngören TTK m. 318 hükmü ile tam bir uyum içindedir [3].

2.3. Komanditerlerin İtiraz Yasağı ve İstisnai Oy Hakkı (TTK m. 309/3)

Maddenin üçüncü fıkrası, komanditer ortağın hukuki statüsünün en belirgin sınırlarını çizer. Komanditerler, kural olarak olağan şirket işlerini görmeye yetkili olmadıkları gibi, komanditelerin yetkileri dâhilinde yaptıkları olağan işlere itiraz etme hakkına da sahip değillerdir [2]. Ancak kanun koyucu, komanditerin sermayesini ve ortaklık statüsünü doğrudan tehdit edebilecek "olağanüstü işlemlerde" komanditerin de oy hakkını haiz olduğunu belirterek istisnalar getirmiştir. Bu istisnalar;

• Şirket sözleşmesinin (ana sözleşme) değiştirilmesi,
• Tür değiştirme, birleşme ve bölünme gibi yapısal değişiklikler,
• Şirkete yeni ortak alınması, bir ortağın çıkarılması ve payın devri gibi temel ortaklık işlemleridir [2]. Bu işlemlerde komanditerin de oy hakkına sahip olması, işletmenin temel karakteristiğini değiştiren durumlarda sınırlı sorumlu yatırımcının (komanditer) iradesinin yok sayılamayacağı ilkesine (Ratio Legis) dayanmaktadır.

3. Sistematik İlişkiler

• TTK m. 304 (Komandit Şirketin Tanımı): Komandite ve komanditerin sorumluluk rejimlerini belirleyen tanımdır [1]. 309. maddedeki idare yetkisinin komanditeye verilmesinin temel rasyonalitesi m. 304'teki sınırsız sorumluluktur.
• TTK m. 318 (Şirketin Temsili): Yönetim hakkından yoksun olan komanditerlerin, ortak sıfatıyla şirketi temsile de yetkili olamayacaklarını düzenler [3]. Ancak komanditerin ticari mümessil veya ticari vekil olarak atanabilmesi mümkündür [3].
• TTK m. 321/5 (Komanditerin Sorumluluğunun Genişlememesi): Komanditerin, şirket yönetimine karışması sonucunu doğurmayacak şekilde öğüt vermesi, denetleme haklarını kullanması veya kanunda yazılı (m. 309/3'teki) olağanüstü işlerde oy kullanması, onun sınırlı sorumluluğunu ortadan kaldırmaz, onu komandite sıfatıyla sorumlu kılmaz [4].
• TTK m. 223 (Kollektif Şirketlere Atıf): TTK m. 308 uyarınca hüküm bulunmayan hâllerde kollektif şirket hükümleri uygulanır [5]. Olağan ve olağanüstü işlerin ayrımında, kollektif şirketlere ilişkin TTK m. 223 hükmü (bağışta bulunmak, kefil olmak, taşınmaz satmak vb. olağanüstü işler) komandit şirketlerde komanditerin oy hakkının doğduğu sınırın tespitinde temel referans normdur [6, 7].

4. Uygulama: Yargıtay İçtihadı

Yargıtay kararlarında, komandit şirkette komanditerin konumuna ilişkin en çok vurgulanan husus, komanditerin "iç ilişkide" itiraz hakkı bulunmamasına rağmen, "dış ilişkide" olağanüstü işlemlerin (örneğin şirketin ana üretim tesisinin satılması, şirketin tüm faaliyetini durduracak neviden bir kredi kefaleti verilmesi) komanditerin de katılımı (oybirliği veya yasada aranan nisap) olmaksızın yapılmasının geçerliliği sorunudur. Yerleşik Yargıtay içtihatları, şirket amacını doğrudan etkileyen, işletmenin faaliyetini fiilen imkânsız kılacak nitelikteki tasarrufi işlemlerin (olağanüstü işlemler) TTK m. 309/3 (eski TTK m. 250) ve TTK m. 223 atfıyla değerlendirilmesi gerektiğini; komanditer ortağın muvafakati alınmadan yapılan böylesi işlemlerin iç ilişkide sorumluluk doğuracağı gibi, dış ilişkide üçüncü kişinin iyiniyetli olmaması hâlinde şirketi bağlamayacağını kabul etmektedir. Şirket yöneticisi (komandite), komanditeri saf dışı bırakarak şirketin malvarlığını eritemez veya nev'ini değiştiremez.

5. Pratik Örnek Olaylar

Olay 1: Bir tekstil komandit şirketinde sınırsız sorumlu (komandite) A ve B ile, sınırlı sorumlu (komanditer) C bulunmaktadır. Şirketin yönetimi A ve B tarafından yürütülmektedir. A ve B, piyasadaki kumaş fiyatlarının düşeceğini öngörerek şirketin deposundaki mevcut kumaşların tamamını zararına satma kararı alıp, yeni bir tedarikçi ile yüklü miktarda hammadde alım sözleşmesi imzalarlar. Bu durumu öğrenen komanditer C, söz konusu alım-satımın şirketi iflasa sürükleyeceğini belirterek işleme itiraz etmiş ve işlemin durdurulması için ihtarname göndermiştir. Hukuki Analiz: Kumaş alım ve satımı, tekstil şirketinin "olağan" işletme faaliyeti kapsamındadır. TTK m. 309/3 uyarınca komanditer C, yönetim hakkını haiz komandite ortakların yetkileri dâhilinde yaptıkları olağan işlere itiraz edemez [2]. C'nin bu işleme itirazı hukuki bir sonuç doğurmaz; işlemi durdurma yetkisi bulunmamaktadır. Şayet bu işlem sonucunda şirket zarara uğrarsa, C ancak şartları oluştuğunda komanditelerin sadakat ve özen borcuna aykırılıklarından dolayı sorumluluk davası yoluna gidebilir.

