TTK Madde 326

1. Maddenin Sistematiği ve Genel Açıklama

6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu’nun (TTK) 326. maddesi, komandit şirketlerde komanditer ortağın iflası hâlinde, şirket alacaklılarının ve bizzat şirketin (veya şirketin de iflas etmiş olması hâlinde iflas masasının) müflis komanditerin kişisel malvarlığına başvurması durumunda ortaya çıkacak hukuki statüyü düzenlemektedir [1]. Madde, TTK’nın İkinci Kitap (Ticaret Şirketleri), Üçüncü Kısım (Komandit Şirket), Üçüncü Bölüm (Şirketin ve Ortakların Üçüncü Kişilerle Olan İlişkileri) sistematiği altında yer almaktadır.

Sermaye şirketlerinden farklı olarak bir şahıs şirketi türü olan komandit şirketlerde, şirket alacaklılarına karşı sorumluluğu sınırlandırılmamış komandite ortaklar ile sorumluluğu belirli bir sermaye ile sınırlandırılmış komanditer ortaklar bir arada bulunur [2]. Şirketin iflası hâlinde şirket alacaklılarının, ortakların kişisel alacaklılarına nazaran şirket malları üzerinde mutlak bir önceliği (rüçhan hakkı) bulunmakta iken (TTK m. 324) [3], söz konusu durum komanditer ortağın kişisel iflası olduğunda tersine dönmektedir. TTK m. 326 hükmü, müflis komanditerin kişisel malvarlığı (iflas masası) üzerinde şirket alacaklılarına veya şirketin kendisine herhangi bir rüçhan (öncelik/imtiyaz) hakkı tanımayarak, alacaklıların eşitliği (par condicio creditorum) ilkesini katı bir biçimde uygulamaktadır [1].

2. Maddedeki Kavramların Analizi

2.1. Komanditer Ortağın İflası ve Masanın Kapsamı

Komanditer ortak, kural olarak şirketin borçlarından dolayı yalnızca koymayı taahhüt ettiği sermaye miktarı ile sınırlı olarak sorumludur (TTK m. 319) [4]. Bu ortağın iflas etmesi hâlinde, kişisel malvarlığı değerlerinin tamamı İcra ve İflas Kanunu (İİK) hükümleri uyarınca bir "iflas masası" oluşturur. Komanditerin kişisel borçlarının yanı sıra, şirkete karşı yerine getirmediği sermaye taahhüdü borcu da bu masaya yazdırılacak pasif kalemler arasındadır. Madde hükmü, bizzat bu iflas masasına başvuru sırasındaki hukuki statüyü belirlemektedir.

2.2. Şirket ve Şirket Alacaklılarının Başvuru Hakkı

TTK m. 326 lafzında belirtilen "şirket ve iflas hâlinde masası veya şirket alacaklıları" ibaresi, başvuru yapabilecek süjeleri açıkça tayin etmiştir [1]. Komanditer ortak, taahhüt ettiği sermayeyi henüz şirkete ödememişse, şirket (tüzel kişilik olarak) bu sermaye alacağını tahsil için müflis ortağın iflas masasına başvurabilir. Şayet şirketin kendisi de iflas etmişse, bu kez şirket iflas idaresi (masası), müflis ortağın masasına alacak kaydı yaptıracaktır. Şirket alacaklıları ise, şirkete yaptıkları icra takibinin semeresiz kalması veya şirketin iflas etmesi şartıyla komanditerin ödenmemiş sermaye borcuna müracaat edebilme hakkına sahip olduklarından (TTK m. 322) [5, 6], onlar da müflis komanditerin masasına başvurabilirler.

2.3. Rüçhan (Öncelik) Hakkının Bulunmaması

Maddenin kalbini oluşturan temel kural, şirket veya şirket alacaklılarının müflis komanditerin iflas masasında "kişisel alacaklılara karşı rüçhan hakkı" iddia edememesidir [1]. Zira komanditerin iflas masası, onun şahsi alacaklılarının yegâne tatmin kaynağıdır. Şirket borçlarının veya taahhüt edilen sermaye alacağının, komanditerin kişisel borçlarından daha üstün bir hukuki niteliği bulunmamaktadır. Dolayısıyla şirket tüzel kişiliği, şirket iflas idaresi veya şirket alacaklıları, müflis komanditerin şahsi alacaklıları ile aynı sırada (kural olarak İİK m. 206 uyarınca imtiyazsız dördüncü sırada) [7] garameten (orantısal olarak) tatmin edilirler.

