**III
Madde 374 - (1) Yönetim kurulu ve kendisine bırakılan alanda yönetim, kanun ve esas sözleşme uyarınca genel kurulun yetkisinde bırakıl mış bulunanlar dışında, şirketin işletme konusunun gerçekleştirilmesi için gerekli olan her çeşit iş ve işlemler hakkında karar almaya yetkilidir.
Akademik Değerlendirme
6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu’nun (TTK) 374. maddesi, anonim şirketlerde yönetim kurulunun görev ve yetkilerinin genel çerçevesini çizen, şirketler hukukunun kurumsal yönetim (corporate governance) mimarisindeki en temel normlardan biridir [1]. Hüküm, mülga 6762 sayılı Türk Ticaret Kanunu (eTTK) döneminde hâkim olan ve genel kurulu şirketin "her şeye muktedir, mutlak üst organı" (supreme organ) olarak kabul eden klasik teoriyi kesin bir biçimde terk etmiştir [2].
TTK m. 374'ün gerekçesinde de açıkça vurgulandığı üzere; bu hüküm, bir anonim şirkette bütün yönetim yetkilerinin, bir üst kurul olması dolayısıyla genel kurula ait bulunduğu ve hatta ondan doğduğu, genel kurulun istediği görev ve yetkileri istediği anda yönetim kurulundan geri alabileceği yolundaki eskimiş anlayışa kapılarını tamamen kapatmıştır [2]. Modern şirketler hukuku doktrini ışığında, yönetim kurulu (YK) ve genel kurul (GK) arasında bir altlık-üstlük ilişkisi değil, kanundan doğan bir "işlevler ayrılığı" (kuvvetler ayrılığı) ilkesi benimsenmiştir [2]. Bu bağlamda, TTK m. 374, yönetim kurulunun yetki karinesini (presumption of competence) tesis etmektedir. Kanun veya esas sözleşme ile açıkça genel kurula tahsis edilmemiş olan her türlü idari ve icrai karar yetkisi, aslen ve münhasıran yönetim kuruluna aittir [3], [1].
Madde metninde yer alan "yönetim kurulu ve kendisine bırakılan alanda yönetim" ibaresi, anonim şirketlerde yönetim yetkisinin devredilebilirliği (delegasyon) ilkesi ile doğrudan bağlantılıdır. TTK m. 367 uyarınca, esas sözleşmede hüküm bulunması şartıyla yönetim kurulu, yönetim yetkisini kısmen veya tamamen bir veya birkaç murahhas üyeye yahut üçüncü kişilere (müdürlere) devredebilir [4], [5]. Bu bağlamda TTK m. 374, sadece kurul halinde toplanan yönetim kurulunun değil, aynı zamanda iç yönerge ile yetki devri yapılmış murahhas üyelerin ve müdürlerin de kendi görev alanları içindeki yetkilerinin yasal dayanağını oluşturur [3]. Karar alma yetkisi, yetki devrinin sınırları dâhilinde bu kişi veya kurullara aittir [6].
Bu kavram, anonim ortaklıklar hukukunda "işlevler ayrılığı" prensibinin sınırını çizer. TTK m. 408 hükmünde genel kurulun devredilemez görev ve yetkileri numerus clausus (sınırlı sayı) olmamakla birlikte sayılmıştır (esas sözleşmenin değiştirilmesi, yönetim kurulu üyelerinin seçimi ve ibrası, önemli miktarda şirket varlığının toptan satışı vb.) [7], [8]. Doktrinde Reha Poroy, Ünal Tekinalp ve Ersin Çamoğlu gibi yazarların da sıklıkla işaret ettiği üzere, TTK m. 374'te yer alan bu kısıtlama, yönetim kurulunun yetkilerinin "kalıntı yetki" (residual power) niteliğinde olduğunu gösterir. Yani, kanun (örneğin TTK m. 408) veya esas sözleşme ile açıkça genel kurula tahsis edilmemiş her konu, yönetim kurulunun yetki alanındadır [9], [3].
TTK m. 125/2 ile ticaret şirketlerinin hak ehliyetini salt işletme konusu ile sınırlayan "ultra vires" ilkesi Türk hukukunda mülga edilmiştir [10], [11]. Şirketler, insana özgü olanlar hariç her türlü hak ve borca ehildir [12], [13]. Ancak TTK m. 374, yönetim kurulunun "iç ilişkideki" karar yetkisini halen "işletme konusunun gerçekleştirilmesi" amacına özgülemektedir [14], [1]. Dolayısıyla yönetim kurulu, şirketin esas sözleşmesinde yazılı işletme konusu çevresinde karar almakla yükümlüdür [15]. İşletme konusu dışında alınan kararlar dış ilişkide TTK m. 371/2 uyarınca iyi niyetli üçüncü kişileri korumak adına şirketi bağlasa da [16], [17], iç ilişkide yönetim kurulu üyelerinin özen ve sadakat yükümlülüğünün (TTK m. 369) ihlali anlamına gelir ve hukuki sorumluluk doğurur [18], [19].
Yargıtay Hukuk Genel Kurulu ve 11. Hukuk Dairesi'nin yerleşik içtihatlarına göre, yönetim kurulu ile genel kurul arasındaki yetki sınırının ihlali, kararların geçerliliğine doğrudan etki etmektedir. Özellikle mülga ETTK döneminden bu yana süregelen ve 6102 sayılı TTK'nın 408/2-f bendi ile kanunlaşan "önemli miktarda şirket varlığının toptan satışı" hususunda Yargıtay; genel kurul kararı olmaksızın sadece yönetim kurulu kararı ile yapılan bu tür tasarruf işlemlerini "yetki aşımı" ve "işlev gaspı" olarak değerlendirmekte, bu tür durumlarda yönetim kurulunun TTK m. 374 (eski 317) kapsamındaki olağan yönetim yetkisini aştığına hükmetmektedir [21], [24], [25].