Olay 2: Aynı komandit şirkette komandite ortak A, tekstil sektöründen çıkıp inşaat sektörüne girmeye karar verir ve şirketin ana sözleşmesinde yer alan "işletme konusunu" değiştirmek üzere bir karar defteri hazırlayarak sadece komandite B'nin imzasını alır. Akabinde bu değişikliği Ticaret Siciline tescil ettirmek ister. Komanditer C bu karara şiddetle karşı çıkmaktadır. Hukuki Analiz: İşletme konusunun değiştirilmesi, şirket sözleşmesinin değiştirilmesi mahiyetindedir. TTK m. 309/3'ün açık hükmü gereğince, şirket sözleşmesinin değiştirilmesi gibi olağanüstü işlemlerde komanditerin de oy hakkı vardır [2]. Ayrıca TTK m. 309/1 uyarınca her ortağın eşit bir oyu bulunur [2]. Komanditer C'nin oyu ve muvafakati olmaksızın (ve şahıs şirketlerindeki genel oybirliği kuralları -TTK m. 226/2- dikkate alındığında) komanditelerin tek başlarına ana sözleşme değişikliği yapmaları hukuken geçersizdir [8].

6. Pratik Uygulama Notları

• İspat Yükü: Bir işlemin "olağan" mı yoksa "olağanüstü" mü olduğu konusunda uyuşmazlık çıkması hâlinde, işlemin olağanüstü olduğunu ve dolayısıyla kendi oy (ve muvafakat) hakkının gasp edildiğini iddia eden komanditer ortak bu durumu ispatlamakla yükümlüdür.
• Zamanaşımı / Süreler: Komanditer ortağın TTK m. 309/3'e aykırı olarak oy hakkından mahrum bırakıldığı genel kurul veya ortaklar kurulu kararlarına karşı açacağı iptal/butlan davaları, niteliğine göre kararın öğrenilmesinden itibaren Türk Borçlar Kanunu ve TTK'daki genel hükümler çerçevesinde belirli sürelere tabidir. Özellikle yapısal değişikliklerde iptal davası süresi TTK m. 192 uyarınca TTSG'de ilandan itibaren iki aydır [9].
• Görevli ve Yetkili Mahkeme: Ortaklar arası iç ilişkiden, oy hakkından ve ortaklık kararlarının iptalinden doğan uyuşmazlıklarda görevli mahkeme Asliye Ticaret Mahkemesi, kesin yetkili mahkeme ise şirket merkezinin bulunduğu yer mahkemesidir.
• Yaygın Uygulama Hataları: Uygulamada sıkça yapılan hatalardan biri, şirkete yatırdığı sermaye payı çok yüksek olan komanditerin, sahip olduğu ekonomik güce dayanarak fiilen şirket yönetimine müdahale etmesi veya komanditelerin komanditerin baskısıyla ona şirkette karar yetkisi kullandırmasıdır. Komanditerin fiilen şirketi yönetmesi (ticari mümessil sıfatı olmaksızın dışarıda şirketi temsil etmesi) hâlinde TTK m. 321 uyarınca üçüncü kişilere karşı komandite gibi sınırsız sorumlu tutulması riski doğar [4, 10]. Diğer bir hata ise şirket ana sözleşmesi hazırlanırken sermaye oranına göre birden fazla oy hakkı tanımlanmasıdır ki, bu TTK m. 309/1 karşısında kesin olarak geçersizdir [2].

7. Eleştirel Değerlendirme

Doktrinde (örn. Prof. Dr. Reha Poroy, Prof. Dr. Ünal Tekinalp, Prof. Dr. Ersin Çamoğlu) TTK m. 309/1'deki "her ortağın eşit bir oy hakkı bulunduğu" ve bunun aksinin kararlaştırılamayacağı yönündeki emredici kural eleştirilmektedir. Şahıs şirketlerinde kişisel emek ve güven ön planda olsa da, modern ticari hayatta çok yüksek meblağlı sermaye yatıran bir komanditer ile asgari bir sermaye koyan komanditenin aynı oy hakkına sahip olmasının ekonomik realitelerle bağdaşmadığı ileri sürülmektedir. Sermaye şirketlerinde "sermaye oranında oy" ilkesinin şahıs şirketlerinde de en azından nispi (esas sözleşmeyle değiştirilebilir) bir karakter taşıması gerektiği doktrinde savunulmaktadır.

Bunun yanı sıra TTK m. 309/3 hükmü, olağan ve olağanüstü işlerin ayrımını tam olarak yapmadığı için, gri alanlarda itilafların doğmasına zemin hazırlamaktadır. Her ne kadar kollektif şirketlere ilişkin TTK m. 223 hükmüne atıf yapılıyor olsa da [6], günümüzün karmaşık ticari enstrümanları (örn. türev işlemler, sendikasyon kredileri) karşısında komanditerin oy hakkının doğup doğmayacağı mahkemelerin takdirine kalmaktadır. İlgili hükmün lafzının şeffaflaştırılarak, olağanüstü işlemlerin sınırlı ya da örnekleyici sayımının daha belirgin hâle getirilmesi de lege ferenda (olması gereken hukuk) bakımından isabetli olacaktır.

Metodolojik Not

Bu yorum, Av. Fethi Güzel tarafından akademik dürüstlük ve bilimsel araştırma ilkeleri çerçevesinde hazırlanmıştır. Yalnızca doktrin ve yargı kararları çerçevesinde objektif olarak sunulmuştur.