3. Sistematik İlişkiler

• TTK m. 324 (Şirketin İflası Hâlinde Şirket Alacaklılarının Rüçhanı): TTK m. 324, şirketin iflası hâlinde şirket malları üzerinde şirket alacaklılarının rüçhanlı olduğunu, kişisel alacaklıların bu mallara ancak şirket alacaklıları tatmin edildikten sonra başvurabileceğini düzenler [3]. TTK m. 326 ise bu durumun tam tersi bir projeksiyonudur; ortağın kişisel malvarlığında (iflas masasında) şirket alacaklılarına rüçhan tanınmamıştır [1]. Bu iki madde, şahıs şirketlerinde tüzel kişi malvarlığı ile ortak malvarlığı arasındaki ayrımın korunması prensibinin temelini oluşturur.
• TTK m. 325 (Komanditelerin Sorumluluğu): Şirket varlığının şirket borçlarına yetmemesi hâlinde komandite (sınırsız sorumlu) ortakların kişisel mallarına başvurulmasını düzenler. Burada da açıkça, komanditelerin kişisel mallarına başvurulması hâlinde şirket alacaklılarının, kişisel alacaklılara karşı rüçhan hakkının bulunmadığı belirtilmiştir (TTK m. 325/2) [8]. TTK m. 326, aynı eşitlik kuralını komanditer ortakların iflası durumu için teyit etmektedir [1].
• TTK m. 322 (Takip İmkânı): Komanditerin, taahhüt ettiği sermayenin henüz ödemediği tutarına kadar şirket alacaklılarına karşı doğrudan sorumlu olduğunu hükme bağlar [5]. TTK m. 326, bu sorumluluğun iflas hukuku boyutundaki sınırlarını çizer.
• İcra ve İflas Kanunu (İİK) m. 206: Alacaklıların iflas masasındaki sırasını düzenler. İİK m. 206'da şirket alacağı veya sermaye taahhüdü alacakları için özel bir imtiyaz (rüçhan) öngörülmediğinden, TTK m. 326 bu genel icra-iflas kuralının ticaret hukuku sahasındaki özel tezahürüdür [7, 9, 10].

4. Uygulama: Yargıtay İçtihadı

Yargıtay Hukuk Genel Kurulu ve ilgili dairelerinin yerleşik içtihatlarında, ticaret ortaklıklarının tüzel kişiliğinin iflası ile ortakların kişisel iflası veya malvarlıklarına haciz tatbiki konularında kesin bir ayrım gözetilmektedir. İflas hukukunun temel prensibi olan alacaklıların eşitliği kuralı gereğince, kanunda açıkça yazılı bir imtiyaz nedeni (örneğin; işçi alacakları, rehinli alacaklar, kamu alacakları) bulunmadıkça hiçbir alacaklıya sıra cetvelinde öncelik tanınamaz.

Yargıtay kararlarında (örneğin, 11. Hukuk Dairesinin ve 23. Hukuk Dairesinin iflas sıra cetveline itiraz davalarındaki uygulamalarında), şirket tüzel kişiliğinin ortak üzerindeki bakiye sermaye alacağının sadece "adi bir alacak" niteliğinde olduğu kabul edilmektedir. Bu nedenle, şirket iflas idaresi tarafından ortağın iflas masasına yazdırılan sermaye taahhüdü alacakları, ortağın şahsi kredi kartı borcu veya ticari mal alımından doğan şahsi borçları ile eşit muameleye tabi tutulur ve İİK m. 206 dördüncü sıra kapsamında [7] garameten paylaştırılır. TTK m. 326'nın lafzı, bu içtihadı komanditer ortağın iflası bağlamında tartışmaya yer bırakmayacak biçimde kanunlaştırmıştır.

5. Pratik Örnek Olaylar

Olay 1: ABC Komandit Şirketinin komanditer ortaklarından Bay (X), şirkete 500.000 TL nakdi sermaye koymayı taahhüt etmiş ancak 200.000 TL'lik kısmını ödemiştir. Bay (X), şirketten bağımsız olarak yürüttüğü şahsi ticari faaliyetleri neticesinde iflas etmiştir. Şirket iflas etmemiş ve faaliyetlerine devam etmektedir. ABC Komandit Şirketi yönetimi, bakiye 300.000 TL sermaye alacağının tahsili amacıyla müflis Bay (X)'in iflas masasına başvurmuştur. Bay (X)'in şahsi ticari alacaklıları da iflas masasına alacak kaydı yaptırmıştır. Hukuki analiz: TTK m. 326 hükmü uyarınca, ABC Komandit Şirketinin Bay (X)'in iflas masasından talep ettiği 300.000 TL'lik bakiye sermaye alacağının, Bay (X)'in şahsi alacaklılarının alacaklarına karşı hiçbir rüçhan (öncelik) hakkı yoktur [1]. Şirketin alacağı, şahsi alacaklılarla birlikte adi alacak olarak aynı sırada (dördüncü sırada) kaydedilecek ve tasfiye bakiyesinden oransal (garameten) ödeme alacaktır.