Yargıtay ayrıca, yönetim kurulunun işletme konusu dışında gerçekleştirdiği işlemlerde (örneğin şirket konusuyla ilgisiz, rasyonel bir ekonomik menfaat taşımayan devasa bağışlar veya grup dışı üçüncü kişilere verilen karşılıksız kefaletler), üçüncü kişinin kötü niyetli olduğu (işlemin şirket konusu dışında olduğunu bildiği veya bilmesi gerektiği) durumlarda şirketin bu işlemlerle bağlı olmayacağını belirtmektedir [26], [27]. Bu husus, TTK m. 374'te zikredilen "işletme konusunun gerçekleştirilmesi" şartının, TTK m. 371/2 ile birlikte dış ilişkide de sınırlandırıcı etki yaratabileceğini göstermektedir.
Olay 1 (Bağış ve Sosyal Sorumluluk İşlemleri): A Tekstil A.Ş. yönetim kurulu, şirketin pazar bilinirliğini artırmak amacıyla faaliyet gösterdiği bölgedeki bir eğitim vakfına, şirketin yıllık kârının %1'ine tekabül eden makul bir tutarda bağış yapma kararı almıştır. Bazı pay sahipleri, şirket esas sözleşmesinde "bağış yapılabilir" ibaresi bulunmadığını ve genel kuruldan izin alınmadığını iddia ederek kararın hükümsüzlüğünü ileri sürmüştür. Hukuki analiz: TTK m. 374 uyarınca yönetim kurulu, işletme konusunun gerçekleştirilmesi için gerekli iş ve işlemleri yapmaya yetkilidir. Doktrinde, ticari hayattaki tecrübeler ışığında, şirketin bilinirliğini ve itibarını artıran makul düzeydeki bağış ve sosyal sorumluluk faaliyetlerinin "işletme konusunun çevresi" içinde kaldığı ve TTK m. 374 kapsamındaki olağan yönetim yetkisine dâhil olduğu kabul edilmektedir [28]. Bağış, TTK m. 408 kapsamında genel kurulun mutlak yetkisine giren "önemli miktarda malvarlığı satışı/bağışı" boyutuna ulaşmadığı [29] ve sermayenin korunması ilkelerini ihlal etmediği sürece geçerlidir.
Olay 2 (Organlar Arası Yetki Gaspı): B Lojistik A.Ş. genel kurulu, olağan toplantısında, şirketin araç filosundaki ticari araçların hangi marka ve modelle yenileneceği ve bu alımların hangi finansman modeli (kredi veya özkaynak) ile yapılacağı yönünde detaylı ve bağlayıcı bir karar almıştır. Hukuki analiz: TTK m. 374 ve gerekçesi uyarınca, genel kurul şirketin üst organı sıfatıyla yönetim kurulunun icrai alanına giren konularda karar alamaz ve yönetim kuruluna bu yönde bağlayıcı talimat veremez [2]. Ticari araç filosunun yenilenmesi ve finansman tercihleri, kanun veya esas sözleşme ile genel kurula bırakılmış konular olmadığından, münhasıran yönetim kurulunun (TTK m. 374) ve devredilemez yetkiler kapsamında üst düzey yönetimin (TTK m. 375) alanına girer. Genel kurulun aldığı bu karar, organlar arası işlevler ayrılığı ilkesine aykırı olduğundan TTK m. 447/1-c (anonim şirketin temel yapısını bozan karar) kapsamında butlanla maluldür [30].
Doktrinde TTK m. 374 hükmünün kaleme alınış biçimi çeşitli tartışmalara yol açmıştır. Kanun koyucunun TTK m. 125 ile "ultra vires" ilkesini dış ilişki bakımından hak ehliyeti düzeyinde mülga etmesine rağmen [10], TTK m. 374'te yönetim kurulunun yetkisini "şirketin işletme konusunun gerçekleştirilmesi" ile sınırlandırması, eski ultra vires anlayışının "iç ilişki ve yetki" boyutunda fiilen devam ettiği şeklinde eleştirilere maruz kalmaktadır. Prof. Dr. İsmail Kırca ve Prof. Dr. Veliye Yanlı gibi yazarların işaret ettiği üzere, tüzel kişinin hak ehliyeti sınırsız hale gelmişse de, organın temsil ve yönetim yetkisinin işletme konusu ile sınırlandırılmış olması, dış ilişkideki üçüncü kişilerin korunması ile iç ilişkideki ortak menfaati arasındaki ince dengenin mahkemeler tarafından (TMK m. 2 ve 3 kapsamında iyi niyet araştırması yoluyla) hassasiyetle kurulmasını zorunlu kılmaktadır [38], [39], [40].
Bununla birlikte, mülga ETTK'dan farklı olarak, genel kurulu "şirketin her istediğini yapabilen en üst organı" olarak gören Alman hukuk kökenli eski yaklaşımın açıkça terk edilmesi, TTK m. 374'ün kurumsal yönetim (corporate governance) ilkelerine ve "işlevler ayrılığına" dayanan modern şirket yapısına geçişi tescil eden son derece isabetli bir normatif adım olduğunu göstermektedir [2].
Bu yorum, Av. Fethi Güzel tarafından akademik dürüstlük ve bilimsel araştırma ilkeleri çerçevesinde hazırlanmıştır. Yalnızca doktrin ve yargı kararları çerçevesinde objektif olarak sunulmuştur.