Olay 2: XYZ Komandit Şirketi, ekonomik krize girerek asliye ticaret mahkemesi tarafından iflasına karar verilmiş ve iflas masası teşekkül etmiştir. Şirketin komanditer ortağı (Y) de şahsi kefaletleri nedeniyle iflas etmiştir. Şirketin alacaklılarından (A) Bankası, XYZ şirket masasında alacağını tam olarak tahsil edemediği için, komanditer (Y)'nin ödenmemiş 100.000 TL sermaye taahhüdü oranında sorumlu olduğu gerekçesiyle (TTK m. 322) bizzat komanditer (Y)'nin iflas masasına başvurmuştur. (Y)'nin şahsi alacaklısı (B) de masadadır. Hukuki analiz: Şirket alacaklısı (A) Bankasının, müflis komanditer (Y)'nin masasına başvuru hakkı (ödenmemiş sermaye taahhüdü sınırında) vardır. Ancak TTK m. 326 uyarınca, (A) Bankasının komanditerin şahsi alacaklısı olan (B)'ye karşı herhangi bir rüçhan hakkı bulunmamaktadır [1]. Dolayısıyla, (A) Bankası iflas masasından, (B) ile eşit statüde ve garameten ödeme alabilecektir.

6. Pratik Uygulama Notları

• İspat yükü: Müflis komanditerin masasına başvuran şirket veya şirket alacaklısı, öncelikle komanditer ortağın "ödenmemiş (bakiye) sermaye taahhüdü" bulunduğunu, şirket defterleri ve ticaret sicili kayıtlarıyla ispat etmek zorundadır. Aksi hâlde komanditerin sorumluluğuna başvurulamaz (TTK m. 322) [5, 6].
• Sıra Cetveline İtiraz: Şirket veya şirket alacaklısı, iflas idaresi tarafından düzenlenen sıra cetvelinde reddedilen veya sırası hatalı belirlenen alacaklar için İİK m. 235 uyarınca asliye ticaret mahkemesinde sıra cetveline itiraz davası açmalıdır.
• Görevli/yetkili mahkeme: İflas kararlarında ve iflasa ilişkin süreçlerde yetkili mahkeme müflis komanditerin muamele merkezinin bulunduğu yer Asliye Ticaret Mahkemesi ve iflas dairesidir.
• Yaygın uygulama hataları: Uygulamada, TTK m. 324'te yer alan ve şirket malvarlığının şirket borçlarına tahsis edilmesindeki rüçhanlık kuralı ile [3] TTK m. 326 sıklıkla karıştırılmaktadır. Şirket malvarlığında şirket alacaklısının önceliği varken, ortağın kişisel malvarlığında şirket alacaklısının önceliği yoktur [1].

7. Eleştirel Değerlendirme

Doktrinde, ticaret şirketlerine dair yapısal koruma hükümleri incelendiğinde TTK m. 326'nın adaletli ve şirketler hukuku dogmatiğine uygun bir hüküm olduğu vurgulanmaktadır. Şirket alacaklıları, şirkete kredi açarken veya şirketle hukuki işlem kurarken tüzel kişinin malvarlığını ve komanditerin sicilde ilan edilmiş sermaye taahhüdünü bir güvence olarak kabul ederler. Buna karşın, komanditerin şahsi alacaklıları da o kişinin kişisel malvarlığına güvenerek işlem tesis etmektedir.

Ortaklık malvarlığı ile şahsi malvarlığının kesin olarak ayrılması (malvarlığı ayrılığı ilkesi), şirket alacaklılarına sadece şirket mallarında rüçhan sağlar. Komanditerin şahsi malvarlığında (iflas masasında) şirket alacaklılarına imtiyaz tanınması, şahsi alacaklılar aleyhine telafisi imkânsız mağduriyetler yaratır ve iflas hukukunun temel eşitlik prensibini zedeler. Bu nedenle kanun koyucunun TTK m. 326 hükmündeki [1] tercihi, hem İcra ve İflas Hukukunun genel ilkeleriyle (sıra cetveli kuralları) hem de sermaye/şahıs ortaklıkları sınırlarının dengeli bir biçimde korunması anlayışıyla tam bir uyum içindedir. Hüküm, lafzi ve yapısal açıdan bir zafiyet barındırmamakta, aksine muhtemel yorum farklılıklarını ve rüçhan iddialarını en baştan kesin bir dille bertaraf etmektedir.

Metodolojik Not

Bu yorum, Av. Fethi Güzel tarafından akademik dürüstlük ve bilimsel araştırma ilkeleri çerçevesinde hazırlanmıştır. Yalnızca doktrin ve yargı kararları çerçevesinde objektif olarak sunulmuştur.